Кіріспе

2001 жылғы ЕО шарты

2001 жылғы Ницца шарты 2001 жылғы 26 ақпанда еуропалық көшбасшылар тарапынан қол қойылды және 2003 жылғы 1 ақпанда күшіне енді. Ол Маастрихт шартын (немесе Еуропалық Одақ туралы шартты) және Рим шартын (немесе Еуропалық экономикалық қауымдастықты құру туралы шарт, Маастрихт шартынан бұрын Еуропалық экономикалық қауымдастық туралы шарт) өзгертті. Ницца шарты Еуропалық Одақтың институционалдық құрылымын жаңартып, шығысқа қарай кеңеюге дайындық жасады, бұл міндет алғашқыда Амстердам шартымен орындалуы жоспарланған, бірақ сол кезде орындалмады. Шартының күшіне енуі 2001 жылғы маусымдағы референдумда ирландтық сайлаушылар оны мақұлдамағаннан кейін қысқа мерзімге күмәнді болды. Бірақ, бір жылдан астам уақыт өткен соң өткізілген келесі референдумда бұл нәтиже өзгертілді.

Шарттың ережелері

Ницца шарты көптеген адамдар кемшін келісім деп сынады. Германия өзінің үлкен халқының Еуропалық Кеңестегі дауыс салмағының артуын талап етті; Франция бұған қарсы шығып, Франция мен Германия арасындағы символдық теңдікті сақтауды қалады. Еуропалық Комиссия бұрынғы салмақты дауыс беру жүйесін екі есе көпшілік жүйесімен алмастыруды ұсынды, онда мақұлдау үшін дауыс бергендер мүше мемлекеттер мен халықтың көпшілігін құрауы керек еді. Франция да осыған ұқсас себептермен бұл ұсынысты қабылдамады. Келісімге қол жеткізілді, онда мүше мемлекеттер мен дауыс берудің екі есе көпшілігі қарастырылды, сондай-ақ мүше мемлекет қалаған жағдайда, дауыс берген елдердің Еуроодақтың халқының жеткілікті үлесін құрайтынын тексеруді сұрай алатын болды. + Ницца шартында белгіленгендей, 2004 жылғы 1 қарашадан бастап күшіне енетін Еуропалық Одақ Кеңесінің дауыс беру салмағы: Елдің дауыс беру салмағы Халқы (млн.) Салыстырмалы салмағы Германия 29 82.0 1.00 Ұлыбритания 29 59.4 1.38 Франция 29 59.1 1.39 Италия 29 57.7 1.42 Испания 27 39.4 1.94 Польша 27 38.6 1.98 Румыния 14 22.3 1.78 Нидерланды 13 15.8 2.33 Грекия 12 10.6 3.20 Чехия 12 10.3 3.29 Бельгия 12 10.2 3.33 Венгрия 12 10.0 3.39 Португалия 12 9.9 3.42 Швеция 10 8.9 3.18 Австрия 10 8.1 3.49 Болгария 10 7.7 3.67 Словакия 7 5.4 3.67 Дания 7 5.3 3.73 Финляндия 7 5.2 3.81 Литва 7 3.7 5.35 Ирландия 7 3.7 5.35 Латвия 4 2.4 4.71 Словения 4 2.0 5.67 Эстония 4 1.4 8.08 Кипр 4 0.8 14.14 Люксембург 4 0.4 28.28 Мальта 3 0.4 21.26 Барлығы 345 490 Амстердам шартында белгіленген лимиттен асып, Еуропалық Парламенттегі орын саны 732-ге дейін артты. Кеңейтуден кейін Еуропалық Комиссияның мүшелерінің санын қысқарту мәселесі белгілі бір деңгейде шешілді – шартта 27 мүше мемлекетке жеткеннен кейін келесі Комиссияда тағайындалатын комиссарлардың саны Кеңес тарапынан 27-ден аспайтыны белгіленді, бірақ осы қысқартудың нақты мақсаты көрсетілмеді. Уақытша шара ретінде, 2005 жылғы 1 қаңтардан бастап Германия, Франция, Ұлыбритания, Италия және Испания екінші комиссарларынан бас тартатыны айтылды. Шартта Еуропалық соттан және Бірінші инстанция сотынан (қазіргі Бас сот) төменгі деңгейдегі қосалқы соттар құру қарастырылды, олар патенттер сияқты арнайы құқық салаларын қарауға арналған. Ницца шартында жақындатылған ынтымақтастық туралы жаңа ережелер көзделген, Амстердам шартында енгізілген ережелер жұмыс істемейтін болып саналды, сондықтан олар әлі қолданылмады. Йорг Хайдердің партиясының билікке келгенінен кейін Австрияға қарсы санкциялардың сәтсіздігіне жауап ретінде, сондай-ақ кеңейту кезінде қабылданатын жаңа мүше мемлекеттердің тұрақтылығына қатысты болашақ қауіптер туралы алаңдаушылықты ескере отырып, Ницца шарты Амстердам шартымен құрылған мүше мемлекетке қарсы санкцияларға алдын алу механизмін қосты. Сонымен қатар, шартта Еуропалық Көмір және Болат қауымдастығы (ЕКБҚ) шартының мерзімі біткеннен кейін туындайтын қаржылық салдарларды реттеуге қатысты ережелер де бар ("Париж шарты" (1951)).

Ирландиялық референдумдар

Қазіргі шарттарға өзгерістер енгізу қағидаларына сәйкес, шарттарды жаңа шарт арқылы ғана өзгертуге болады, және ол күшіне енуі үшін барлық мүше мемлекеттердің ратификациялауы қажет. Ницца шарты барлық ЕО мүше мемлекеттерінде парламенттік тәртіппен ратификацияланды, Ирландиядан басқа. Ирландиядағы Жоғарғы соттың "Кроттиге қарсы Таоишиг" ісі бойынша шешімінен кейін, егер түзетулер нәтижесінде егемендік Еуропалық Одаққа берілсе, конституциялық өзгеріс қажет болады. Ирландия Конституциясы тек референдум арқылы ғана өзгертілуі мүмкін.

Бірінші референдум

Ирландия үкіметі мен басқа да ЕО мүше мемлекеттерінің таңғалуына орай, ирландтықтар 2001 жылдың маусым айында Ницца шартын қабылдамады. Сайлауға қатысу деңгейі төмен болды (34%), бұл ірландтың ірі саяси партиялары мәселе бойынша тиімді науқан жүргізбегенінің нәтижесі болды, олар ирланд сайлаушылары бұрынғыдай үлкен көпшілікпен шартты қабылдайды деп есептеді. Дегенмен, көптеген ирланд сайлаушылары шарттың мазмұнына сынды көзбен қарады, оның кіші мемлекеттерді ығыстыратынына сенді. Тағы бір бөлігі шарттың Ирландияның бейтараптығына тигізер әсеріне күмән келтірді. Басқалары Одақтың басшылығын шеттенуші және қатыгез деп санайтын, ал шарт Еуропа басшылығын өз сыншыларын жақсырақ тыңдауға итермелеуге мүмкіндік береді деп ойлады. (Дания Маастрихт шартын бастапқыда қабылдамаған кезде де осыған ұқсас аргумент келтірілді.)

Екінші референдум

Ирландия үкіметі Еуропалық Кеңестен Ирландияның әскери бейтараптық саясаты туралы Севиль декларациясын алғаннан кейін, 2002 жылдың 19 қазанында Ницца шартына қатысты тағы бір референдум өткізуді шешті. Екінші ұсынылған түзетуде екі маңызды шарт қойылды: біреуі, шарт бойынша күшейтілген ынтымақтастық үшін Дэйлдің келісімін қажет ету, екіншісі – Ирландияның Еуроодақтың жалпы қорғаныс саясатына қосылуына тыйым салу. Басты партиялар, азаматтық қоғам және әлеуметтік серіктестер, соның ішінде Еуропалық Парламенттің сол кездегі президенті Пэт Кокс, Чехияның бұрынғы президенті Вацлав Гавел, Ирландияның бұрынғы президенті Патрик Хиллери және бұрынғы премьер-министр доктор Гаррет Фицджеральд сияқты Еуропаны қолдайтын беделді тұлғалар үгіт-насихат арқылы және БАҚ-тың барлық түрлерін пайдаланып, «Иә» деп дауыс беруге шақырып, үлкен науқан ұйымдастырды. «Иә» жағындағы азаматтық қоғамның көрнекті науқандары: Fianna Fáil, Fine Gael, Еңбек партиясы, Прогрессивті демократтар, профессор Бригид Лаффан мен Адриан Ланган басқарған Еуропа үшін Ирландия альянсы және Сиаран Толанд басқарған Еуропа үшін Ирландия. «Жоқ» жағындағы негізгі науқандар: Жасылдар партиясы, Синн Фэйн, Энтони Кофланның Ұлттық платформасы, Джастин Барретттің «Ниццаға жоқ» науқаны және Роджер Коулдың Бейбітшілік және бейтараптық альянсы. Дауыс беру нәтижесінде 60% «Иә» деп дауыс берді, сайлауға қатысу 50% жуық болды. Ол кезде Еуроодақтың барлық мүше мемлекеттері осы шартты ратификациялаған еді. Жыл соңына дейін барлық тараптардың ратификациялауы қажет болды, әйтпесе шарт күшін жоятын еді.

Келісімге қатысты көзқарастар

Келісімді жақтаушылар оның Еуроодақтың ауырсыңқы басқару механизмдерін тиімді түзету және шешім қабылдау процесін жеңілдетуге қажетті өзгеріс екенін айтты, бұл Еуроодақтың Орталық және Шығыс Еуропаға кеңеюіне көмектесу үшін қажет болды. Олардың пікірінше, нәтижесінде, осы келісім-шарт бұрынғы Шығыс блогы елдерінің интеграциясы мен болашақ дамуы үшін өте маңызды болды. Еуроодақтың ауқымын және күшін кеңейтуді қолдаған көптеген адамдар оның жеткілікті емес екенін және болашақ келісімдер бәрібір оны алмастыратынын сезінді. Жақтаушылар кеңею келісімсіз қаншалықты мүмкін болғаны туралы пікірде келіспеді: кейбіреулер Одақтың өзегінің – тіпті оның болуының – қауіпте екенін айтса, ал басқалары кеңею заң жүзінде одан да баяу қарқынмен жүзеге асырылуы мүмкін екенін мәлімдеді. Келісімге қарсылар оны "демократиялық" емес, "технократиялық" келісім деп санайды, ол ұлттық және аймақтық парламенттердің егемендігін одан әрі төмендетіп, билікті орталықтандырылған және есеп беруге жауапты емес бюрократияда шоғырландырады. Олар сондай-ақ бес үміткер елдің Еуроодақтың ережелерін өзгертпестен қосылуы мүмкін екенін, ал басқалары жеке келісімдер арқылы келіссөздер жүргізе алатынын, мұның үміткер елдерге тиімді боларын қарсыластар атап өтті. Олар Ницца шарты екі деңгейлі Еуроодақты құратынын, бұл Ирландияны шеттетуі мүмкін екенін де айтты. Қарсыластар келісімді жақтаған жетекші саясаткерлердің егер басқа елдерде референдум өткізілсе, онда да жеңіліске ұшырауы мүмкін екенін мойындағанын көрсетті.

Сын

Комиссия мен Еуропалық Парламент Ницца үкіметаралық конференциясы (ҮКК) институционалдық құрылымды реформалау немесе Еуропалық прокурор тағайындау сияқты жаңа Қоғамдық өкілеттіктерді енгізу бойынша көптеген ұсыныстарын қабылдамағанына көңіл көшірді. Еуропалық Парламент келісімге қарсы резолюция қабылдаумен қорқытты, ал Италия Парламенті оның қолдауы болмаса оны ратификацияламауға уәде берді. Бірақ, соңында бұл орындалмады және Еуропалық Парламент келісімді мақұлдады. Көптегендер келісіммен сақталған тірек құрылымының тым күрделі екенін, жеке келісімдерді біріктіріп, бір келісімге тоқтау керек екенін, Қоғамдық бірлестіктердің үш (қазір екі) жеке құқықтық тұлғасын біріктіру қажет екенін, сондай-ақ Еуропалық Қоғамдастық пен Еуропалық Одақты біріктіріп, Еуропалық Одаққа құқықтық тұлға беруді ұсынады. Германияның аймақтары да Одақтың өкілеттіктерін мүше мемлекеттерден анық бөлуді талап етті. Ницца келісімінде Негізгі құқықтар Хартиясын келісімге қосу мәселесі де қарастырылмады, ол Ұлыбританияның қарсылығынан кейін 2004 жылғы үкіметаралық конференциясына шегерілді.

Қайтарып алу

2020 жылдың қаңтар айының соңында (GMT) Ұлыбритания Еурооданы қалдырды және осы Шарттан шықты.