Кіріспе
ArmaLite AR 10 – 7.62×51 мм НАТО ұрыс мылтығы, 1950-ші жылдардың соңында Юджин Стонер жобалаған және ArmaLite (кейіннен Fairchild Aircraft Corporation бөлімшесі) өндірген. 1956 жылы алғаш рет ұсынылғанда, AR 10 фенол композитінен жасалған түтік пен ұңғыманың инновациялық комбинациясын, жаңа патенттелген газбен жұмыс істейтін құлпынай және тасымалдағыш жүйесін, сондай-ақ құйма қорытпа бөлшектерін пайдаланды. Бұл, автоматты ату кезінде басқаруды жеңілдетіп, сол кездегі басқа жұмылдырылған мылтықтардан гөрі жеңіл болды. Өндіріс кезеңінде бастапқы AR 10 салыстырмалы түрде аз санда, 10 000-нан аз мылтық құрастырылды. Дегенмен, ArmaLite AR 10 көптеген қару-жарақтардың алғабасы болды. 1957 жылы AR 10-ның негізгі дизайны ArmaLite компаниясымен .223 Remington патронына бейімделіп, ArmaLite AR 15 деген атау алды. Түзетулерден кейін (әсіресе, зарядтау тұтқасы AR 10 сияқты тасымалдау тұтқасының астынан қабылдағыштың арт жағына жылжытылды), жаңа қайта жасалған мылтық (AR 15) кейіннен АҚШ әскерімен M16 мылтығы ретінде қабылданды. Colt компаниясы AR 15 сауда белгісін тек жартылай автоматты мылтықтар үшін пайдалана берді және оларды Colt AR 15 ретінде азаматтар мен құқық қорғау органдарына сатты.
Тарих және дамуы
ArmaLite компаниясы Lockheed корпорациясының патенттік кеңесшісі Джордж Салливан құрған шағын инженерлік компания ретінде басталып, Fairchild Engine and Airplane Corporation тарапынан қаржыландырылды. 1954 жылдың 1 қазанында компания ArmaLite Corporation болып тіркелді, Fairchild компаниясының бөлімшесіне айналды. Армалайттың капиталы шектеулі болғандықтан және машина жасау шеберханасы кішкентай болғандықтан, ол бастапқыда қару-жарақ өндіруші болмақ емес. Бірнеше қызметкерлер жұмысқа алынып, ұшқыштар құлаған жағдайда пайдалануға арналған жеңіл сақтау мылтығының прототипі жасала бастады. 7.62 мм AR 10 мылтығының алғашқы үлгілері 1955 және 1956 жылдың басында пайда болды. Сол кезде АҚШ армиясы ескірген M1 Garand мылтығын ауыстыру үшін бірнеше мылтықты сынақтан өткізіп жатқан еді. Springfield Armory-дің T44E4 және ауыр T44E5 үлгілері – жаңа 7.62 мм оққа арналған Garand мылтығының жаңартылған нұсқалары болды, ал Fabrique Nationale өздерінің FN FAL мылтығын T48 ретінде ұсынды. ArmaLite-тың AR 10 бәсекеге кеш қатысты, 1956 жылдың күзінде төртінші прототиптің негізінде жасалған екі қолмен құрастырылған "өндірістік" AR 10 мылтығын АҚШ армиясының Springfield Armory-на сынаққа жіберді. AR 10 прототиптерінің (барлығы төрт) тік сызықты жинағы, берік көтерілген нысаналары, үлкен алюминийлік жарық шығару құрылғысы және кері соққыны басу құрылғысы, сондай-ақ реттелетін газ жүйесі болды. Төртінші және соңғы прототипте жоғарғы және төменгі қабылдағыштар қазір таныс болған ілмек және түсіру штифтерімен біріктірілді, ал зарядтау тұтқасы бірге қозғалмады және бұранда тасымалдауышына бекітілмеген. Мылтықтың алюминий/болат композиттік ұңғысы (Армалайт президенті Джордж Салливанның сынақтарға арналған сынақтан өтпеген дизайны, оған Стонер қарсылық көрсеткенімен) 1957 жылдың басында Springfield Armory жүргізген сынақ кезінде жарылды. ArmaLite оны әдеттегі болаттан жасалған ұңғымен тез ауыстырды, бірақ зиян келтірілген еді. Springfield Armory-дің соңғы есебі мылтықты қабылдамауға кеңес берді, оның қабылдануына дейін "бес жыл немесе одан да көп уақыт қажет болады" деді. Осы елу мылтықтың құрастырылуын асықтыру әрекеттері салдарынан бірнеше данасы дұрыс өңделмеген ұңғы ұзартуларымен жиналды, бұл сол кезде байқалмаған ақаулық болды. Тапсырыс 7500 оқтан тұратын төзімділік сынағын сәтті аяқтауға байланысты болды. AR 10 жетіспей қалғандықтан, Каммингс өзінің жеке демонстрациялық мылтығын Никарагуаның бас әскери қолбасшысы генерал Анастасио Сомозаға қалдырды, ол төзімділік сынағын жеке жүргізді. Генерал Сомоза осы мылтықты сынақ үшін атып жатқанда, эжектордың үстіндегі бұранданың тұмсығы бұрылып, Сомозаның басынан өтті. Генерал ашуланып, Каммингстің AR 10 мылтығын қайтарып берді және Никарагуаның барлық тапсырысын тоқтатты. Қалған Голливуд мылтықтары тексеріліп, бұранда тұмсығының бұзылуын болдырмау үшін қажет болған жағдайда жаңа бөлшектермен қайта жабдықталды, бірақ Никарагуалық тапсырыс жоғалды. Мылтыққа арналған құралдарды жобалау және жасаумен қатар, жобаны метрикалық өлшемдерге ауыстыру қажет болды және материалдарды жеткізу немесе құрамдас бөліктерді өндіру үшін қосалқы мердігерлерді табу қажет болды. ArmaLite сонымен қатар А.I. өнімді жақсарту туралы сұраныстарды жіберді, соның ішінде реттелетін реттегіш, қайта орналастырылған газ түтігі және жаңа үш тісті жарық шығару құрылғысы. Судандық модель бос журналмен бірге салмағы ғана болды. ArmaLite немесе A.I. шығарған барлық AR 10 мылтықтары Stoner-дің 20 оқтық жеңіл алюминий "вафли" журналын пайдаланды, оның қырысы бар қабырғалары бос оқтарды шайқап тастау үшін арналған. AR 10 өндірісі шектеулі болды, бірақ Гватемала, Судан AR 10 мылтықтары партизандық күштермен жиі қақтығыстарда және көршілес елдермен қақтығыстарда қолданылды, ал бірнеше тұтқынға алынған мылтықтар ақырында әртүрлі африкалық және отаршылдық армиялар, полиция және партизандық күштермен бейресми қызметте болды. AR 10 Суданның арнайы күштерімен 1985 жылға дейін қызмет етті. 1958 жылы Суданның AR 10 мылтығының 7,62×39 мм калибрлі арнайы нұсқасы Финляндия мен Германия бағалауы үшін өте аз мөлшерде шығарылды. Сол жылы KLM Airlines компаниясының өтінішіне жауап ретінде 16 дюймдік ұңғысы бар AR 10 әзірленді, олардың экипажына Арктикадағы тіршілік ету жиынтығының бөлігі ретінде трансполярлық рейстерге берілуі мүмкін карабин беру үшін, және шамамен 30 карабин өндірілді. Италия әскери-теңіз флоты AR 10 мылтығын COMSUBIN су асты командалары үшін сатып алды. Германия, Австрия, Нидерланды, Финляндия және Оңтүстік Африка да аз мөлшерде AR 10 мылтығын сынақ мақсаттары үшін сатып алды, ал Кубаның Батиста үкіметі 1958 жылы 100 "Көшкінші" үлгісінің мылтықтарын тапсырыс берді. Кубалық тапсырыс Гаванаға жеткізілді, бірақ 1958 жылдың желтоқсанында Фидель Кастроның күштері AR 10 жүк тасымалданатын қойманы басып алды. 1959 жылы ArmaLite-тың сату агенті Сэм Каммингстің хатына жауап ретінде Кастро Каммингсті Гаванаға AR 10 мылтықтары үшін төлемді талқылауға шақырды. Фидель, оның інісі Рауль және Че Гевара Гаванадан тыс жерде AR 10 мылтығын сынап көрді. Кастро барлық 100 мылтық үшін Каммингске төледі. Басқыншылар Доминикан армиясымен жеңіліп, Батиста жіберген мылтықтардан AR 10 мылтықтары партизандық әскерлердің денелерінде табылған. Artillerie Inrichtingen-нің соңғы дизайны португалиялық үлгідегі AR 10 болып танылды. Бұл соңғы нұсқа AR 10 туралы бүгінгі күнге дейін білгеннің бәрін қамтыды, соның ішінде жаяу әскерлерге арналған мылтық және далалық сынақтардың есебін. Португалиялық үлгідегі нұсқада ауыр ұңғы, хромдалған патрон ұясы, қосымша тіреуіш және "Көшкінші" үлгісінің алынып тасталатын пластик/металл қол салдақтарынан басқа, кеңірек бұранда тұмсығы, күштірек экстрактор, жаңа жеңілдетілген үш позициялық газ реттегіші және алдыңғы бұрандаға көмектесетін зарядтау тұтқасы болды. Шамамен 4000-5000 португалиялық үлгідегі мылтықтар өндірілді деп есептеледі; олардың көп бөлігі 1960 жылы Брюссельде орналасқан қару-жарақ сатушысы SIDEM International арқылы Португалияның Ұлттық қорғаныс министрлігіне сатылды. Португалиялық парашютистер AR 10 мылтығының африкалық жартастар мен саваннадағы қиын жағдайларда да дәл және сенімді екенін анықтады. Бірнеше португалиялық және судандық үлгідегі AR 10 мылтықтары әртүрлі жолдармен көршілес африкалық елдерге жетті; Чадта AR 10 француз шетелдік легионының мүшелері үшін бағалы болды. Конгодағы бір полиция инструкторы былай деді: "Бұл жақсы жауынгерлік қару, ол ешқашан мені алдамады; үй-үйден және тығыз бұталар үшін сәл ұзын (бірақ FAL немесе M14 сияқты емес), бірақ жазықта 400-800 метрге және денеге өте жақсы". Кейбір португалиялық үлгідегі AR 10 мылтықтары 3x немесе 3.6x телескоптық көзқарастарды орнату үшін A.I. модификацияланған жоғарғы қабылдағыштармен жабдықталды. Бұл мылтықтар ашық жерде жеке жауларды жою үшін шағын топтармен серуендеуге шыққан мергендер қолданды. Басқа AR 10 мылтықтары парашютистердің мылтық гранаталарын атқылау үшін қосымша рөлінде қолданылды. AR 10-ның кіріктірілген газ кесу дизайны Energa мылтық гранаталарын газ жүйесін реттемей атуға мүмкіндік берді, ал автоматты түрде оқтарды шығарып, келесі оқты жүктеді, бұл бірнеше гранаталарды жылдам атуға мүмкіндік берді. Қосымша кері соққы мылтық жинағына зиян келтірді, сондықтан кейбір португалиялық мылтықтар ауыр гранаталардың тудырған күшін жақсы көтере алу үшін толығымен металлдан жасалған жинақтармен қайта жабдықталды. Fairchild ArmaLite A.I. компаниясында AR 10 үшін құралдарды орнату және өндірістегі кешігулерге наразы болды және олар A.I. компаниясының мылтықты өндіруге берген лицензиясын жаңартпайтынын нақтылады. 1960 жылға қарай, голландтық экспорттық шектеулермен қиындыққа тап болып, ірі ұлттық сатып алушыларға қару-жарақ сатудың жоқтығынан көңілі тоңған Artillerie Inrichtingen кішкентай қару-жарақ өндірісінен толығымен бас тартты және Fairchild ArmaLite-тан алған лицензиясы бойынша AR 10 өндірісін тоқтатты. Сол кезде 10 000-нан аспайтын AR 10 мылтығы өндірілді, олардың көп бөлігі әскери таңдаулы отпен атуға арналған мылтықтар болды, ал азаматтық қолдануға арналған бірнеше мылтықтар өндірілді.
ArmaLite AR-10B сериясы
1995 жылы Eagle Arms компаниясының иесі, бұрынғы әскери жарақтар офицері Марк Уэстром ArmaLite брендін сатып алды және компания ArmaLite Inc. болып қайта құрылды. Содан кейін ArmaLite Inc. толыққандай жаңа, тек жартылай автоматты AR 10B винтовкалар сериясын ұсынды. Ерекшелігі, AR 10B ArmaLite немесе Artillerie Inrichtingen компанияларының бастапқы AR 10 сызбаларын пайдаланбай, AR 15A2 негізінде жасалды, ал оның бөліктері 7,62×51 мм НАТО (.308 Winchester) патронына сәйкес келу үшін қажет болған жағдайда үлкейтіліп немесе қайта жобаланды. AR 10B прототипі екі алюминий плитадан жасалған арнайы төменгі қабылдағышта сынақтан өткен жеке бөліктерден тұрды, ол Knight's Armament Company SR 25 жоғарғы қабылдағыш жинамына орнатылды және компьютерлік талдау арқылы жасалды. AR 10B толық прототипі өндіріс желісінен шыққан алғашқы винтовка болды. ArmaLite 2012 жылы жаңа AR 10A моделімен (сонымен қатар SR 25 үлгісіндегі дүңгіршек деп те аталады) өзінің бастапқы дүңгіршек үлгісін қайта енгізді.
Баламалы калибрлер
ArmaLite AR10 үшін көптеген басқа патрондарды ұсынады, оның ішінде: .243 Winchester, .260 Remington, 6.5 мм Creedmoor, 7 мм 08 Remington және .338 Federal. Бұл ұңғыларды (стволдарды) шығаратын өндірушілер: Ballistic Advantage, Wilson Combat және DPMS Panther Arms.