Кіріспе

Шотланд актері Иан Чарльсон (11 тамыз 1949 жыл – 6 қаңтар 1990 жыл) – шотланд сахнасы мен киносының актері. Ол 1981 жылы «Оскар» сыйлығын алған «От шашушылар» фильміндегі Олимпиадалық спортшы және миссионер Эрик Лидделл рөлімен әлемдік деңгейде танымал. Сонымен қатар, ол 1982 жылы «Оскар» сыйлығын алған «Ганди» фильміндегі пастор Чарли Эндрюс рөлімен де жақсы белгілі. Чарльсон британ сахнасында да белгілі актер болды, «Guys and Dolls», «Cat on a Hot Tin Roof», «Fool for Love» және «Гамлет» сияқты пьесалардағы рөлдері сыншылардың жоғары бағасын алды. Ол көптеген Шекспирлік рөлдерді орындады, ал 1991 жылы оның соңғы «Гамлет» рөлінің құрметіне жыл сайынғы Иан Чарльсон сыйлығы тағайындалды. Бұл сыйлық Ұлыбританиядағы 30 жасқа дейінгі актерлердің классикалық сахнадағы ең үздік өнерлерін марапаттайды. Houghton Mifflin Dictionary of Biography Чарльсонды «шарм мен күш-қуатқа ие басты актер» және «өзінің буынының ең талантты британдық актерлерінің бірі» деп сипаттайды. Алан Бейтс Чарльсонның «өз жас тобындағы ең үздік он актердің қатарында болғанын» жазды. Иан МакКеллен Чарльсонды «өте табиғи және актерлік шеберліктен алыс актер: әрқашан шыншыл, әрқашан адал» деп айтты. Чарльсон 1986 жылы ВИЧ жұқтырды және 1990 жылы 40 жасында қайтыс болды. Ол өлімінен кейін өзінің ЖИТС-тен қайтыс болғанын жариялауды өтінді, бұл ауру туралы хабар таратуға көмектесу үшін жасалды. Ол Эдинбург Корольдік орта мектебіне стипендия алып түсті; сонымен қатар ол шіркеуде және Корольдік орта мектеп хорында сопрано ретінде ән шырқады, олар радиода және Эдинбург фестивалінің концерттерінде өнер көрсетті. Чарльсон Эдинбург университетіне стипендия жеңіп, 1967 жылдан 1970 жылға дейін білім алды, үш жылдық шотландтық бакалавр дәрежесін алды. Ол оқу бағытын өзгертіп, актерлік рөлдерінен басқа, Эдинбург университетінде көптеген қойылымдарды режиссерлікке алып, бірнеше пьесаларға костюмдер дайындады.

LAMDA, Young Vic және Кембридж театр компаниясы

1970 жылы Эдинбург университетін бітіргеннен кейін, онда ол көптеген қойылымдарда, соның ішінде бірнеше Шекспир пьесаларында басты рөлдерді ойнады. Чарльсон Лондон музыка және драмалық өнер академиясына (LAMDA) түсіп, екі жыл оқыды. LAMDA-дан Чарльсонды Фрэнк Данлоптың Young Vic Theatre Company жалдады. Ол 1972 жылы Young Vic театрында "Джозеф және таңғажайып Technicolor Dreamcoat" (1972) қойылымында ағайындылардың бірінің рөлімен кәсіби сахнадағы дебютын жасады, ол сол жылы Ұлыбританияда Granada Television телеарнасында көрсетілді. 1973 жылы ол "Ашуға қарсы қара" пьесасында Джимми Портер рөлін ойнады, сондай-ақ сол жылы Том Стоппардтың "Розенкранц пен Гилденстерн өлі" пьесасының алғашқы қайта қойылған нұсқасында Гамлет, кейін Гилденстерн рөлінде ойнады.

Вест-Энд пен Ұлттық театрдың тұңғыш қойылымы, Корольдік Шекспир компаниясы

Чарльсон 1975 жылы Саймон Грейдің "Otherwise Engaged" пьесасы бойынша Король театрында Вест-Эндтегі дебютін жасады. Онда ол Алан Бейтспен бірге ренішті шотландтық жалдамалы тұрғын Дейвтің рөлін ойнады. 1977 жылы ол Ұлттық театрда "Жулиус Цезарь" пьесасында Октавиус рөлінде тағылым алды.

Ұлттық театрдың басты назары

1980 жылдары Чарльсон Ұлттық театрда ойнаған басты рөлдері үшін сыншылардың және көрермендердің айрықша мақтауына ие болды. Ол Ричард Эйрдің өте табысты болған "Жігіттер мен қуыршақтар" (1982) мюзиклінің қайта қойылымындағы Sky Masterson рөлін керемет сомдады.

Чарльсон Сэм Шепардтың "Махаббатқа құмар" (1984–85) пьесасындағы Эдди рөлі үшін «Жаңа пьесадағы жылдың актері» номинациясында Оливье сыйлығына ие болды, осы рөлде оның серігі – Джули Уолтерс болды. Ол Теннесси Уильямстың "Ыстық қалайы төбедегі мысық" (1988) пьесасындағы құпиялы гомосексуалдық бейнесін сомдаған Брик рөлімен де жоғары бағаланды, осы рөлде оның әріптесі Линдси Дункан болды. Режиссер Ричард Эйр Чарльсонның денсаулығына байланысты бастапқыда қамданумен, өндірістен бас тарған Дэниел Дэй-Льюистің орнына оны шақырды. Көрермендер мен жұртшылыққа оның қуыс операциясынан кейін жазылып жатқаны айтылды. Чарльсонның соңғы Гамлет қойылымынан кейін, Иан МакКеллен "Отеллодағы" Яго рөлі үшін "Евнинг Стандарт" сыйлығын алғанда, ол алғыс айтты, бірақ бұрынғы күні Ұлттық театрда "үлгілі Гамлетті" көргеннен кейін, ол емес, Чарльсон 1989 жылдың ең үздік актері деп ойлады және өз мүсінін Чарльсонға сыйлады. Осы өзара құрмет Чарльсонның ең танымал кино рөліне және табысына әкелді – "От шашушылар" (1981) фильміндегі спортшы және миссионер Эрик Лидделл рөлі. Ол осы рөлге дайындалу үшін Киелі кітапты жан-жақты зерттеді және Лидделлдің жұмысшылар алдындағы құлшыныспен айтқан сөзін өзі жазды. Осы фильм мен рөл оны халықаралық деңгейде танымал тұлғаға айналдырды. Чарльсон келесі жылы да сәттілікке қол жеткізді, Махатма Гандидің ең жақын досы және серіктесі, англикандық дін қызметкері Чарли Эндрюсті Бен Кингслимен бірге "Ганди" (1982) фильмінде сомдады. "От шашушылар" сияқты, "Ганди" фильмі де көптеген «Оскар» сыйлықтарын жеңіп алды, соның ішінде «Үздік фильм» сыйлығын.

Басқа кино шығармалары

Осы екі үлкен жетістіктен кейін, осы екі "Оскар" сыйлығын жеңіп алған фильмдерден соң, Чарльсонның кинодағы мансабы сахналық мансабындай үнемі дамымады. "Жарлы күйме" және "Ганди" фильмдерінен кейін оған көптеген сапалы голливудтық сценарийлер келіп түспеді, сондай-ақ ол өзінің жетістігін пайдалану үшін Голливудқа көшуді де қаламады. Оның кино мансабына тағы бір әсер еткен фактор – 1986 жылы оған ВИЧ диагнозы қойылды, одан кейін ол көркем фильмдерге деген ынтасын жоғалтты, бірақ 1988 жылдың күзіне дейін ешқандай белгі байқалмады. Дегенмен, Шекспирдің басты рөлдеріне баса назар аударатын, бай сахналық мансабын жалғастыруға деген құлшынысы зор болды. Чарльсонның басқа көркем фильмдердегі рөлдері: Дерек Джарманның режиссерлік дебютіндегі панк дәуіріндегі "Жубилей" (1977) фильміндегі Ангел; "Алтын аю" жүлдесін жеңген "Ирландия мәселесі" фильміндегі "Көтерілу" (1982) фильміндегі лейтенант Райдер, онда Джули Ковингтон түсті; "Тарзан туралы аңыз" (1984) фильміндегі зорлық-зомбылық көрсеткен мас Джефсон Браунның эпизодық рөлі; оның досы Джули Уолтерспен бірге түскен "Автомобиль қиындықтары" (1985) фильміндегі Джеральд Спонг рөліндегі комедиялық ойнауы; және Дарио Аржентоның қорқыныш фильмі "Опера" (1987) фильміндегі опера режиссері Марко.

Теледидар: Шекспир, телефильмдер және телеспектаклдер

Чарльсон үш BBC теледидарының Шекспир фильмдерінде ойнады: Дерек Джейкобидің қатысуымен "Гамлет" (1980) фильміндегі Фортинбрас рөлі; "All's Well That Ends Well" (1981) фильмінің танымал қойылымындағы басты кейіпкер Бертрам; және Джейн Лапотердің Клеопатра рөліндегі "Антоний мен Клеопатра" (1981) фильміндегі Октавиус Цезарь. Оның басқа да маңызды телефильмдердегі рөлдері: М. Фагиас романы бойынша түсірілген "Жұрттың лейтенанты" (1983) фильміндегі титулды лейтенант Дорфрихтер; Элеонора Бронмен бірге Тургеневтің "Ауылдағы бір ай" (1985) фильміндегі Ракитин; Эдвард Вудвард, Ричард Э. Грант және Питер Воганмен бірге "Код аты: Кирил" (1988) шпиондық триллеріндегі Кирил; және Букер сыйлығын жеңіп алған Дж.Г. Фаррелдің "Троблиз" (1988) романының сәйкес экрандық бейімдемесіндегі басты кейіпкер майор Брендан Арчер, оны Иан Ричардсон сомдады. Чарльсонның 1970 жылдардағы маңызды телерольдері: Рейчел Кемпсонмен бірге "Жеке мәселе" (1974) фильміндегі Антони, оның алғашқы басты рөлі; "Черчилльдің халқы" антологиялық сериясындағы "О Канада" (1975) фильміндегі жаңа әлемге шотландиялық иммигранттарға қатыгездік көрсеткен шебер және қатыгез Джон Росс; және Майкл Аптед режиссерлік еткен "Жәннатқа қашқан" (1976) фильміндегі әскери өмірді шыдауға келмейтін екі британдық сарбаздың бірі. 1980 жылдары оның маңызды телерольдері: Александр Македонскийдің жақын досы Гефестион PBS мини-сериалы "Александр Македонскийті іздеуде"; "Ladykillers" (1981) қылмыстық істерді қайта жасайтын сериядағы сериалдық кісі өлтіруші Невилл Хит; "Ойын шебері" (1984) мини-сериалындағы наив шотландық, кейіннен Оңтүстік Африканың қуатты магнаты болған Джейми Макгрегор; Марго Киддермен бірге тарихи мини-сериал "Луизиана" (1984) фильміндегі романтикалық басты рөлдегі Кларенс Дэндридж; және Фредерик Рафаэль жазған, Джеймс Селан Джонс режиссерлік еткен, Аманда Редман, Розалин Лэндор және Малкольм Стоддардпен бірге ойнаған стильді және тапқыр "Оксбридж Блюз" (1984) фильміндегі басты кейіпкер Виктор Гири.

Өлім

Чарльсон 1986 жылы СПИД пандемиясы кезінде ВИЧ жұқтырып, 1990 жылдың қаңтар айында 40 жасында СПИД-ке байланысты аурулар салдарынан қайтыс болды. Ол Ричард Эйрдің Оливье театрында "Гамлет" спектакліндегі бас рөлді орындағаннан кейін сегіз апта өткен соң дүние салды. Актер және досы Иан МакКеллен Чарльзонның "Гамлетті" осылай керемет ойнағанын, өмірі бойы осы рөлге дайындалғандай екенін айтты. Чарльсон өлімінен кейін оның СПИД-тен қайтыс болғанын жариялауды өтінді, бұл ауру туралы хабар таратуға көмектесетін еді. 1984 жылы "Fool for Love" пьесасындағы Эдди рөлі үшін ол "Жылдың жаңа пьесасындағы үздік актер" номинациясы бойынша Оливье сыйлығына ие болды. The Sunday Times газетінде Джон Питер Чарльзонды 1989 жылдың ең үздік ер адам актері деп атады, "Гамлет" рөлі үшін, ал Иан МакКелленді "Отеллодағы" Яго рөлі үшін де марапаттады. Оның құрметіне 1991 жылы жыл сайынғы Иан Чарльсон сыйлығы тағайындалды, ол 30 жасқа дейінгі британдық актерлердің классикалық сахнадағы ең жақсы өнерлерін марапаттайды. 1990 жылы оның қайтысынан кейін Чарльсонның 20-ға жуық досы, әріптесі және туыстары, соның ішінде Иан МакКеллен, Алан Бейтс, Хью Хадсон, Ричард Эйр, Шон Матиас, Хилтон МакРэй, Руби Уакс және Дэвид Ринтул, оның естелігіне арналған "Иан Чарльсонға құрмет" атты кітапқа материалдар жинады, ол 1990 жылдың қазанында жарық көрді. Кітаптан түскен барлық роялти ақшасы 1990 жылдан 2007 жылға дейін жұмыс істеген Ian Charleson Trust қайырымдылық қорына аударылды. Чарльзонға арналған құрмет ретінде 1990 жылдың қараша айында Ұлттық театрда "Guys and Dolls" спектаклінің екі эмоционалды қойылымы өтті, онда 1982 жылғы түпкілікті актерлер мен музыканттардың көп бөлігі қатысты. Билеттер дереу сатылып кетті, тіпті репетиция да толып тұрды. Қойылымнан түскен түсім Royal Free Hospital-дегі жаңа ЖИТС клиникасына және LAMDA-дағы Чарльсон атындағы стипендияларға жұмсалды. Хью Хадсон, оны "От күймелері" фильмінде түсірген режиссер, 1999 жылы шығарған "Менің өмірім" фильмін "Иан Чарльсонның жарқын естелігіне" деп арнады. 2005 жылғы "От күймелері: түсірілімнің сырлары" және "От күймелері: қайта кездесу" видеолары да оның естелігіне арналған.