Кіріспе
Перн аждаһалары – Энн МакКэффридің «Перн аждаһалары» романдарында бейнеленген ғылыми-фантастикалық әлемнің ажырамас бөлігі ретінде жасалған ойдан туған жаратылыстар. Перн әлемін құруда МакКэффри еуропалық фольклордағы және қазіргі фантастикалық әдебиеттегі аждаһалармен байланысты стереотиптерді жоюға тырысты. Перн аждаһалары отты демдеу және қанатты үлкен кескелдерге немесе динозаврларға ұқсау тұрғысынан еуропалық дәстүрлі аждаһаларға ұқсас, бірақ олардың ұқсастығы осымен шектеледі. Батыс әдебиетіндегі көптеген аждаһалардың керісінше, Перн аждаһалары адамзатқа мүлдем достық. Сонымен қатар, олар мүлдем сиқырлы емес. Олар Перннің туған тіршілік иелерінің бірі – отты кескіш негізінде күшті гендік өзгерістерге ұшыраған түрлер.
The Dragons of Pern are a fictional race created by Anne McCaffrey as an integral part of the science fiction world depicted in her Dragonriders of Pern novels. In creating the Pern setting, McCaffrey set out to subvert the clichés associated with dragons in European folklore and in modern fantasy fiction. Pernese dragons are similar to traditional European dragons in the fact that they can breathe fire and resemble great lizards or dinosaurs with wings, but the resemblance ends there. Unlike most dragons in previous Western literature, Pernese dragons are entirely friendly to humanity. Furthermore, they are not magical at all. Instead, they are a heavily genetically modified species based on one of Pern's native life forms, the fire lizard.
Тарих
Дракон таңдарындағы жарыста адамзатты Перндегі адам отарлаушыларды күтпеген жерден шалып, қорқынышты зардаптарға ұшыратқан, тиген барлық органикалық затты жойетін микоризоидтық спора – Тредке қарсы күресу үшін қасақана жасалды. Генетик Китти Пинг Юнг отарлаушылар үй жануарлары ретінде алған жергілікті отты кескілердің генетикалық кодын өңдеу арқылы аждаһарларды құрды. Аждаһарлар ескі Жер туралы аңыздардағы еуропалық аждаһарларға ұқсас болғандықтан осылай аталды. Кейін Пингтің немересі Жел гүлі жасаған генетикалық манипуляция нәтижесінде сағаттаушылар – уһарлар пайда болды. Олар драконға сәл ұқсайтын, түнгі тіршілік ететін, қиын жаратылыстар. Үшінші Пасс кезінде жазылған кейінгі романдар, бірінші Пасс кезіндегі романдарда ойлағаннан гөрі уһарлардың пайдалы екенін көрсетті. Пернде уақыт "Терндер" немесе жылдармен, ал "Пасс" – шамамен елу Тернге созылатын кезеңдермен өлшенеді. Пасс, "Қызыл Жұлдыз" деп аталатын планетаның Тредтің Қызыл Жұлдыз бен Перн арасындағы кеңістікті кесіп өтуге жеткілікті жақын болған кезде пайда болады. Тред тек Пасс кезінде ғана түседі. Қызыл Жұлдыздың орбитасы Перннен алыстаған кездегі Пасс арасындағы кезеңдер "Интервалдар" деп аталады, олар әдетте екі жүз Тернге жуыққа созылады. Романдарда шамамен төрт жүз елу Тернге созылатын "Ұзақ Интервалдар" екі рет кездеседі. Осы ұзақ уақыт аралықтары Перн тұрғындарын Тред ешқашан қайта оралмайды деген сенімге жеткізді.
Физиологиясы
Аждаһалар – ет жейтін, жұмыртқа туатын, жылы қанды жандар. Перннің басқа ірі жануарлары сияқты, олардың алты мүшесі бар – төрт аяқ және екі қанат. Олардың қаны мыс негізді және жасыл түсті. Маккаффри айтуынша, олардың басы мен дене бітімі жылқыға ұқсас. Бастарында жирафтарға ұқсас кішкентай өркештер болады, көзге көрінетін құлақтары жоқ. Олардың көздерінің түсі аждаһаның көңіл күйіне қарай өзгереді. Жер бетіндегі аңыздағы аждаһалардан айырмашылығы, олардың терісі тегіс, қабықтанған емес; таза болғанда дәмді, тәтті иісі бар жұмсақ матаға ұқсайды. Олардың құйрықтары екіге бөлінген, бөліністің арасында зәр шығаратын тесігі бар, бірақ көптеген суреттерде олардың құйрықтары қазық тәрізді болып бейнеленеді. Аждаһалар көбінесе "араласу" деп аталатын телепортация арқылы бір жерден екінші жерге жетеді. Китти Пинг аждаһаларды әр буынмен бірге біртіндеп үлкейтіп, алдын ала бағдарламаланған соңғы өлшемдерге жеткізді. Алғашқы Хэтчингтердегі аждаһалар жылқыдан аса алмады. Алтыншы асуда (1500 жыл өткен соң) олар бағдарламаланған өлшемдеріне жетіп, сол өлшемде қалды, бірақ бір оқшауланған аждаһа популяциясы күшті ішкі туыстыққа ұшырап, одан да үлкен жандар пайда болды. Романның көп бөлігі орын алған Тоғызыншы асуда ең үлкен Перн аждаһасы – Рамот дүниеге келді. "Перннің барлық құйрықтары" романында бұл аждаһалар ең үлкен бірінші буын аждаһаларынан үш еседей үлкен болған. Рамоттың үлкендігіне көбінесе мутация және Бенден Вейрдің 400 жылдан астам уақыт бойы генетикалық оқшаулануы себеп деп есептеледі. Рамоттың толық ұзындығы – қырық бес метр. Бірақ "Аждаһа сүйгіштің Пернге арналған нұсқаулығы" бұл мәліметте қателік жасаған, ал Анна өзінің аждаһаларын метр емес, футпен өлшейтінін бірнеше рет айтқан. Автордың пікірінше, Рамоттың ұзындығы 45 фут болуы керек. 1979 жылғы "Time Out of Mind" деректі фильмінің 4-ші бөлімінде ("Анн Маккаффри") YouTube-та қолжетімді цитатада айтылғандай: "жерге тимей тұрып, кез келген тірі нәрсені жеп қоятын паразитті ұстағың келер еді, сонда аждаһаның пайда болу себебін түсінетін едің. Бірақ кішкентай аждаһалар болмайды, үлкендері болуы керек, сондықтан мен 35-40 фут өлшемдері экономикалық тұрғыдан тиімді деп шештім". "Перннің барлық жылдығында" AIVAS, осы уақытқа дейін жұмыс істеп келе жатқан жасанды интеллект, барлық негізгі Бенден аждаһалары – Рамот, Мнемент және Кант, Китти Пинг белгілеген аждаһа түрінің соңғы өлшемдерінен әлдеқайда үлкен екенін атап өтеді. Жаңадан туған аждаһалар өте үлкен иттер немесе кішкентай понилердей болады және он сегіз айдан кейін толық өлшемге жетеді. Жастардың тез өсуіне байланысты, олардың терісі жарылып, кеуіп қалмауы үшін, оларды айдаушылар үнемі майлап тұруы керек. Аждаһалар, отты кесіртке аталары сияқты, "екінші асқазан" деп аталатын арнайы органдағы қышқылмен әрекеттесетін, романдарда "от тасы" деп аталатын фосфин бар тасты шайнап, отты демдей алады. Бұл ауамен жанасқанда тұтанатын, ауаға шығарылатын тұрақсыз газды құрайды. Жалынды жерге тимей тұрып, көктен келетін Тредті өртеп жіберу үшін пайдаланады. Бірақ аждаһалар оны қорыта алмайтындықтан, шайналған от тасын қолданғаннан кейін денеден шығарып тастау керек.
Психикалық қабілеттері
Олардың ақыл-ойы салыстырмалы түрде төмен болса да, отты кесірткелер телепатияның әлсіз түрі арқылы қарым-қатынас жасайды. Олар сонымен қатар, қақпаннан шыққаннан кейін оларды тамақтандырған алғашқы адамға таңба қояды, олармен телепатиялық байланыс жасайды; пернестер бұл құбылысты "Баспа" деп атайды. Аждаһаларды жарату кезінде Китти Пинг олардың телепатиясын күшейтіп, ақыл-ойының деңгейін арттырып, адамға әсер ету үшін инстинктілік күш берді. Ұялағаннан кейін, әр драконет адамнан біреуін таңдайды (әдетте) және сол адамға әсер етеді; сол сәттен бастап, жұп екеуі өмір сүргенше тұрақты телепатиялық байланыста болады. Аждаһалар телепатия арқылы бір-бірімен және отты кесірткелермен сөйлеседі. Олар телепатия арқылы өздерінің атқарушыларынан басқа адамдармен де сөйлесе алады, бірақ олардың барлығы емес, тек ерекше жағдайларда ғана. Аждаһалар мен отты кесірткелер де телепортация жасай алады. Олар мұны қысқа уақытқа гиперғарыш өлшеміне кіру арқылы жасайды. Адамдар да, аждаһалар да бұл аралықты өте суық, сезімталдықтан жұрдай, қара түксіз бос кеңістік деп түсінеді. Арада сегіз секундтан аспайтын уақыт өткеннен кейін, аждаһар немесе отты кесіртке, жолаушылар мен жүктермен бірге, Перндегі кез келген жерге қайта орала алады. Бұл қабілет отты кесірткелерде Сырға қарсы қорғаныс ретінде дамыған деп түсіндіріледі; бұл оларға Сырға құлаудан тез құтылуға мүмкіндік берумен қатар, арадағы қатты суық оларға бұрғыланған кез-келген Сырды өлтіреді. Егер аждаһар өзінің қай жерде пайда болатынын нақты елестетпей телепорттауға тырысса, онда ол сол жерден шыға алмай, мәңгілікке жоғалып кетуі мүмкін. Араға шығу аждаһаларға уақытты, кеңістікті саяхаттауға мүмкіндік береді, егер олар белгілі бір орынның қалаған уақытта қалай көрінетінін (немесе қалай көрінетінін) нақты білетін болса. Алайда бұл үрдіс аждаһар мен оның үстінде жүретін адам үшін өте қауіпті және қатаң шектеулер қойылған. Бір мезгілде екі жерде ұзақ уақыт немесе жақын жерде болу адамдар үшін қатты әлсіздік пен психологиялық бұзылуды тудырады, бірақ бұл әсерлер бірнеше романда талқыланған жоқ. Сонымен қатар, ғарышқа телепортация жасау әрқашан бірдей уақыт алады, бірақ аждаһар уақытпен саяхаттағанда, олардың аралықтағы уақыты межелі жердің қаншалықты алыс екеніне байланысты көбейеді. Осылайша, алыс заманға саяхаттау гипотермия мен оттегі тапшылығынан үлкен қауіп төндіреді. Перннің алғашқы романында, "Аждаһаның ұшуында", Лесса төрт жүзден астам айналымға оралғаннан кейін құлап қалады. "Перндегі Аждаһалар туралы нұсқаулықта" айтылғандай, аждаһалар аралықта нәжіс шығарады. Бұл идеяның бастауы Энн МакКэффридің өзімен, фанаттың конферансьерлікте осы тақырыпқа қатысты сұрағына жауап ретінде. Алайда, Маккаффри мұны алғаш айтқан кезде әзіл-оспақ айтып отырған болуы мүмкін. Бұл идея ешқашан Перн романдарында айтылмағандықтан (әрине, дефекация Перн сериясындағы барлық кітаптарда бірнеше рет ғана айтылған), оны нақты канондық деп санауға болмайды. "Перн аспандары" оңтүстік континентте мекендейтін ірі мысықтарға қарсы репеллент ретінде аждаһаның көңін пайдалану туралы айтады. Аждаһалар телекинезге де қабілетті, бірақ бұл қабілет белгісіз және оны жасырын түрде (ұшуды ұлғайту үшін) пайдаланады, бірақ оны тоғызыншы өткелдің отыз бірінші бұрышында жасыл аждаһар Зарант және оның салт атты Тай саналы қабілет ретінде ашқанға дейін. Бұл қанаттардың кішігірім болуы Китти Пинг аждаһаның бетін азайту үшін қасақана жасалды деп болжанады, бұл аждаһаның ықтимал Сырға зақымдануын азайту үшін, ал телекинетикалық қабілеттер қанатты желкеннің жоғалуын өтеуге арналған. Көп кітаптарда айтылғандай, аждаһар несі бар деп ойласа, соны алып жүреді. Бұл телекинездің жалғасы болуы мүмкін, ол қосымша жүктемені ақыл-ой арқылы "көтереді". Бұл - кейде апат кезінде алып жүретін үлкен жүктерінің ең ықтимал түсіндірмесі.
Психология
Өрт кесірткесіне ұқсаған ата-бабаларынан өзгеше, айдаһарлар толыққанды саналы. Олар адам тілінде еркін сөйлей алады (дегенмен тек телепатиялық жолмен), және олардың мінгішінен өзгеше мінездері мен пікірлері бар. Дегенмен, олардың интеллектуалдық деңгейі орташа адамнан біршама төмен. Атап айтқанда, ұзақ мерзімді есте сақтау қабілеттері нашар дамыған. Айдаһарлардың телепатиялық байланысы көбінесе мінгіштерімен және басқа айдаһарлармен шектеледі, алайда кейде айдаһар мінгішімен жақын эмоционалды байланысы бар адаммен де жақсы қарым-қатынас жасайды. Олар адамның сөзін түсінеді және кейде өздері таңдаған адамдарға телепатиялық жолмен жауап береді. Мұндай күшті жаратылыстардың келтіруі мүмкін зиянды болдырмау үшін Пинг айдаһарларды мінгіштеріне психологиялық тұрғыдан тәуелді ету үшін жасады. Шабаданнан кейін адаммен байланыс құра алмаған айдаһарша өледі. Егер айдаһардың мінгіші қайтыс болса, айдаһар дереу өзіне-өзі қол жұмсайды – бағытсыз жерге ұшып кетеді. Бір ғана ерекшелік бар: егер патшайым айдаһар жүкті болғанда оның мінгіші қайтыс болса; айдаһар жұмыртқаларын салу үшін және олардың жарылуын көру үшін күтеді, содан кейін жоғалып кетеді. (Адамдар өз айдаһарларын жоғалтқанда көбінесе өзіне-өзі қол жұмсайды. Алайда, кейбіреулері тірі қалады, бірақ бұл оқиға оларға терең психологиялық жарақат қалдырады.) Пинг сондай-ақ айдаһарлардың мінез-құлқының тыныш болуын қамтамасыз етті. Олар ешқашан бір-бірімен төбелес жасамайды, егер екі патшайым бір уақытта эструсқа келмесе. Олар адамдар үшін де қауіпті емес, шабаданнан кейін ғана, жаңа туған айдаһаршалар қорқып, шатасып, мінгішін таң қалдыру үшін адамдарды жаралай немесе тіпті өлтіруі мүмкін. Айдаһар шабаданнан шыққанда, ол өз есімін жаңа мінгішіне жариялайды. Перн айдаһарларының есімдері әрқашан "th" әрпімен аяқталады. Сағатшының есімі "sk" әрпімен аяқталады.
Жүргізуші емес жыныстық қатынасқа әсері
Жасыл және алтын түсті айдаһарлар жұптасу кезінде жыныстық сезімдерін кең ауқымды толқынға таратып жібереді. Вейр халқы мұндай жағдайға көнігіп, жыныстық құмарлықты тиісті орын мен уақытқа дейін басып тастауға бейім. Дегенмен, жұптасу ұшулары көбінесе Вейрдің үстінен өтпейді, кейде олардың бағыты Холдтар мен Фермхолдтардың үстінен өтеді, сол кезде қарапайым халық күтпеген жағдайларға қабылады. Бұл әсіресе егістікте жұмыс істейтін жасөспірімдер арасында жиі кездеседі, олар кенеттен, күтпеген және басып тастамайтын құштарлыққа ұшырап, ұятты жағдайға түсуі мүмкін. Жеңілген айдаһарлардың аттылары қарқынды ұшудан кейін жыныстық қанағат алуға тырысады; егер олардың таңдаған серігі болмаса, өз жыныстық бағдарына сай келген кез келген дайын серіктен көмек іздеуі мүмкін. Вейр халқы мұндай аттыларды қуана қарсы алады, әсіресе ұшудың жыныстық құмарлығына ұшыраған жағдайда. Осының салдарынан Вейр жыныстық жағынан ашық қауым ретінде танымал.
Фандомды қарастыру
Энн МакКэффри бірнеше құжаттар мен сұхбаттарда драконьерлердің адамдарға әсер ету үшін феромондарды пайдаланатынын, осы арқылы олардың жыныстық бағдарын анықтайтынын айтты. Осы мәлімдемелерге сәйкес, жасыл дракондар әйелдерге немесе "әйел сипатындағы" гомосексуал ерлерге ғана әсер етеді. Көк дракондар негізінен "еркек мінезді" темпераменті бар гомосексуал немесе бисексуал ерлерге, сондай-ақ еркек немесе лесбиян әйелдерге әсер етеді; қоңыр дракондар көбінесе гетеросексуал ерлерге, бірақ кейде бисексуал ерлерге де әсер етеді. Алтын және бронза дракондар тиісінше гетеросексуал әйелдерге және гетеросексуал ерлерге ғана әсер етеді. Дегенмен, бұл идеялар кітаптарда нақты айтылмаған (бірақ көптеген еркек жасыл және көк дракон мінгендердің гомосексуалды екені анық). Pern фандомының көптеген мүшелері МакКэффридің сексуалдыққа қатысты идеяларын ғылыми және этикалық тұрғыдан күмәнді деп санайды. (Ол бір сұхбатында ғылым анальдық секс кезінде қабылдаушы рөлде болудың гормоналды өзгерістерге әкелетінін, бұл бұрын гетеросексуал ер адамды гомосексуалды және әйелдікке айналдыратынын дәлелдеді деп мәлімдеді. Осылайша, жасыл драконға мінген ер адам бұрын гетеросексуал болса да, ол сол күйінде қала алмайды деді.) Кейінгі сұхбаттарында МакКэффри жасыл дракондар гомосексуал жігіттерден психологиялық белгілерді, олар өздерінің гомосексуалды екенін білместен бұрын ғана сезіне алады деп мәлімдеді. "Жасыл дракон гетеросексуал жігітке қызығушылық танытпайды" (әдейі ойын сөз). Энн МакКэффри, 1998 жыл, The Kitchen Table BB. Pern негізіндегі рөлдік ойындар кейде МакКэффридің драконның белгілі бір түсіне кім міне алатыны туралы шектеулерін елемеуі мүмкін. MUD және фанзин клубтары көбінесе тек әйелдер алтынға, ал ерлер бронзаға мінетін негізгі ережені ғана сақтайды; PBEM ойындары сексуалдық бағдарға қатысты шектеулерді қабылдауға бейім. Көптеген клубтар өздерінің канонға қатысты саясатын жариялайды. Кейбіреулер түс/жыныс/сексуалдық бағдардың сәйкестігі туралы либералдық көзқарастарды қабылдаса, көпшілігі бұл мәселеде өте қатаң. Рөлдік ойындар үшін МакКэффри әйелдерге (еркек лесбиянкаларға) қоңыр немесе көк драконға мінуге ресми түрде рұқсат берді, бірақ ол мұның өзінің (канондық) Pern-інде ешқашан болмайтынын айтады. Сондай-ақ, фандомда, егер дракон мінген адам жұптасу рейсіне қатысқан адаммен сексуалдық қатынасқа қарсы болса немесе жазушы гомосексуалдық кездесуді жазуға немесе оның кейіпкерінің "жақынынан" басқа адаммен сексуалдық қатынасқа қатысуына қарсы болса, олар ұшу кезінде өздеріне қолайлырақ серіктеспен оқшаулана алады. Бұл идея "Stand Ins" деп аталады және МакКэффридің Dragonseye/Red Star Rising кітабында енгізген тұжырымдамаға негізделген, онда жасыл дракон мінген әйел, оның жасыл драконының жұптасу рейсін жеңіп алған белгілі бір бронза дракон мінгенге қарсылық білдіреді. Алайда, бұл тұжырым басқа кітаптарда кездеспейді және Тоғызыншы өткелде де жоқ, өйткені жасыл және алтын дракон мінгендердің жұптасу рейсінің кездейсоқ сипатына қарсылық білдіріп, еркек жеңімпаздың зорлығына ұшырауына байланысты бірнеше мәселе туындайды (әсіресе Skies of Pern кітабында).
Маңыздылығы
Желбезекке қарсы бірінші қорғаныс шебі ретінде дракондар Перндегі адамдар мен басқа құрлықтағы тіршілік иелерінің өмір сүруі мен гүлденуі үшін қажет. Алайда, осы алып жандарға күтім жасау өте көп еңбек талап етеді, сондықтан Перн инфрақұрылымының үлкен бөлігі – әсіресе мал шаруашылығы – олардың күтіміне бағышталған. Мұндай жағдай, әсіресе Желбезек түспеген кезде, қолдау көрсетушілердің арасында наразылық тудыруы мүмкін.
Пернестің елеулі айдаһарлары
Рамот (алтын), оны Тоғызыншы өткелде Бенден Вейрсвоумен Лесса басқарды. Рамот Перн тарихындағы ең үлкен аждаһар болып табылады және Лессамен бірге аждаһарлардың уақытпен саяхаттау қабілетіне ие екенін ашады. Ол «Аждаһаларды естіген қыз» әңгімесінде әдемі ақыл-дауысымен сипатталған. Mnementh (бронза), Тоғызыншы өткелде Бенден Вейрлидер F'lar басқарды. Рамоттан әлдеқайда кіші болса да, Mnementh Перн тарихындағы ең үлкен бронза аждаһар. Оның терең, бай ақыл-дауысы бар екені айтылады. Canth (қоңыр), Тоғызыншы өткел кезінде Бенден Вейрдің Ф'нор (F'lar-дың жартылай інісі) басқарды. Ол және Ф'нор перн жұрттарының басқа планетаға телепортация жасауға алғашқы тырысымдарын жасады. Canth өзінің түсі үшін ерекше үлкен – көлемі шағын бронза аждаһармен шамалас – және патшайымның жұптасуына қатысуға тырысқан ғасырлардағы алғашқы қоңыр аждаһар. Ruth (ақ), Руата Холдының Лорды Джаксоммен Тоғызыншы өткелде. Ruth Перн тарихындағы жалғыз ақ аждаһар және патшалық құрған Лорд-холдер басқарған жалғыз аждаһар. Оның көптеген аждаһарларға қарағанда ақыл-ойы жоғары, және ол уақытта және кеңістікте қайда екенін әрқашан біледі. Orlith (алтын), Перн тарихындағы ең әйгілі аждаһарлардың бірі – Форт Вейрсвоумен Морета басқарды. Моретаның ерліктері «Моретаның саяхаты туралы баллада» атты танымал әнде жырланған. Faranth (алтын), Бірінші өткелде Форт Вейрсвоумен Sorka Hanrahan басқарды; Faranth ұрықтанған, жұптасқан немесе жұмыртқа салған алғашқы патшайым емес (ақиқатында, ол өзінің тобындағы соңғылардың бірі болды), бірақ ол бірінші Вейрсвоумен басқарған бірінші Аға Алтын. Кейінгі өткелдерде оның мәртебесі алғашқы алтын аждаһар екені туралы шатасу туды. Пернде нақты діни сенімдер болмаса да, Faranth кейінгі Перн мәдениетінде екіұшты мәртебеге ие болды; «Faranth жұмыртқасымен» деген ант жиі қолданылады. Path (жасыл), Тоғызыншы өткелде Бенден Вейрдің Мирриммен жүрді. Path бірнеше ғасырдан бері әйел салт аттыға әсер еткен алғашқы жасыл аждаһар, ол Мирримді үміткер болмаған кезде таңдады. Zaranth (жасыл), Тоғызыншы өткел аяқталғаннан кейін Монако шығанағының Таймен жүрді. Zaranth телекинезді саналы түрде қолданған және осы қабілетін басқа аждаһарларға жеткізген алғашқы Перн аждаһары. Golanth (бронза), Тоғызыншы өткелдің соңында Лесса мен F'lar-дың ұлы F'lessan басқарды. F'lessan мен Golanth Honshū Weyrhold деп аталатын, аждаһарлар мен олардың салт аттылары Thread түспегеннен кейін кішкентай топтарда өмір сүре алатын, арнайы Weyrhold құрды.