Кіріспе

Ирландиялық саясаткер (1746–1820) оның ұлы

Генри Граттан (3 шілде 1746 – 4 маусым 1820) – 18 ғасырдың соңында Ирландия Парламенті үшін Ұлыбританиядан заңнамалық тәуелсіздік үшін күрескен ирландиялық саясаткер және заңгер. Ол 1775 жылдан 1801 жылға дейін Ирландия Парламентінің депутаты, ал 1805 жылдан 1820 жылға дейін Вестминстер Парламентінің депутаты болды. Ол керемет шешен және романтик ретінде танымал. Ол зор ынтамен Ирландияға лайықты мәртебесін, яғни тәуелсіз мемлекет мәртебесін беруді талап етті, бірақ Ирландияның Ұлыбританиямен ортақ тәж және ортақ саяси дәстүр арқылы байланыста болып қалатынын әрқашан баса айтты. Граттан 1800 жылғы Одақ заңына, ол Ирландия мен Ұлыбритания патшалықтарын біріктірген, қарсы болды, бірақ кейіннен Лондондағы біріккен Парламенттің депутаты ретінде отырды.

Ерте өмір

Генри Граттан Дублиннің Фишембл көшесінде дүниеге келді және 1746 жылы жақын жердегі Евангелист Иоанн шіркеуінде крещение рәсімінен өтті. Протестанттық текті ағылшын-ирланд элитасының мүшесі болған Граттан, Дублин округіндегі Белкамп Паркінің депутаты Джеймс Граттан мен Ирландияның бас прокуроры Томас Марлейдің кіші қызы Мэридің ұлы еді. Граттан Дрогеда грамматикалық мектебінде оқыды, содан кейін Тринити колледжі Дублиннің көрнекті студентіне айналды, онда ол классикалық әдебиетті өмір бойы зерттеуді бастады және әсіресе ежелгі заманның ұлы шешендеріне қызығушылық танытты. Досы Генри Флад сияқты, Граттан Болингброк және Юниус сияқты үлгілерді зерттей отырып, өзінің табиғи сөздік және шешендік дағдыларын жетілдірді. 1760-шы жылдардың соңы мен 1770-шы жылдардың басында ол бірнеше жыл Лондон қаласында тұрды, ал 1771 жылы Францияға сапар шекті. Ол Ұлыбритания парламентінің отырыстарына үнемі қатысып, сондай-ақ Деверько Корттағы танымал Грек кофеханасына баруды ұнататын, онда Оливер Голдсмитпен танысты. Лондон қаласында ол кейіннен Король сотының судьясы болған Роберт Деймен өмір бойына достық қарым-қатынас орнатты. Лондондағы Мидл Темплде және содан кейін Дублиндегі Кингс Иннсте оқығаннан кейін, ол 1772 жылы Ирландия адвокатурасына қабылданды. Ол заңмен кәсіби түрде айналыспаған, бірақ Фладтың ықпалымен саясатқа тартылды. 1775 жылы Лорд Шарлемонттың қолдауымен Ирландия Парламентіне сайланды, Фладтың беделін түсіргені сияқты. Граттан ұлттық партияның басшылығында Фладты тез басып өтті, себебі оның шешендік қабілеті замандастарының арасында теңдесіз болды.

Граттанның парламенті

Граттан парламентінің алғашқы әрекеттерінің бірі – Корольдік теңіз күші үшін 20 мың теңізшінің қолдауына дауыс беру арқылы Конституцияға адалдығын көрсету болды. Граттан тәжге және британдық байланысқа адал болды. Дегенмен, ол орташа парламенттік реформаға қол жеткізуге ұмтылды және Флудтан айырмашылығы, католиктердің эмансипациясын жақтады. Реформасыз Ирландияның Өкілдер палатасы жаңадан қол жеткізген заң шығару тәуелсіздігін тиімді пайдалана алмайтыны анық болды. Енді Вестминстердің конституциялық бақылауынан босатылғанмен, ол әлі де британдық және ирландиялық округ иелері арқылы, немесе тікелей атқарушы кеңселер арқылы британдық үкімет қолданған сыбайлас жемқорлықтың ықпалына ұшырады. Граттанның парламенті Ирландияның атқарушы билігіне бақылау жүргізе алмады. Ирландияның Лорд-лейтенанты мен оның бас хатшысы британдық министрлер тағайындады; олардың қызмет мерзімі ирландиялық емес, ағылшын партиялық саясатының өзгеруіне байланысты болды; корольдік артықшылық Ирландияда британдық министрлердің кеңесі бойынша жүзеге асырылды. Ирландияның Өкілдер палатасы демократия Еуропада сирек кездесетін кезде ирланд халқының өкілі болған жоқ. Көпшілігі – рим-католиктер немесе пресвитериандар – шеттетілді; Палата мүшелерінің үштен екісі жеке меценаттардың ықпалындағы шағын округтерден сайланды, олардың қолдауы асыл металдар мен зейнетақылар таратылуы арқылы сатып алынды. Жаңа конституцияға тұрақтылық пен нағыз тәуелсіздік беру үшін Граттан реформаны қадағалады. Флудпен қарапайым күшін жою туралы дауласқан Граттан еріктілер конвенциясын сақтау мәселесінде де одан өзгеше пікір білдірді. Палата назарын "халықтың ең төменгі топтарын оқытудың алаңдатарлық шарасына" аударған Граттан реформаторлар мүліктің құқықтарын қорғауға міндетті екенін айтты, тіпті оның зәбірлеушіліктеріне қарсы наразылық білдірсе де. "Қаруланған қайыршы" болу қаупінен гөрі, бұрын "құрметті" болған "ұлттың қаруланған мүлігі" зейнетке шығуы дұрыс. (Бір ұрпақтан кейін жазған Томас Макневин Граттанның үкімі "еркектердің өзге сыныбынан тұратын және өте әртүрлі көзқарастағы саясаткерлер басқарған" кезде "Бірлескен ирландтардың" құрылуымен аяқталған қозғалыстың "өтпелі нүктесі" болды деп санайды). Граттан сондай-ақ 1785 жылы Питттің коммерциялық ұсыныстарына, Ұлыбритания мен Ирландия арасында еркін сауданы орнатуға қолдау көрсету үшін қорғаушылық тарифтер саясатына қарсы болды. Алайда, бұл британдық саудагерлердің қарсылығына байланысты тоқтатылды. Граттан 1782 жылдан кейін бір кезде үкіметті қолдады және 1785 жылы Уайтбой зорлық-зомбылығынан кейін қабылданған репрессивті заңнаманы жақтады және дауыс берді; бірақ жылдар өте келе және Питттің парламенттік реформаға қатысты жеке қолдауы заңнамаға әкелмегендіктен, ол оппозицияға қарай жылжыды, Ирландиядағы ондықтан бас тартуды талап етті және 1788 жылы регенттік мәселесінде вигтерді қолдады. 1790 жылы Граттан Дублин қаласынан сайланды және 1798 жылға дейін осы мандатты сақтап қалды. 1792-93 жылдары ол католиктерге сайлау құқығын берген 1793 жылғы Рим-католиктерге көмек заңын қабылдауға қол жеткізді; 1794 жылы Уильям Понсонбимен бірлесіп, ол 1783 жылғы Флудтың заң жобасынан да жұмсақ реформа жобасын ұсынды. Ол Флуд сияқты заң шығару билігін бай адамдардың қолында сақтауға мүдделі болды. Граттан Ирландияны ирландтар басқара алса да, Ирландиядағы демократия сөзсіз тонау мен анархияға ұшырайды деп сенді. Сонымен қатар, ол 1793 жылғы Релиф заңының салдары болған ұсынысты, католиктерге мүлігі бар адамдарға Палатаға мүше болуға рұқсат беруді қалады. Граттанның жұмсақ ұсыныстарының жеңілісі Франциядан күшейіп келе жатқан ықпалмен Ирландияға еніп жатқан радикалды пікірлерді ынталандырды. Католик мәселесі алға шықты және 1794 жылы вигтердің күшті бөлігі Питттің министрлігіне қосылғанда, Граттанның көзқарасын бөліскен Лорд Фицвильям вице-король болып тағайындалды, католиктерге одан әрі көмек көрсету үміті күшейді. Бұл Питттің ниеті болуы мүмкін, бірақ Лорд Фицвильямның үкіметке қаншалықты уәкілеттік алғаны белгісіз. Фицвильям жеке түрде Граттаннан католиктердің эмансипациясы туралы заң жобасын ұсынуын сұрады, британдық үкіметтің қолдауын уәделеді. Алайда, вице-король өзінің нұсқауларын дұрыс түсінбеген немесе асып кеткен сияқты көрінді; 19 ақпан 1795 жылы Фицвильям қайта шақырылды. Осыған байланысты туған ашу және Ирландиядағы наразылықтың күшеюінен Граттан ерекше қарапайымдық пен адалдық танытты. Бұл оған британдық кабинет мүшесінен жылы алғыс айтуға мүмкіндік берді. Алайда, бұл кабинет, әрине, корольдың тілегімен, эмансипацияға қарсы болды, енді католиктердің талаптарына қатаң қарсы тұруға бекінді, нәтижесінде Ирландия қарқынды түрде көтеріліске ұмтылды. Граттан бірқатар шеберлік сөздерімен Ирландияның құқыссыз жағдайға түскенін үкіметке ескертті. Ол енді Ирландияның Өкілдер палатасында 40-тан аспайтын жақтасын санауға болады, ал оның сөздері ескерілмеді. Наразылық ретінде ол 1797 жылдың мамырында парламенттен кетіп, әдеттегі қарапайымдығынан бас тартып, Дублин азаматтарына арналған 24 беттік хатында "мемлекетті реформалау қажеттігі енді толыққанды" екенін айтып, үкіметке шабуыл жасады, өйткені халық енді парламентке сенімсіздік білдірді.

Көтеріліс және одақ

Бұл кезде Ирландиядағы англикан элитасына деген наразылық соншалық деңгейге жеткендіктен, әртүрлі діндердегі адамдар ортақ саяси мақсаттар үшін бірігуге дайын болды. Осылайша, көбінесе республикалық көзқараста болған солтүстік пресвитериандар, рим-католиктердің бір бөлігімен бірігіп, Франциядан әкелінген революциялық идеяларды таратумен айналысқан Біріккен ирландтар ұйымын құрды. Осылайша күшейіп келе жатқан наразылық 1798 жылғы көтеріліске әкеп соқты. Пресвитериандық-католиктік көтеріліс Ульстерде болды, сонымен қатар басқа да жерлерде, әсіресе Уэксфорд графтығында оқиғалар орын алды. Граттанның либералдық көзқарастары мен Ұлыбританиямен саяси одаққа қарсы тұрғаны үшін Джеймс Гиллрей оны бүлікші көшбасшы ретінде қатыгездікпен сықақ етті. 18-шы ғасырдың басынан бері уақыт-уақыт талқыланып келген британдық және ирландтық парламенттер арасындағы заң шығару одағы жобасын Питт үкіметі бірден қолға алды. Граттан бұл жобаны қатаң сынады. Граттан парламентінің конституциясы ешқандай кепілдік бермеді, себебі регенттік мәселесіндегі келіспеушіліктер империялық мүдделерде Ирландия парламентінің және Ұлыбританияның саясаты келісетінін анық көрсетті. Британия Франциямен өмір мен өлім үшін күресіп жатқан кезде, министрлік үшін қауіпті елемеу мүмкін емес еді, соңғы кезде 1782 жылғы тәуелсіз конституция қарулы көтеріліске қарсы ешқандай қорғаныс ұсынбайтыны айқын болды. Көтеріліс кезіндегі діни зорлық-зомбылық Рим-католиктер мен пресвитериандар арасындағы келісімге тосқауыл қойды, ал арал қайтадан екі жауынгерлік топқа бөлінді. Одаққа қарсы ең қатты қарсылық Англикан шіркеуінен, әсіресе Оранжистерден келді. Бұл ұсыныс Рим-католик шіркеуінің дін қызметкерлері, әсіресе епископтар тарапынан қолдау тапты, ал Ирландияның ешбір жерінде Корк қаласынан гөрі жақсы қабылдамады. Католиктердің бұл көзқарасына Питттің католиктердің азаттығына қол жеткізу, ондықтарды алмастыру және католик діни қызметкерлерін тағайындау шарасының қабылдануына еріп жүретіні немесе тез арада жүзеге асырылатыны туралы үміттерін оятуы себеп болды. 1799 жылы үкімет заң жобасын ұсынғанда, ол Ирландияның Төменгі палатасында жеңіліске ұшырады. Граттан әлі зейнеткерлікте еді. Оның танымалдылығы төмендеді, және парламенттік реформа мен католиктік азаттық туралы ұсыныстары Біріккен ирландтардың ұраны болғандықтан, ол билік ететін топтардың қатты қарсылығына тап болды. Ол Жеке кеңестен шығарылды, оның суреті Тринити колледжінің залынан алынып тасталды, Дублин саудагерлер гильдиясы оның есімін тізімінен өшіріп тастады. 1782 жылғы конституцияның жойылу қаупі оның авторын Ирландия халқының сүйіспеншілігіне қайтаруға мүмкіндік берді. Парламенттік демалыс кезінде үкімет өз саясатын қолдау үшін көпшілікті сатып алу арқылы көпшілікті қамтамасыз етті. 1800 жылдың 15 қаңтарында Ирландия парламенті соңғы сессиясын өткізді, сол күні Граттан сатып алу арқылы Уиклоудан орын алды, және талқылау жүріп жатқанда, ол өз орнына отырып, галереялардан қолдау алды. Граттан сөз сөйлеуге көтерілгенде күші әлсіреп, отырып сөз сөйлеуге рұқсат алды. Дегенмен, оның сөзі керемет шешендік өнерді көрсетті, ол екі сағаттан астам уақыт бойы тыңдаушыларды әсерге түсірді. Ұзақ талқылаулардан кейін Граттан 26 мамырда заң жобасын қабылдамауға қарсы сөйлеп, "Мен өз еліміздің тағдырына адал болып, оның бостандығына, оның құлдырауына дайын тұрамын" деп аяқтады. Бұл Граттанның Ирландия парламентінде айтқан соңғы сөзі болды. Одақ құру туралы заң жобасы айтарлықтай көпшілік дауысымен соңғы кезеңдерден өтті. Граттанның одаққа қарсылығының басты себептерінің бірі - Ирландиядағы саяси басшылықтың жер иелерінің қолынан кетуінен қорқуы болды, және ол Ирландияның біріккен парламентке патшалықтың ең үлкен қарақшыларын жіберетін уақыты келетінін болжады. Өзінен бұрынғы Флад сияқты, Граттан демократияға бейімделмеді, және ол Ирландиядан саяси қызығушылықтардың орталығын алып тастаумен, жұмыстан кетудің жамандығы күшейеді деп күтті.

Ұлыбритания және Ирландия Біріккен Корольдігінің Парламентіне

Келесі бес жыл бойы Граттан қоғамдық істерге белсенді қатыспады; ол 1805 жылға дейін Мальтон округі үшін Ұлыбритания Парламентінің мүшесі болған жоқ. Ол қарапайым түрде артқы қатардағы орындықтардың біріне отырды, бірақ Фокс оны алға шығарып: «Бұл ирландтық Демосфенге лайық орын емес!» – деп айқайлады. Оның алғашқы сөйлеген сөзі католиктер мәселесіне арналды және барлығы оның сөйлегенін «Жылдық тізілімде» парламент қабырғаларында айтылған ең керемет және шешен сөздердің бірі деп бағалады. 1806 жылы Фокс пен Уильям Гренвилл билікке келгенде, сол кезде Дублин қаласынан депутат болған Граттанға үкіметте лауазым ұсынылды, бірақ ол оны қабылдаудан бас тартты. Келесі жылы ол Ирландиядағы наразылыққа қарамастан, ирландтық тәртіпсіздіктермен күресу үшін атқарушы биліктің өкілеттіктерін арттыру шарасын қолдау арқылы өз шешімі мен мінезінің мықтылығын көрсетті. Ол жасына қарамастан, Рим католиктерінің эмансипациясын (бостандығын) талмай жақтады, бірақ 1808 жылдан кейін Рим католик епископтарын тағайындауға вето құқығы тәжге тиесілі ме деген мәселе туындағаннан кейін бұл мәселе күрделірек болды. Граттан вето құқығын қолдады, бірақ Ирландияда Даниэль О’Коннелл басшылығымен радикалды католик партиясы пайда болды және Граттанның ықпалы біртіндеп азайды. Ол 1810 жылдан кейін парламентте сирек сөйледі, ең айқын ерекшелігі 1815 жылы болды, ол вигтерден бөлініп, Наполеонға қарсы соңғы күреске қолдау көрсетті. Оның соңғы сөйлеген сөзі 1819 жылы болды, онда ол бұрын қатты қарсылық көрсеткен Одаққа қатысты бір сөз айтты, бұл Граттанның мінезіндегі мемлекеттік ой-санасының және оның бірқалыптылығының айғағы болды. Оның Одақ саясатына қатысты пікірлері өзгермегенін айтты, бірақ «неке болғандықтан, енді әр адамның міндеті, сондай-ақ оның табиғаты да оны мүмкіндігінше жемісті, пайдалы және тиімді ету болып табылады».

Өлім және мұра

Келесі жазда, денсаулығы нашарлап, Ирландиядан Ұлыбританияға өтіп, ирланд мәселесін қайта көтеріп, ол ауыр сырқатқа шалдықты. Өлім төсегінде ол Кастлерехтің есімдерін жақсылықпен айтты және бұрынғы қарсыласы Флудты жылы мақтады. 1820 жылдың 4 маусымында Портман скверіндегі үйінде қайтыс болды және Вестминстер аббаттығында Питт пен Фокс қабірлеріне жақын жерге жерленді. Оның мүсіні Вестминстер сарайындағы Сент-Стефан залында орналасқан. Сидни Смит Граттанның өлімінен кейін көп ұзамай былай деді: "Ешбір үкімет оны үркіте алмады. Әлем оны сатып ала алмады. Ол тек Ирландия туралы ойлады, басқа ешқандай мақсатпен өмір сүрмеді, өзінің көркем қиялын, шебер ақылын, ер жүректілігін және таңғажайып сөздерінің барлық сұлулығын оған арнады". Дублиннің оңтүстігіндегі Парламент көшесі мен солтүстігіндегі Капел көшесі арасындағы Лиффи өзенін кесіп өтетін Граттан көпірі оның құрметіне аталған. Дублин қалалық университетінің құқық және үкімет факультеті орналасқан ғимарат та оның құрметіне Генри Граттан ғимараты деп аталды. Граттан алаңы, Дунгарван, Уотерфорд округі. 1855 жылы Дунгарван қалалық комиссарларының құрылуы Дунгарван көшелерінің көптеген атауларын өзгертуге себеп болды. Ирландиялық ұлтшылдар мен католиктер енді қалай басқарылатыны туралы өз пікірлерін білдіре бастады және ұлттық сезімдерін көрсететіндей көшелерді қайта атауға кірісті. Бізге белгілі болғандай, Дунгарванмен ешқандай байланысы болмаса да, Генри Граттан сол дәуірдегі жетекші конституциялық ұлтшылдардың бірі болғандықтан, қалалық комиссарлар жаңа атау іздеген кезде табиғи таңдау болды. Граттан алаңы 1806 және 1826 жылдар арасында Девоншир герцогының бастамасымен салынды. Алаңның архитектурасы бүгінгі күнге дейін көп өзгермеген.

Отбасы

Граттанның әкесі Джеймс Граттан (1766 жылы қайтыс болды), Дублин қаласының тіркеушісі және содан кейін сол қаланың депутаты, Томас Марлейдің қызы Мэриге үйленді. Граттан 1782 жылы Генриетта Фицджеральдқа үйленді, ол Майо округының Николас Фицджеральдтың қызы (1761 жылы қайтыс болды), ол Майо округындағы Турлоудан шыққан Томас Фицджеральд пен Элизабет Браунның ұлы еді. Генриеттаның анасы Маргарет, Джеймс Стивенсон мен Энн Прайстің қызы болған. Граттанның туыстарының тарихы оған бұрынғы ирланд саяси қиындықтарына сезімталдық сыйлады, себебі Генриеттаның кавалерлік атасы Джон Фицджеральд 1653 жылы Кромвельдік жер бөлісу кезінде Килкенни округындағы Гортинс қамалынан Майоға көшірілді, ал оның ұлы Томас 1717 жылы Ирландия шіркеуіне бейімделуі қажет деп ойлады. Граттанның екі ұлы мен екі қызы болды. Ұлдары – Тиннехинхтен Джеймс Граттан, Уиклоу округының депутаты, және Мойраттан Генри Граттан (кіші), Дублин қаласының және содан кейін Мит округының депутаты. Оның қызы Мэри Энн алдымен Джон Блэчфордқа (1771–1832) үйленді, содан кейін Томас Далзеллге, 7-ші Карнуат графына (1853 жылы қайтыс болды) үйленді. Харриет (1865 жылы қайтыс болды) Куртинхоллдың пасторы Уэйкке үйленді.

Негізгі дереккөздер

Граттан, Генри, ред. Генри Граттанның сөздері: Ирландия және Империялық парламентте (1822) онлайн
Граттанның сөздері (Х. Граттан, кіші, 1822 ж.);
Генри Граттан кіші. Құрметті Граттанның өмірі мен заманының естеліктері. 1-том, 2-том (5 томдық, Лондон, 1839–1846 жж.);