Кіріспе

Керілісті еркін тербелісті маятник

Кейтер маятнигі – британдық физик және армия капитаны Генри Кейтердің 1817 жылы ойлап тапқан, 1818 жылғы 29 қаңтарда жарияланған, жергілікті гравитациялық үдеуді өлшеуге арналған гравиметр құралы. Оның артықшылығы – бұрынғы маятник гравиметрлерінен өзгеше, маятниктің ауырлық орталығы мен тербеліс орталығын анықтау қажеттілігі болмайды, бұл жоғары дәлдікке мүмкіндік береді. Шамамен бір ғасыр бойы, 1930 жылға дейін, Кейтер маятнигі және оның түрлі жетілдірілген нұсқалары геодезиялық зерттеулерде Жердің гравитациялық күшін өлшеудің стандартты әдісі болып келді. Қазір ол тек маятник принциптерін көрсету үшін қолданылады.

Маятниктермен ауырлық күшін өлшеу

Жер бетінде гравитацияның өзгеретінін алғаш рет француз ғалымы Жан Ришер ашты. Ол 1671 жылы Франция Ғылым академиясы тарапынан Француз Гвианасының Каен қаласына экспедицияға жіберілді, оның міндеті маятник сағатымен өлшеулер жасау болды. Келесі жылы жасаған байқаулары арқылы Ришер сағаттың Париждегіден күніне 2,5 минутқа баяу екенін анықтады, немесе бір секундтық тербеліспен маятник ұзындығы Париждегіден 1,25 Париж сызығымен немесе 2,6 мм қысқа болды. Сол кездегі ғалымдар бұл құбылысты түсіндірді, ал Исаак Ньютон 1687 жылы Жердің толық шар емес, сәл жалпақ екенін дәлелдеді; Жердің айналуы экваторда оның қалыңдығын арттырды. Каенде Жер беті Парижбен салыстырғанда Жер ортасынан алыс болғандықтан, гравитация онда әлсіз болды. Осы жаңалықтан кейін еркін тербелісті маятниктер дәл гравиметрлер ретінде қолданыла бастады, оларды әртүрлі елдерге жергілікті гравитациялық үдеуді өлшеу үшін алып жүрді. Географиялық гравитациялық деректердің жинақталуы Жердің жалпы пішінінің әрі қарай дәл модельдерін жасауға мүмкіндік берді. Маятниктер гравитацияны өлшеу үшін осыншалықты кеңінен қолданылғандықтан, Катер заманында жергілікті гравитация күші қазіргі таңда қолданылатын g үдеуінің мәнімен емес, екі секундтық тербеліс периоды бар секундтық маятник ұзындығымен, яғни әрбір тербеліс бір секундқа созылатынымен көрсетілетін. (1) теңдеуден секундтық маятник ұзындығы g-ге пропорционалды екенін көруге болады:

Гравиметрлік маятниктердің дәлсіздігі

Катер заманында маятниктердің T периоды жұлдыздардың қозғалысы бойынша синхрондалған дәл сағаттармен өлшенген уақыт арқылы өте дәл анықталды. Катердің жаңалығына дейін g өлшемдерінің дәлдігі маятник ұзындығы L-ді дәл өлшеудегі қиындықтармен шектелген. Жоғарыдағы (1) теңдеудегі L – идеалды математикалық “қарапайым маятник” ұзындығы, ол массасыз жіпке ілінген нүктелік массадан тұрады. Дегенмен, нақты маятник – механикада қосымша маятник деп аталатын, қозғалатын қатты денедің “ұзындығын” анықтау қиынырақ. Голланд ғалымы Христиан Гюйгенс 1673 жылы “Horologium Oscillatorium” атты математикалық талдауында нақты маятник пен қарапайым маятниктердің периодының бірдей екенін көрсетті, оның ұзындығы айналу нүктесі мен тербеліс центрі арасындағы қашықтыққа тең. Тербеліс центрі маятник ауырлық центрінің астында орналасқан және маятник бойымен масса таралуына байланысты. Бірақ нақты маятниктерде тербеліс центрін дәл табудың жолы болмады. Егер металл бөлшектерінің тығыздығы біртегі болса, онда тербеліс центрін маятник пішіні бойынша теориялық түрде есептеуге болар еді, бірақ сол кездегі металлургиялық сапа мен математикалық білім есептеулерді дәл жасауға мүмкіндік бермеді. Бұл қиындықтан шығу үшін Жан Пикар (1669), Шарль Мари де ла Кондамин (1735) және Жан Шарль де Борда (1792) сияқты алғашқы гравитация зерттеушілері жеңіл сымға ілінген металл шарды қарапайым маятник ретінде қолданды. Егер сымның массасы еленбейтіндей болса, тербеліс центрі шардың ауырлық центріне жақын болар еді. Бірақ шардың ауырлық центрін дәл табу да қиын болды. Бұған қоса, мұндай маятниктердің дәлдігі төмен еді. Шар мен сым бір-бірімен қатты дене ретінде тербелмеді, себебі шар әрбір тербелісте кішкене бұрыштық импульс алды. Сонымен қатар, сым маятник тербелісі кезінде серпімді созылып, цикл ішінде L-ді сәл өзгертті.

Катердің шешімі

Алайда, "Horologium Oscillatorium" еңбегінде Гюйгенс айналу нүктесі мен тербеліс орталығының орны ауыстырылатынын дәлелдеген. Яғни, кез келген маятник тербеліс ортасынан кері ілінетін болса, тербеліс периоды өзгермейді, ал жаңа тербеліс орталығы бұрынғы айналу нүктесі болады. Бұл екі байланысты нүктенің арақашықтығы сол периодқа ие қарапайым маятниктің ұзындығына тең. 1816 жылы британдық өлшемдерді реформалау жөніндегі Корольдік қоғам тағайындаған комитет мүшесі ретінде Катер Ұлыбритания парламентімен Лондондағы секундтық маятниктің ұзындығын дәл анықтауға келісім жасасты. Ол Гюйгенс принципін тербеліс ортасын табу және қатты (күрделі) маятниктің L ұзындығын анықтау үшін қолдануға болатынын түсінді. Егер маятник оның таяғында жоғары-төмен жылжытылатын екінші айналу нүктесінен кері ілгізілсе, және екінші айналу нүктесі маятник алғашқы айналу нүктесінен дұрыс жаққа тербелгендегідей бірдей периодқа ие болғанша реттелсе, онда екінші айналу нүктесі тербеліс орталығында болады, ал екі айналу нүктесі арасындағы қашықтық L-ге тең болады.

Катер бұл идеяны бірінші болып келтірген жоқ. Француз математигі Гаспар де Прони 1800 жылы кері маятник концепциясын ұсынған, бірақ оның жұмысы 1889 жылға дейін жарияланбады. 1811 жылы Фридрих Боненбергер оны қайта ашты, бірақ Катер оны тәуелсіз түрде ойлап тапты және алғаш рет тәжірибеде қолданды.

Маятник

Кейтер шамамен 2 метр ұзындықта, 1 1/2 дюйм енді, 1/8 дюйм қалыңдығындағы мыс таяқшадан және бір шетінде салмағы (d) бар маятник жасады. Төмен сүргіштікпен айналу үшін таяқшаға бекітілген қысқа үшбұрышты "пышақ" тәрізді жалпақтарды пайдаланды. Маятник пайдаланылғанда қабырғадағы тіреуге ілінді, ал пышақтардың шеттері жалпақ ахат тақталарға тіреліп тұрды. Маятникте екі мұндай пышақ тәрізді тіреу (a) болды, олар бір-біріне қарама-қарсы, шамамен бір метр (40 дюйм) қашықтықта орналасқан. Сондықтан маятник әрбір тіреуден ілінгенде шамамен бір секундтық тербеліс жасады. Кейтер бір тіреуді реттелетін етіп жасағанда, бұл дәлдіксіздікке алып келгенін және екі тіреудің осін қатар орналастыру қиын болғанын анықтады. Оның орнына ол пышақтарды таяқшаға бекітіп қойды және маятник периодын маятник білігіндегі кішкентай жылжымалы салмақтармен (b,c) реттеді. Жердегі гравитация максимум 0,5% ғана өзгереді, ал көп жағдайда одан да аз болғандықтан, салмақты аздап түзету жеткілікті болды. Салмақты бір тіреуге жақындату сол тіреуден ілінгендегі периодты қысқартты, ал екінші тіреуден ілінгендегі периодты ұзартты. Бұл сонымен қатар, тіреулер арасындағы арақашықтықты бір рет өлшеу жеткілікті екенін көрсетті.

Эксперименттік процедура

Пайдалану үшін маятник қабырғаға ілінген тірекке ілінеді, пышақ жүзінің тіректері екі кішкентай көлденең агат пластиналарында орналастырылып, дәлдік маятник сағатының алдында периодты өлшеу үшін қойылады. Ол бірінші бір тіректен серпітіліп, тербелістері уақытталды, содан кейін кері бұрылып, екінші тіректен серпітіліп, тербелістері қайта уақытталды. Кішкентай салмақ (b) реттеу бұрандасымен реттеліп, маятник әр тіректен серпігенде бірдей периодқа ие болғанша процесс қайталанады. Өлшенген T периодын және тіректері арасындағы L қашықтықты период теңдеуіне (1) қою арқылы g өте дәл есептеледі. Катер 12 тәжірибе жүргізді.

Қолдану

Катердің маятнигі гравитация өлшемінің дәлдігін күрт арттырып, гравиметрияны геодезияның тұрақты құрамы ретінде орнатуға мүмкіндік берді. Оның тиімді болуы үшін, гравитация өлшемі алынған "станцияның" нақты орны – ендігі мен бойлықты анықтау қажет болды, сондықтан маятник өлшеулері геодезиялық жұмыстардың бір бөлігіне айналды. Катердің маятниктері 19 ғасырда әлемнің көп бөлігінде жүргізілген маңызды тарихи геодезиялық зерттеулерде қолданылды. Атап айтқанда, Катердің маятниктері Үндістанның Ұлы тригонометриялық зерттеуінде пайдаланылды. Ауыстырылатын маятниктер 1950 жылдарға дейін абсолютті гравитацияны өлшеудің стандартты әдісі болып келді, содан кейін олар еркін түсу гравиметрлерімен ығыстырылды.

Қайта сатылдыБессел маятнигі

Катер маятнигінің әрбір кезеңін қайта-қайта уақыттап өлшеу және салмақтарды теңестіруге реттеу көп уақытты алатын және қателіктерге бейім болған. Фридрих Бессел 1826 жылы мұның қажет емес екенін көрсетті. Егер әрбір тіреуден өлшенген кезеңдер, T1 және T2, шамалас мәнге ие болса, эквивалентті қарапайым маятниктің T кезеңін олар арқылы есептеуге болады:

Мұнда және – екі тіреудің маятниктің ауырлық орталығына дейінгі қашықтығы. Тіреулер арасындағы қашықтық , өте дәл өлшенуі мүмкін. ал олардың айырмашылығын, , салыстырмалы дәлдікпен өлшеу мүмкін емес. Олар маятникті пышақ жиегінде теңестіру арқылы ауырлық ортасын анықтау және әрбір тіреудің ауырлық ортасынан қашықтығын өлшеу арқылы табылады. Дегенмен, , -ден әлдеқайда кіші болғандықтан, жоғарыдағы теңдеудегі оң жақтағы екінші мүше бірінші мүшеге қарағанда кішкентай, сондықтан оны жоғары дәлдікпен анықтаудың қажеті жоқ, және жоғарыда сипатталған теңестіру процедурасы нақты нәтижелер алу үшін жеткілікті. Сондықтан, маятникке реттеулер жасаудың қажеті жоқ, ол екі тіреуі бар қарапайым таяқша болуы мүмкін. Егер әрбір тіреу екіншісінің тербеліс орталығына жақын болса, екі кезең шамалас болады, эквивалентті қарапайым маятниктің T кезеңін (2) теңдеуімен, ал гравитацияны (1) теңдеуімен T және L арқылы есептеуге болады. Сонымен қатар, Бессел маятник симметриялық пішінде жасалса, бірақ ішкі жағынан бір жағына салмақ қойылса, ауа кедергісінің әсерінен туындаған қателер өзара жойылатынын көрсетті. Сондай-ақ, тіреу пышақтарының шекті диаметріне байланысты туындайтын қателерді пышақтарды алмастыру арқылы жоюға болады. Бессел мұндай маятник жасаған жоқ, бірақ 1864 жылы Адольф Репсольд, Швейцарияның геодезиялық комиссиясымен келісімшарт бойынша, 56 см ұзындығындағы, алмастырылатын тіреу жиектері бар симметриялық маятник жасады, оның кезеңі шамамен 3/4 секундты құрады. Репсольд маятнигі Швейцария және Ресей геодезиялық агенттіктері мен Үндістанды зерттеуде кеңінен қолданылды. Осы үлгідегі басқа да көп қолданылған маятниктерді Чарльз Пирс және С. Деффоржес жасаған.

Халықаралық геодезия қауымдастығы

1875 жылғы Еуропалық доғалық өлшеу конференциясы ауырлықты анықтау үшін қолданылатын ең тиімді құралды қарастырды. Ассоциация кері маятник пайдалануға келісті және Фридрих Вильгельм Бессел өзінің атақты өлшеулерін жасаған станцияда, Берлинде, әртүрлі елдерде қолданылатын әртүрлі құрылғылар арқылы ауырлықты қайта анықтау, оларды салыстыру және осылайша олардың шкалаларын теңестіру үшін шешім қабылданды. Бұл мәселе бойынша америкалық ғалым Чарльз Сандерс Пирс қатысқан терең талқылаудан кейін жасалды. Шын мәнінде, Жердің пішіні секундтық маятниктің ұзындығының өзгеруінен есептелуі мүмкін болғандықтан, АҚШ Жағалау сақшылығының басшылығы 1875 жылдың көктемінде Чарльз Сандерс Пирсті осы сияқты операциялардың бастапқы станцияларында маятник тәжірибелерін жүргізу үшін Еуропаға жіберді. Мақсаты – Америкадағы ауырлық күштерін әлемнің басқа бөліктерімен байланыстыру, сондай-ақ Еуропаның әртүрлі елдерінде осы зерттеулерді жүргізу әдістерін мұқият зерттеу болды. Кері маятник арқылы ауырлықты анықтауда екі түрлі қателік кездеседі: біріншіден, ауаның қарсылығы, екіншіден, маятниктің тербелісінен туындаған аспалы жазықтықтың қозғалысы. Бұл қозғалыстар, әсіресе Бесселдің нұсқауымен Репсольд ағайындылары жасаған құралдарда маңызды болды, себебі маятник ауаның тұтқырлығының әсерін жеңілдету үшін үлкен массаға ие болды. Эмиль Плантамур осы құралмен тәжірибелер жүргізіп жатқанда, Адольф Хирш маятник аспалы жазықтығының қозғалысын оптикалық күшейтудің тапқыр тәсілі арқылы көрсетуге қол жеткізді. Женевалық математик Исаак Чарльз Элизе Сельериер және Чарльз Сандерс Пирс осы типтегі гравиметрден алынған байқауларды пайдалануға мүмкіндік беретін түзету формуласын тәуелсіз түрде жасады. 1874 жылдан 1886 жылға дейін Еуропалық доғалық өлшеудің тұрақты комиссиясының төрағасы болған Карлос Ибаньес Ибаньес де Иберо, Иоганн Якоб Баердің қайтысынан кейін Халықаралық геодезиялық қауымдастықтың (1887–1891) алғашқы президенті атанды. Ибаньестің төрағалығы кезінде АҚШ, Мексика, Чили, Аргентина және Жапонияның қосылуымен Халықаралық геодезиялық қауымдастық жаһандық масштабқа ие болды. Халықаралық геодезиялық қауымдастықтың жұмысының нәтижесінде 1901 жылы Фридрих Роберт Гельмерт негізінен гравиметриялық зерттеулер арқылы шындыққа өте жақын эллипсоид параметрлерін анықтады.