Кіріспе

Австралияның Канберра қаласындағы Австралия ұлттық университетінің астрономиялық обсерваториясы – Канберра қаласының жанында орналасқан Маунт Стромло обсерваториясы, Австралия ұлттық университетінің (ANU) Астрономия және астрофизика ғылыми-зерттеу мектебінің бөлігі. 2003 жылы Австралиядағы ең көне телескоп және обсерваториядағы бірнеше басқа телескоптар орман өртінен қирады.

Тарих

Обсерватория 1924 жылы The Commonwealth Solar Observatory деп құрылды. Стромло тауының орны бұрынғы онжылдықта байқаулар үшін пайдаланылған, ал 1911 жылы Пьетро Баракки сол жерде орналасқан Одди телескопын қолдана отырып, кішкентай обсерваторияны құрды. Одди телескобын орналастыру үшін салынған күмбез, жаңадан құрылған Австралия астанасының аумағында салынған алғашқы одақтас ғимарат болды. 1911 жылы Австралия Күн обсерваториясының делегациясы Лондонға Комонвеллтен көмек сұрап барды. Империя Лигасы қаржы жинауға көмектесу үшін жазылуға шақырды. Жаңа астана идеясы қалыптасқаннан кейін, жердің қолайлылығын анықтау үшін зерттеу жұмыстары басталды. 1909 жылы Австралия ғылымын дамыту қауымдастығына Хью Махон (ішкі істер министрі) көмек көрсетті. Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін обсерватория күн және атмосфералық байқауларға маманданған. Соғыс кезінде шеберханалар қару-жараққа нысаналарды және басқа да оптикалық құралдарды жасау арқылы соғысқа үлес қосты. Соғыстан кейін обсерватория жұлдыздық және галактикалық астрономияға көшті және "Коммунельстік обсерватория" деп аталды. Обсерватория директоры доктор Р. Вули үлкен рефлекторды қолдауға тырысты, оңтүстік жарты шарда американдық телескоптардың тиімділігімен бәсекелесуге ұмтылу керек екенін айтты. 1946 жылы Канберраның жанында АНУ құрылды және бірден бірлескен қызметкерлерді тағайындау және аспирантураға қабылдау жұмыстары басталды. 1957 жылы ресми бірігу орын алды, Стромло тауы обсерваториясы АНУ-дегі Физикалық ғылымдар зерттеу мектебінің астрономия кафедрасының құрамына кірді, бұл 1986 жылы Астрономия және астрофизика зерттеу мектебінің құрылуына әкелді. 2003 жылдың 18 қаңтарында Канберрадағы қатты өрт Стромло тауына (оның айналасында қарағайлы ормандар болған) соқты, бес телескопты, шеберханаларды, жеті үйді және мұраға алынған әкімшілік ғимаратты қиратты. Өрттен аман қалған жалғыз телескоп – 1886 жылғы 15 сантиметрлік Фарнем телескопы болды. Өрттен қалған жәдігерлер Австралия Ұлттық мұражайының қорында сақталады. Олардың ішінде телескоптың балқыған айнасы және балқыған оптикалық шыны (флинт) бар. Соңғысында өрттің қатты ыстығынан балқыған көмір мен сымның бөліктері жабысқан. Жаңадан құрылыс жұмыстары аяқталды және обсерватория қазір Гигант Магеллан телескобын салуда маңызды серіктес болып табылады. Қазіргі обсерватория директоры – Мэтью Коллесс. 2003 жылғы өртте қираған директордың резиденциясы қайта құрылып, 2015 жылы ескерткіш ретінде жұртшылыққа ашылды. 2023 жылы кванттық оптикалық жер станциясы іске қосылды. Ол лазерлер мен адаптивті оптиканы пайдалану арқылы секундына терабиттей байланыс орнатуға мүмкіндік береді.

Зерттеу

MACHO жобасы 1993 жылы бір жұлдыздың екінші жұлдыздың гравитациялық линзасы арқылы бұрмалануын – гравитациялық микролинзалануды – алғаш рет анықтады (Alcock et al. 1993; Пачинский 1996). Бұл ашылу Магеллан бұлттарының бірнеше рет түсірілген суреттері арқылы 50 дюймдік Ұлы Мельбурн телескопымен жасалды, ол 2048x2048 пиксельдік сегіз CCD матрицасымен жабдықталған. Камера Калифорниядағы Бөлшектер Астрофизикасы Орталығы (CFPA) тарапынан құрастырылды және сол кездегі ең ірі цифрлық камера болды (Frame & Faulkner 2003). Байқаулар 1992 жылдың шілдесінде басталды және жоба 1999 жылдың желтоқсанында аяқталды. Барлығы MACHO жобасы 200 миллиардтан астам жұлдыздық өлшемдер жасады, ал деректер обсерваторияда да, Лоренс Ливермор Ұлттық зертханасында да өңделді. Брайан Шмидт, Ia типіндегі суперноваларды пайдаланып, Космикалық кеңеюдің өзгеру қарқынын зерттеу үшін High z Supernova Search Team деп аталатын халықаралық ынтымақтастықты ұйымдастырды. 1998 жылы команда ғаламның кеңеюі күтілгеннен тезірек жүріп жатыр деген қорытындыға келді. Бұл ғаламдық үдеу қара энергияның бар екенін көрсетеді және Science журналы оны 1998 жылғы ең маңызды ғылыми жаңалық деп таныды. 2011 жылы Брайан П. Шмидт, үдемелі Ғаламның дәлелін берген байқаулары үшін Сол Перлмуттер және Адам Рисспен бірге Физика саласындағы Нобель сыйлығын бөлісті. Мэтью Коллестің басқаруымен жүргізілген 2dF Galaxy Redshift Survey, өз кезіндегі ең ірі галактикалардың қызыл жылжуын зерттеуін жүзеге асырды және 1997 жылдан 2002 жылдың 11 сәуіріне дейін 3,9 метрлік Anglo Australian Telescope телескопымен Англо-Австралия обсерваториясында (AAO) өткізілді. Барлығы зерттеу 245 000-нан астам галактиканы өлшеді, бұл Слоан цифрлық аспан зерттеуімен бірге, төмен қызыл жылжудағы Ғаламның ірі құрылымдық ерекшеліктерінің нақты өлшемдерін қамтамасыз етті.

Жоғары деңгейдегі аспаптар

Стромло тауындағы обсерваторияның аспаптар тобы "Жеміздер" телескобы үшін екі аспап жасады. Бұған Солтүстік Жеміздерге орналастырылған жақын инфрақызыл интегралды өрістік спектрометрі (NIFS) және Оңтүстік Жеміздерге арналған адаптивті оптикалық бейнелеу құрылғысы (GSAOI) кіреді. NIFS толық аяқталуға жақын болғанда, 2003 жылдың 18 қаңтарындағы дала өрттерінде қирап, қайта құрылды. 2014 жылы SkyMapper атты жаңа жылдам зерттеу телескопы аяқталды. SkyMapper ANU-ның басқа обсерваториясында (Siding Spring) орналасқан және оны Стромло тауынан қашықтан басқаруға болады. Стромло тауында Францияның CNES орнатқан DORIS (геодезия) жер станциясы бар.

Орналасқан жері

Стромло тауы обсерваториясы Стромло тауында теңіз деңгейінен 770 метр биіктікте орналасқан. Канберра қаласының батысында, Уэстон-Крик ауданына жақын жерде жатыр. Канберраның негізгі су тазарту қондырғысы осы маңда орналасқан.

Инженерлік мұра сыйлығы

Обсерватория Австралия инженерлерінің Инженерлік мұраны тану бағдарламасы аясында Инженерлік мұра халықаралық белгісімен марапатталды.