Кіріспе

"Адам тұзағы" – американдық ғылыми-фантастикалық телесериал "Жұлдыздар жолының" бірінші маусымының тұңғыш эпизоды. Джордж Клейтон Джонсон жазған, Марк Дэниелс түсірген, дизайнын Уах Чанг жасаған. Алғаш рет АҚШ-та 1966 жылдың 8 қыркүйегінде көрсетілді. Эпизодта экипаж М 113 планетасындағы бекетке трикодерді пайдаланып, тұрғындарға медициналық тексеру жүргізу үшін барады, бірақ формасын өзгерте алатын және құрбандардың денесінен тұзды сорып алып өлтіретін жаратылыстың шабуылына ұшырайды. Бұл "Жұлдыздар жолының" теледидарда көрсетілген алғашқы эпизоды болды, бірақ түсірілгенінің алтыншысы; студия қорқынышты сюжетіне байланысты оны сериалдың бірінші эпизоды ретінде көрсетуге шешім қабылдады. "Адам тұзағы" бірінші жарты сағатта 25,2 рейтинг, қалған жарты сағатта 24,2 рейтинг алып, уақыт кезеңінде бірінші орынға шықты. Ол канадалық CTV телеарнасында екі күн бұрын көрсетілді.

Сюжет

USS Enterprise планета M 113-ке планетаның жалғыз белгілі тұрғындары – профессор Роберт Кратер (Альфред Райдер) және оның әйелі Нэнси (Жанна Бал) үшін жабдықтар мен медициналық тексерулер жеткізу үшін келеді. Олар археологиялық зерттеу стансасын басқарады. Капитан Кирк, бас дәрігер доктор Леонард МакКой және экипаж мүшесі Дарнелл (Майкл Заслоу) жер бетіне түседі, Кирк МакКойды он жыл бұрын Нэнсиге деген сезімі үшін әжуалайды. Олар зерттеу стансасына жетеді, және үш ер адамның әрқайсысы Нэнсиді әртүрлі көреді: МакКой оны алғаш кездескендегідей, Кирк оның жасына сай болуын, ал Дарнелл – ләззат планетасында кездескен сұлу сары шашты әйел ретінде көреді. Нэнси күйеуін іздеуге шыққанда, Дарнеллді өзімен бірге келуге шақырады. Профессор Кратер Киркке оларға тек тұз таблеткалары қажет екенін айтып, тексеруден бас тартады. МакКой тексеруді аяқтамас бұрын, сырттан қорқынышты дауыс естіледі. Олар Дарнеллді өлген күйде табады, беті қызыл дақтармен жабылған, аузында өсімдік тамыры бар, ал Нэнси оның үстінде тұрып, Дарнеллдің өсімдіктің дәмін татып алуына тосқау бола алмағанын айтады. «Энтерпрайз» бортында Спок өсімдікті талдайды. Ол оның улы екенін растайды, бірақ мұндай дақтар удың белгісі емес. МакКой медициналық тексеру жүргізеді және Спокпен бірге Дарнеллдің денесінен барлық тұздың кеткенін анықтайды. Жауап ретінде Кирк МакКоймен және екі экипаж мүшесі – Гринмен (Брюс Уотсон) және Стерджонмен (Джон Арндт) бірге планетаға қайта оралады. Кирк профессор Кратерге олар Дарнеллдің неден өлгенін анықтағанша, олар мен оның әйелі «Энтерпрайз» бортында болуы керек екенін айтады. Содан кейін Кратер Нэнсиді іздеуге қашып кетеді. Нэнси Стерджон мен Гринды өлтіреді; олардың беттері Дарнеллдегідей дақтармен жабылған. Нэнси Гриннің кейпіне кіріп, Кирк пен МакКоймен кездеседі. Олар Стерджонның денесімен бірге кемеге қайтады. «Грин» бірнеше экипаж мүшелерін аңдып, біреуін өлтіреді. Ол МакКойдың кейпін алады, өйткені МакКой ұйықтау үшін тыныштандыратын дәрі ішкенін анықтайды. Темірқазық, Спок сканерлер планетада тек бір адам – Кратер бар екенін көрсетеді; Кирк пен Спок оны ұстау үшін жерге түседі. Олар Гриннің денесін табады, ал Кратер оларды фазермен қорқытуға тырысады. Оны фазер сәулесімен есінен айырғаннан кейін, сасқан Кратер нағыз Нэнсидің бір жыл бұрын өлгенін, ол – ұзақ уақыттан бері жойылған форма өзгерте алатын цивилизацияның соңғы өкілі екенін, ол тұзға азықтанғанын айтады. Ол Нэнсидің кейпін алған, өйткені Кратерге деген сезімі болған, және ол оны «қазір жойылған бизонмен» салыстырып, тамақтандырып отырған. Кирк «Энтерпрайз»-ге жаратылыстың кемеге кіргенін хабарлайды, ал десант тобы мен Кратер кемеге қайта оралады. Кратер оларға жаратылысты анықтауға көмектесуден бас тартады, сондықтан Кирк жалған «МакКойға» шындықты айту үшін сарысу беруге бұйрық береді. Кирк ауруханаға келгенде Кратердің өлгенін және Споктың жарақат алғанын көреді; Споктың вулкандық қаны оны жаратылыстың қажеттіліктеріне сәйкес емес етеді. «Нэнси» кейпінде жаратылыс МакКойдың бөлмесіне барады. Кирк фейзерімен келіп, жаратылысты шабуылға итермелейді. МакКой жолға шығып, жаратылысқа Киркке шабуыл жасауға мүмкіндік береді. Жасаулы өз табиғи түріне оралып, Кирктің денесінен азықтана бастайды. МакКой фейзерімен атып, жаратылыстың «Нэнси» кейпіне қайта оралуын күтеді, өтініш айтады, бірақ МакКой атып өлтіреді. «Энтерпрайз» орбитадан шығып бара жатқанда, Кирк Спокқа бизон туралы ойлағанын айтады.

Жазу

"Адам тұзағы" Джин Родденберридің "Жұлдыздар жолы" сериалының алғашқы ұсынымында басқа сюжеті бар бір шоудың атауы ретінде пайда болды: экипаж "тілектерді орындау тұзақтары, олар ет пен қан сияқты нақты болатын" бірнеше көріністерге тап болады; экипаж көрініс пен шындық арасын ажыратуға күрескенше тұзақтардың күрделілігі артады. Родденберри Джонсонның ұсынған нұсқасы оның "Жұлдыздар жолы" сериалына арналған көзқарасына сай емес екенін сезінді, бірақ оны толығымен жоғалтқысы келмеді, сондықтан одан "Адам тұзағын" жазуын сұрады. Родденберри көбірек әрекет көргісі келді, сондықтан жандардың көріністер жасау қабілеті бастапқы ұсыныстан сценарийге қосылды. NBC-дегі Стэн Робертсон Родденберриге адамнан химиялық затты шығару оны бірден өлтіре ме деген мәселе бойынша медициналық кеңес алуды ұсынды. Бұл туралы білу үшін Родденберри Kellam de Forest Research-ке сұрады, олар бұл шындықта ешқашан болмағанмен, жылдам өлім болуы мүмкін екенін айтты. Бұл нұсқа 23 мамырда ұсынылды, бірақ NBC галлюцинациялардың тым көп қолданылып жатқанын сезінді; осы сюжеттік тәсіл "The Cage" пилоттық эпизодында да қолданылған. Джонсон 31 мамырда тағы бір нұсқа жазды, ол көріністердің санын азайтты, және Роберт Х. Джастман оны жақсы қарсы алды. Джонсон сценарийді одан әрі өңдеді, бірақ атауының өзгеруіне наразылық білдірді. Джонсон екінші рет өңдегеннен кейін, ол Джастманнан оқиға редакторы Блэкке жіберілді. Блэк бұл нұсқа әлі де жұмыс істеуді қажет етеді деп ойлады, ал Джастман оның дайын екеніне сенді. Блэктің қарауынан кейін Родденберри сценарийді 16-21 маусым аралығында қайта жазды. Джонсон бұл қайта жазу "оқиғаның маңыздылығын төмендетті" деп есептеді. Блэк кейіннен Родденберри Джонсонның жұмысының көп бөлігін алып тастағанын және Джонсонның түпнұсқалық жұмысы Родденберридің өңделген нұсқасынан жақсы болғанын айтты.

Қонақ ретінде көріністер

Жанна Бал Нэнси Кратер рөлінде ойнады, Маккойдың бұрынғы сүйіктісі; актриса бұған дейін «Перри Мейсон» сериалында эпизодтық рөлде ойнаған және «Махаббат және неке» комедиялық сериалының басты орындаушыларының бірі болған. Альфред Райдер «Жабайы Батыс» және «Шығар шегі» сияқты ұқсас жанрдағы сериалдардағы көптеген түсірілімдерімен танымал болды. «Адам тұзағында» Роберт Кратер рөлінде ойнағаннан кейін, ол «The Invaders» ғылыми-фантастикалық сериалында пайда болды. Экипаж мүшелерінің екеуі, экранда қаза тапқан актерлер кейінірек «Жұлдызды жол» сериалының басқа эпизодтарында да ойнады. Майкл Заслоу «Адам тұзағында» Дарнелл рөлінде, ал «Мен, Мадд» эпизодында ойнады, содан кейін «Guiding Light» операсында Роджер Торп рөлінде ұзақ жылдар бойы ойнады. Джон Арндт түпнұсқа сериалдың тағы төрт эпизодында пайда болды. «The Enemy Within» фильмінің алты күндік түсірілімі кезінде дайындық жұмыстары басталды.

23 маусымдағы алғашқы толық түсірілім күні негізінен «Энтерпрайз» көпірінің декорацияларында өтті. Екі кішкентай кадр келесі эпизодтың түсіріліміне дейін кейінге шегерілді. Келесі күні дәліз көріністері, сондай-ақ, жануардың өліміне байланысты кульминациялық көрініс түсірілді. Ол кезде Дэниелс жоспардан үштен бір күн ғана қалып қойғанын есептеді. Соңғы аптаның соңында демалыс күндерінен кейін, 27 маусымда ботаникалық зертханадағы, брифингтік бөлмедегі және медициналық бөлімдегі көріністер түсірілімі қайта басталды. Родденберри бұл идеяны ұнатпады және пост-өндірісте түзетуге тырысты, бірақ сәтті болмады. Бесінші күнінің соңында Дэниелс енді жарты сағатқа қалып қойғанын есептеді. Алтыншы және жетінші күндер M 113 планетасының бетін көрсетуге арналған декорацияларда өтті; планетаның дизайны Джонсонның көзқарасына толық сәйкес келмегенімен, ол одан қанағаттанды. Бұзылған ғимараттар тас сияқты көрінуі үшін, олар цемент сияқты шашыратылатын ганитпен қапталған картон қораптардан жасалды. Түсірілім 30 маусымда сағат 14:55-те аяқталды. Түпнұсқа сериал аяқталған кезде Дэниелс басқа режиссерлерге қарағанда көбірек эпизодтарды түсірді. «Адам тұзағы» фильмін түсірілімі кезінде Дэниелс актерлерге түсірілімде қажет болмаған жағдайда, киім-шешім бөлмесіне қайтудың орнына, алдағы көріністерді жаттығу үшін «актерлер үстелі» аймағына бару жүйесін енгізді. Продюсерлер бұл фильм түсіру процесін жылдамдатып, актерлік шеберліктің сапасын арттырады деп есептеді. «Актерлер үстелі» жүйесі түпнұсқа сериалдың түсірілімі кезінде, тіпті Дэниелс режиссерлік қызмет атқармаған кезде де қолданыла берді. «Жұлдызды жол» тақырыбымен бірге.

Жаратылыс

Өндірушілер жаратылыстың сыртқы түрін ойластыруға біраз уақыт жұмсады. Жюстман Джин Родденберриге бұл "Қояшта" көрсетілген жасыл терілі Орион құлына ұқсас, бірақ көк терілі және қызғылт сары шашы бар "қорқынышты, жас әйел" болуы мүмкін деп ұсынды. Родденберри идеяны жақсы деп есептесе де, ол NBC-мен жануар болатыны туралы келісімге келген еді. Джонсон бұл жаратылысты "күлді терісі" бар, "қап киімдері" киген босқын ретінде көріп тұрды. Дәл Джонсон бұл жаратылыстың кейіпкерінің өзгертілуін ұсынды, себебі ол "Тайналы аймақ" телесериалының "Біз төртеуміз өліп барамыз" атты эпизодында осындай идеяны қолданған болатын. Жаратылыстың костюмінің басы сазбалшықтан жасалып, содан кейін гипстен құйылған. Құйма алынғаннан кейін, иілгіш, бір бөліктен тұратын маска жасау үшін сұйық латекс қолданылды, сосын маска боялды. Чанг ақ періште киізді және көзге арналған маскаға шыны линзалар бекітті. Гимпель масканы кигеннен кейін, оның әжімдеріне ойықтар жасалды, бұл актрисаға масканы кигенде шектеулі көру мүмкіндігін берді. Чанг қолғаптарды өңдеп, саусақтарына сорғыштары бар шапақшақтар сияқты көрініс берді. Уильям Уэр Теис костюмнің қалған бөлігін былғарыдан жасады. Джонсон Чанг пен Гимпельді мақтап, соңғысы кейіпкерді сомдағанын, ал дизайн жұмысының арқасында соңғы сахнада экипаж "көмектесуге татымайтын итті" өлтіргендей сезінгенін айтты. Түсірілім аяқталғаннан кейін костюм Жюстманның кеңсесінде сақталды, ол ондағы шетелдік костюмдердің санының артуының алғашқысы болды. Ресми түрде "M 113 жаратылысы" деп аталса да, түсірілім кезінде оны "тұз сорғыш" деп атады, ал телешоудың жанкүйерлері бұл жаратылысты "тұз вампирі" деп атауды қалайды.

Кейінгі пайда болуы

Дон Лэннинг 2009 жылы "Жұлдыздар жолы" фильміндегі жаратылыстың эффекттерін жасаған команданың мүшесі болды. Ол осы фильмнің басты мүсіншісі болды және "Адам тұзағы" эпизодындағы тұз вампирі сияқты, түпнұсқа сериядағы кейбір шетелдіктерді жеке қайта жасады. Ол бастапқы дизайнды "ескіқұрылыс" деп сипаттады. Бұл жаратылыс Star Trek Online ойынында да пайда болды, ол көп ойыншылы онлайн-рольдік ойын. "Mine Trap" деген 20 ойыншылық PvE миссиясында ромулдық колония тұз вампирлерімен толып кетті. Тұз вампирі анимациялық "Жұлдыздар жолы: Төменгі палубалар" сериалының бір эпизодында да көрінеді. 2019 жылдың желтоқсанында осы жаратылыстың анимациялық нұсқасы "Жұлдыздар жолы: қысқа сапарлар" сериалының "Ефрем мен Дот" эпизодының басында қысқаша пайда болды.

Тақырыптар

"Жұлдызды жолдың теледидар, кино және мәдениетке әсері" атты кітабында Линкольн Герагти "Адам тұзағы" сияқты эпизодтардағы қайталанатын тақырыпты көрсетті: планета неғұрлым шөлді болса, кейіпкерлердің қауіпке ұшырау ықтималдығы соғұрлым жоғары. Оның сөзінше, осы пікірді қолдайтын басқа эпизодтарға "Қойма" және "Қыздар неден жасалған?" кіреді. Герагти сондай-ақ, түпнұсқа серияның басқа бөліктерінде тұз вампирі сияқты шетелдік жыртқыштарды жою керек, төменгі деңгейдегі тіршілік формасы деп есептегенін атап өтті. Ол "Адам тұзағы" эпизодында мұндай жандарды өлтірмеуге қатысты баламалы аргумент ұсынылғанын айтты. Дегенмен, Герагти жазушылар көрермендердің жандарға деген ықыласын тудырмау үшін, оның өлім кезіндегі нағыз бейнесін көрсетуге тырысқан деп санайды. Паула М. Блок пен Терри Дж. Эрдман да "Жұлдызды жол: The Original Series 365" кітабында жандарды өлтіру туралы талқылады, бұл "дұрыс шешім" болғанын айтты, бірақ оқиғадан кейін Маккойдың өлімнің мәнісін ұзақ уақыт ойлап, мазасыздыққа түскен болуы мүмкін екенін, бірақ бұл сериалда көрсетілмегенін жеткізді. Вампирлік жандар ғылыми фантастикалық телесериалдарда жиі кездесетін тақырып, мысалы, "Блейк 7" сериалының "Құм" эпизоды, "Вавилон 5" сериалының "Жанды аулаушы" эпизоды және "Вавилон 5: Жандар өзені" телефильмі. Бұл тақырып бұрыннан бері әдебиетте қолданылып келеді, мысалы, Густав Ле Руждың 1908 жылғы француздық ғылыми фантастикалық туындысы "Le Prisonnier de la Planète Mars". Блок пен Эрдман эпизодтың тағы бір бөлігін де талқылады, онда Спок көпірдегі басшылықты өз қолына алып, Ухура оған сүйкелесе бастайды, бұл кейіпкерлердің бір-біріне деген сезімталдықтарын көрсететін "сериалдың ең маңызды көрінісі" деп сипатталады. Ухура рөлін сомдаған Нишель Николс кейіннен түпнұсқа серияның басқа эпизодтарында да Ухура мен Спок арасындағы қарым-қатынасқа меңзеулер болғанын сезінгенін айтты.

Эфир

"Жұлдыздар жолының" премьерасына бір ай қалғанда, Дезилу NBC басшыларына қай эпизодты бірінші көрсету керектігін шешу үшін көрсетілім ұйымдастырды, соның салдарынан бірнеше нұсқа қарастырылды. Басшылар "Маддтың әйелдері" эпизоды рецензенттердің "ғарыш қыздары" туралы сөз қозғауы мүмкін деп алаңдады; ал "Бірде-бір адам бармаған жерде" эпизоды екінші пилот ретінде түсірілгеніне қарамастан, тым көп ақпаратты қамтиды деп ойлады. Соңғы таңдау "Адам тұзағы" мен "Жылаңаш уақыт" арасында болды. Шатнер желімен келіспеді, ол "Адам тұзағын" бар эпизодтардың ең нашары деп есептеді. "Адам тұзағы" көрсетілген уақыт белдесінде бірінші орын алды, алғашқы жарты сағатта Нильсен рейтингісі 25,2 болды; сол кездегі Америка теледидарларының 46,7 пайызы осы эпизодты тамашалады. Сол уақытта ABC телеарнасының "Тэмми Граймс Шоуы" және CBS телеарнасының "Менің үш ұлым" сәйкесінше 14,1 және 9,4 рейтинг алды. Эпизодтың екінші жартысында "Адам тұзағының" рейтингісі 24,2-ге төмендеді, теледидарлардың 42,2 пайызы оған қосылды. ABC телеарнасының "Бейтірілді" сериалы рейтингін 15,8-ге дейін көтерді, ал CBS телеарнасының бейсенбілік фильмі 10,7 рейтинг алды. Келесі аптада "Бірде-бір адам бармаған жерде" эпизоды бірінші жарты сағатта 19,9 рейтингпен қайтадан көшбасқа айналды, ал екінші жарты сағатта "Бейтірілді" сериалы екінші орынды иеленді. Trendex рейтингісі бойынша "Жұлдыздар жолы" алғашқы апталарында 18,7 орташа рейтингімен 33-орында болды.

Шетелдегі хабар тарату және қайта шығару

Бұл эпизод Ұлыбританияда алғаш рет көрсетілмеді, оның орнына 1969 жылдың 12 шілдесінде BBC One арнасында "Where No Man Has Gone Before" эпизодымен "Жұлдызды жол" көрсетілімдерінің премьерасы өтті. Эпизодтар АҚШ-та көрсетілгеннен өзге тәртіппен эфирге шығарылды. "Адам тұзағы" сериясы үш айдан кейін, 4 қазанда 13-ші эпизод ретінде көрсетілді. Бұл кезеңде арна әлі тек қара-ақ түспен хабар таратқан. "Arena" эпизоды 15 қарашада көрсетілгенге дейін түсті хабар тарату жүзеге аспады. Кейінгі қайталалымдарда арна NBC-нің кестесіне оралып, "Адам тұзағын" бірінші эпизод ретінде көрсетті. Канадалық CTV желісі "Жұлдызды жолдың" бірінші маусымының эпизодтарын бейсенбі күндері емес, сейсенбі күндері көрсетіп, "Адам тұзағын" 1966 жылдың 6 қыркүйегінде, NBC-ден екі күн бұрын эфирге шығарды. Америкалық бағдарламаларды ертерек көрсету – американдық шекаралық станциялармен көрермендер мен жарнама берушілер үшін тікелей бәсекелестіктен сақтану үшін канадалық телеарналардың кең таралған тәжірибесі болды. Бұл тәжірибе коммерциялық үзілістерді бір уақытта алмастыруға рұқсат берілгеннен кейін қолданыстан шықты. "Адам тұзағы" эпизодының жоғары сапалы қайта өңделген нұсқасы, жаңа арнайы эффекттер, ғарыш кемесінің жаңа сыртқы түрі, сондай-ақ жақсартылған музыка мен дыбыспен 2007 жылдың 29 қыркүйегінде АҚШ-та алғаш рет көрсетілді. Эпизод АҚШ-тағы 200-ден астам жергілікті станцияға "Жұлдызды жол" көрсету құқығымен қол жетімді болды.