Кіріспе

Швейцария астрономы (туған 1966 жылы)

Дидье Патрик Квелоз (didje kəlo, kelo; туылған 23 ақпан 1966 жылы) – швейцариялық астроном. Ол Кембридж университетінде табиғат философиясының Джексониан профессоры, сонымен қатар Кембридж Тринити колледжінің мүшесі және Женева университетінің профессоры. 1995 жылы Мишель Майормен бірге ол 51 Пегаси b планетасын, күнге ұқсас жұлдыз – 51 Пегасидің айналасындағы алғашқы экзопланетаны ашты. Осы жаңалық үшін ол 2019 жылғы физика саласындағы Нобель сыйлығын Майор мен Джим Пиблспен бөлісті.

Ерте өмір және білім

Кэлоз 1966 жылғы 23 ақпанда Швейцарияда дүниеге келген. Ол Женева университетінде оқыды, кейін 1990 жылы физика ғылымдарының магистрі, 1992 жылы астрономия және астрофизика бойынша DEA, ал 1995 жылы швейцариялық астрофизик Мишель Майордың жетекшілігімен докторлық диссертациясын қорғады. Дін туралы мәселеде The Daily Telegraph газеті оның "өзі дінге сенбесе де, ғылым діндерден көп нәрсе мұра еткен" деген сөзін келтіреді.

Мансап және зерттеу

Дидье Кэлоз астрофизикадағы "экзопланеталық революцияның" бастауында тұр. Женева университетінде докторлық диссертациясын қорғайтын кезінде, ғылыми жетекшісімен бірге негізгі тізбекті жұлдыздың айналасындағы алғашқы экзопланетаны ашты. 1995 жылы Мишель Майормен бірге 51 Пегаси жұлдызының орбитасында айналатын алып планетаны хабарлады; планета 51 Pegasi b деп аталды және ыстық Юпитер екені анықталды. Haute Provence обсерваториясында орнатылған, жұлдыздық радиалдық жылдамдықты өлшеуге арналған жаңа және шығармашылық тәсілді қолданды. Осы жетістігі үшін олар 2019 жылғы Нобель сыйлығының жартысын "күнге ұқсас жұлдызды айналып өтетін экзопланетаны ашқандары үшін" алды, бұл ғаламның эволюциясы және Жердің космостағы орны туралы түсінігімізге үлкен үлес қосты. Бұл маңызды ашылу астрономияда революция тудырып, экзопланеталар зерттеу саласын дамытты. Келесі 25 жыл ішінде Дидье Кэлоздың ғылыми еңбегі негізінен осы жүйелерді анықтау және өлшеу мүмкіндіктерін кеңейтуге, олардың физикалық құрылымы туралы ақпарат алуға бағытталды. Мақсаты – олардың қалыптасуы мен эволюциясын Күн жүйесімен салыстыра отырып, жақсырақ түсіну. Өмірінің барысында ол жаңа астрономиялық құралдар, жаңа байқау тәсілдері және анықтау алгоритмдерін жасады. Ол жүздеген планетаны анықтауға бағытталған бағдарламаларға қатысып, оларды жүргізді, соның ішінде маңызды жаңа нәтижелерге де қол жеткізді. Карьерасының басында ол жұлдыздық белсенділікті планеталарды анықтаудағы потенциалды шектеуші фактор ретінде анықтады. Ол планеталық сигналдан жұлдыздық белсенділікті ажыратуды сипаттайтын мақала жариялады, онда дәл Допплер спектроскопиясы деректеріне негізделген барлық планеталық басылымдарда стандартты тәжірибеге айналған жаңа алгоритмдер келтірілді. Осы жұмысымен ол жұлдыздық радиалдық жылдамдықты оптималдаудың негізін қалады, ол бүгінге дейін қолданылуда. Кэлоз 2011 жылы BBVA Foundation Frontiers of Knowledge Basic Sciences сыйлығын (Майормен бірге) күн жүйесінен тыс планеталарды алғашқы байқауға әкелген жаңа астрономиялық құралдар мен тәжірибелік әдістерді жасағаны үшін алды. OHP-де ELODIE планеталық зерттеуді бастағаннан кейін көп ұзамай ол Швейцарияның 1,2 метрлік Леонард Эйлер телескобына жақсартылған нұсқасын (CORALIE) орнатты. Бұл жаңа құрал өте тез оңтүстік жарты шарда көрінетін жұлдыздардағы экзопланеталарды анықтауға кірісті. 2000 жылы ол жобаның ғылыми қызметкері ретінде HARPS-ті, ESO 3.6 м телескопы үшін жаңа типтегі спектрографты әзірлеуге жауапкершілікті алды. 2003 жылы іске қосылған бұл құрал дәл Допплер спектроскопиясы саласындағы стандартқа айналды. HARPS-тің нәтижелері, ELODIE және CORALIE-мен жинақталған барлық тәжірибелерден мұрагерлік алған жаңа талдау бағдарламасының дамуымен бірігіп, Допплер техникасының дәлдігін айтарлықтай жақсартты. Нәтижесінде, ол Кеплер оларды жаппай анықтамас бұрын, Нептун мөлшеріндегі және Супер Жер жүйелеріндегі кіші экзопланеталарды табысты анықтады. Бірінші транзиттік планетаны анықтау туралы хабарланғаннан кейін (1999 жылы), Дидье Кэлоздың зерттеу қызығушылығы транзиттік планеталар ұсынатын мүмкіндіктерді және Допплер спектроскопиясының өлшемдерін біріктіру мақсатымен кеңейді. 2000 жылы ол Росситер-Маклафлин эффектісі деп аталатын экзопланетаның спектроскопиялық транзитін анықтады. Бұл өлшеу жұлдыздық бұрыштық импульс векторы мен планетаның орбиталық бұрыштық импульс векторы арасындағы бұрышты анықтауға мүмкіндік береді. Бұл бағдарламаның шыңы 10 жылдан кейін, CORALIE-ді едәуір жаңартып, Ұлыбританиядағы Wide Angle Search for Planets (WASP) консорциумымен ынтымақтастық орнатудан кейін қол жеткізілді. Оның докторлық диссертациясын қорғаған студенті планеталардың көп бөлігі күтпегендей дұрыс емес немесе кері орбитада екенін көрсетті, бұл олардың қалыптасу процесі туралы жаңа түсініктер берді. 2017 жылы ол осы жұмысы және жасаған барлық планеталық ашылулары үшін 2017 жылғы физика саласындағы Вольф сыйлығын алды. Транзиттік планеталардың ерекше геометриясы және дәл Допплер спектроскопиялық бақылаулар планеталардың массасы мен радиусын өлшеуге және олардың физикалық құрылымы туралы түсінік алу үшін олардың тығыздығын есептеуге мүмкіндік береді. 2003 жылы Дидье Кэлоз, жаңадан профессорлық қызметке тағайындалғаннан кейін, зерттеу тобымен бірге OGLE транзиттік планеталарының тығыздығын өлшеу арқылы осы техникаларды біріктіруді бастап, дамытты. Олар сондай-ақ белгілі радиалдық жылдамдық планеталарында транзит мүмкіндіктерін іздеді және алғашқы транзиттік Нептун мөлшеріндегі планета Gliese 436 b-ні тапты. Осы бағдарлама барысында және Тель-Авив университетінен келген әріптесі С. Цукермен бірлесіп, олар транзиттерді модельдеуге тырысқандағы талдау кезінде кездесетін қалдық шуды есептеудің математикалық негізін жасады. Олар деректердегі "қызыл шуды" жою үшін статистикалық өлшемдерді әзірледі. Бүгінде бұл концепция жарық қисымдарындағы жүйелік қателерді бағалау және транзит модельдеу үшін кеңінен қолданылады. 2007 жылы Дидье Кэлоз доцент болды. Одан кейінгі 5 жыл ішінде спектроскопия мен транзит анықтауды біріктірген зерттеу бағдарламасы күшейді. Ол WASP консорциумының және CoRoT ғарыш миссиясының спектроскопиялық бақылауларын басқарды. WASP және Corot деректерінің EulerCam (CCD имэджер), CORALIE спектрографы, HARPS спектрографы және басқа да ESO құралдарымен жүргізілген бақылаулардың нәтижесінде 100-ден астам жарияланым жасалды, олардың кейбіреуі ыстық Юпитер сияқты планеталардың қалыптасуы мен табиғаты туралы жаңа түсініктер берді. Бұдан әрі, осы кезеңде COROT 7b-нің анықталуы және одан кейінгі жанжалды бақылаулар тасты планетаға ұқсас тығыздығы бар алғашқы планетаны анықтауға әкелді. Ол дамытқан барлық бақылау тәжірибесі табиғи түрде HARPS N консорциумымен Кеплер ғарыш телескобының дәуіріне көшті, бұл Кеплер 10-ның Жерге ұқсас тығыздығын растады. Жердегі транзит бағдарламаларында Дидье Кэлоз жаңа буынды зерттеу телескобын – NGTS обсерваториясын жобалауға және орнатуға белсенді қатысты. Оның рөлі Еуропада жүйелік сынақтар кезінде және Атакама шөліндегі Чилидегі Параналь обсерваториясында құрылғанда шешуші болды. Дидье Кэлоз Кембридж университетіне көшкен кезде, оның қызметі Жерге ұқсас планеталарды және ғаламдағы өмірді анықтауға бағытталған жан-жақты зерттеулерді құруға және Ұлыбританияда экзопланеталар қауымдастығын дамытуға бағытталды. Швейцариядан кеткен кезде ол ірі ұлттық бастаманы бірлесіп басқарды, ол ақырында қаржыландырылды. Кембриджте IoA және DAMTP әріптестерінің көмегімен ол бөлімдер арасындағы бірлескен күш-жігер мен ынтымақтастықты ынталандыру үшін Кембридж экзопланеталар зерттеу орталығын құрды. Ұлыбританияда ол алғашқы "Экзопланеталар қауымдастығының кездесуін" ұйымдастырды және жыл сайынғы "қауымдастық" семинарын өткізу идеясын енгізді. Еуропалық контексте ол Женевада (бірлескен профессорлық қызметі арқылы) CHEOPS ғарыш миссиясының жер сегментін дамытуға жетекшілік етеді және ғылыми команданың төрағасы болып табылады. Оның соңғы зерттеу жетістіктері төмен массалы жұлдыздарда транзиттік Жерге ұқсас планеталарды іздеу және ғаламдағы өмірге қатысты. Университет Лиежден келген М. Гиллонмен бірлесіп жүргізілген бұл бағдарлама TRAPPIST 1 жүйесін анықтауға әкелді, бұл атмосфера мен өмірдің белгілерін іздеуге әлеуетті планеталық жүйе. Тағы бір сәттілі зерттеу бағыты – 55 Cancri e планетасының тасты бетін немесе атмосферасын сипаттау. Өмірді зерттеу бағдарламасының соңғы кеңейтілуі...

Басты беттер мен жарияланымдар

Дидье Кэлоз 400-ден астам ғылыми жарияланымның авторы, оларға 50 000-нан астам сілтеме жасалған. Оның H-индексі 115-ке тең.