Кіріспе
Дэниел Шахтердің 2001 жылғы "Жеті есте сақтау қатесі: Ақыл қалай ұмытады және есте сақтайды" кітабы – Гарвард университетінің психология кафедрасының бұрынғы төрағасы және жетекші есте сақтау зерттеушісі Дэниел Шахтердің еңбегі. Кітап "есте сақтаудың жеті қатесі" ұғымының, жеті өлімдік күнәлерге ұқсас екендігі туралы теорияны қарастырады. Автордың пікірінше, осы қателерді жасаудан аулақ тұру есте сақтау қабілетін жақсартуға көмектеседі. Шахтер бұл қасиеттердің адам есте сақтауы үшін оңтайлы екенін, олардың пайдалы мақсаты бар екенін айтады. Мысалы, есте сақтаудағы тұрақтылық (персистенция) посттравматикалық стресс синдромына алып келуі мүмкін. Дегенмен, осы тұрақтылық ұзақ мерзімді есте сақтау үшін қажетті, сондықтан ол маңызды рөл атқарады.
The Seven Sins of Memory: How the Mind Forgets and Remembers is a book by Daniel Schacter, former chair of Harvard University's Psychology Department and a leading memory researcher. The book revolves around the theory that "the seven sins of memory" are similar to the seven deadly sins, and that if one tries to avoid committing these sins, it will help to improve one's ability to remember. Schacter argues that these features of human memory are not necessarily bad, and that they serve a useful purpose in memory. For instance, persistence is one of the sins of memory that can lead to things like post traumatic stress syndrome. However persistence is also necessary for long term memory, and so it is essential.
Шолу
Шахтер "ес-түсінің бұзылуларын жеті негізгі бұзушылыққа немесе 'күнәларға' жіктеуге болады" деп тұжырымдайды. Бұлар – уақытшалық, ойшалаңдық, тоқтау, қате жатқызу, ұсынуға бейімділік, субъективтік және тұрақтылық. Алғашқы үш күнә – еске түсірмеуге байланысты күнәлар, себебі нәтижесінде идея, факт немесе оқиға еске түспейді. Қалған төрт күнә (қате жатқызу, ұсынуға бейімділік, субъективтік және тұрақтылық) – іс-әрекетке байланысты күнәлар, яғни есте сақтаудың бір түрі бар, бірақ ол қажетті дәлдікте немесе қажетті факт, оқиға немесе идеяларға сәйкес келмейді.
Айналайын ойлау
Бұл жадтың бұзылу түрі назар мен жад арасындағы байланыс орнында туындайды. Мұндай қателерге кілттерді немесе көзілдірікті шатастыру, немесе кездесуді ұмыту жатады. Себебі ақпаратты жадқа түсіру кезінде болашақта еске түсіру қажет болатын орын мен уақытқа жеткілікті назар берілмеген. Алаңдықпен ұмыту дегеніміз, адамның назары басқа нәрсеге шоғырланғандықтан, жадқа түсіру процесінің бір бөлігін қалып қоюы.
Блоктау
Блоктау – мидың ақпаратты еске түсіруге немесе жаттауға тырысқанда, басқа бір жад оған араласуы. Блоктау – «тіл ұшында» құбылысының басты себебі (сақталған ақпаратқа уақытша қол жеткізе алмау).
Қате берілгені
Бұрмалау – ақпаратты дұрыс еске түсірумен қатар, оның көзін қате еске түсіруді білдіреді. Мысалы, телебағдарламаны көрген соң кісі өлтіруге куә болған адам, оны телебағдарламада көрген біреудің жасағаны деп жаңылысуы мүмкін. Бұл қателік құқықтық жүйелерде кең таралғандығын мойындамауы және күдіктіні анықтау үшін маңызды ақпаратты дұрыс беруге адамның қабілетіне жиі сенім артуы салдарынан ауыр зардаптарға әкеледі. Шактер 1995 жылы Оклахома қаласындағы жарылысқа қатысты куәгерлердің бұрмалауына мысал келтіреді. Жарылысқа дейін екі күн бұрын бомбалаған адам бір ванды жалға алған, бірақ сол жердегі қызметкер оны екі адамның бірге жалға алғанын хабарлаған. Бір сипаттама нақты бомбалаған адамға сәйкес келсе, екінші сипаттама келесі күні ванды жалға алған және жарылысқа қатысы жоқ екі ер адамның бірі екені анықталды. Шактер сондай-ақ DRM әдісін қолдана отырып, бұрмалау қатесін қалай жасауға болатынын сипаттайды. Қатысушыларға өткір, шұқа, тігіс және т.б. сияқты сөздер тізімі оқылады, бірақ «ине» сөзі оқылмайды. Кейін қатысушыларға «ине» сөзін қосатын екінші тізім беріледі және бірінші тізімдегі сөздерді таңдаулары сұралады. Көбінесе қатысушылар «ине» сөзі бірінші тізімде болғандығына сенімді түрде мәлімдейді.
Ұсынылу мүмкіндігі
Ұсыныстылық қате еске түсіруге ұқсас, бірақ тікелей ұсынысты қамтиды. Бұл – басқалардың берген жалған ұсынымын қабылдау. Өткен шақтағы естеліктер көбінесе оларды қалай еске түсіргенімізге байланысты өзгереді, және егер нақты бір естелік түріне сәйкес келуі мүмкін жайттарға назар салынса, сол жайттар естелікке енгізілуі мүмкін, тіпті олар болған немесе болмаған. Мысалы, бір адам қылмыс жасаған қызыл шашты адамды көреді. Кейін газеттен қылмысты қоңыр шашты адам жасағанын оқығаннан кейін, куәгер қызыл шашты емес, қоңыр шашты адамды есіне алады. Лофтус және Палмердің жетекші сұрақтарға қатысты жұмыстары осындай ұсыныстылықтың мысалы болып табылады.
Бәсекелестік
Кез келген көзқарастың ықпалымен жаңылысу, ұсынысқа бой ұсыну күнәсіне ұқсас, себебі адамның қазіргі сезімдері мен дүниетанымы өткен оқиғаларды еске түсіруді бұрмалайды. Бұл нақты жағдайларға да, сондай-ақ өмірдегі белгілі бір кезең туралы жалпы түсінікке де қатысты болуы мүмкін. Белгілі бір деңгейдегі қоздырылым мен эмоциямен қалыптасқан естеліктер оңайрақ еске түседі. Сондықтан, қанағаттанған ересек адам бала кезін жағымды естеліктердің ықпалымен сүйісіп еске түсіруі мүмкін, бірақ бұл естеліктер бала кезіндегі оның жалпы көңіл-күйін толық бейнелемейді.
Тұрақтылық
Бұл жад жүйесінің бұзылуы мазасыздық тудыратын ақпараттың қажетсіз еске түсуімен байланысты. Еске түсу жұмыстағы қателіктерден бастап, шын травмалық оқиғаларға дейін жетеді, ал тұрақты еске түсу фобиялардың, посттравматикалық стресс бұзылысының және ерекше мазасыз немесе басып кіретін жағдайларда тіпті өлімге әкелуі мүмкін.