Кіріспе

Италияның оңтүстігіндегі ежелгі грек және рим қалаларының қираған орындары. Ежелгі Паэстум (Pestum) – Магна Грециядағы Тиррен теңізінің жағалауындағы маңызды ежелгі грек қаласы. Паэстумның қираған орындары шамамен б.з.д. 550 – 450 жылдар аралығында салынған, өте жақсы сақталған үш ежелгі грек ғибадатханасымен әйгілі. Қала қабырғалары мен амфитеатры көбінесе толыққандай сақталған, көптеген басқа құрылыстардың қабырғаларының төменгі бөліктері, сондай-ақ можайланған жолдар қалды. Бұл орын жұртшылыққа ашық, және ішінде заманауи ұлттық мұражай орналасқан, онда сонымен қатар Грекияның Фоче-дель-Селе деген жерінен табылған заттар да бар. Паэстум б.з.д. 600 жыл шамасында Сибарис, Оңтүстік Италиядағы грек колониясының қоныс салушыларымен Посейдония (Ποσειδωνία) деген атпен құрылған. Қала шамамен екі ғасыр бойы гректердің қонысы ретінде гүлденіп, демократияның дамуына куә болды. Б.з.д. 400 жылы қаланы лукандықтар басып алды. Б.з.д. 273 жылы римдіктер оны жаулап алып, Паэстум деп атады және латын колониясын құрды. Кейіннен сауда жолдарының өзгеруі және су тасқыны мен батпақтың пайда болуы салдарынан құлдырау басталды. Pesto немесе Paestum ретінде қала епископтық орталық болды (қазір тек атағы ғана бар), бірақ ол ерте орта ғасырларда тасталып, сегізінші ғасырға дейін тоқталмай, ұмытылған күйде қалды. Бүгінде қаланың қалдықтары Италияның Кампания аймағындағы Салерно провинциясындағы Капаччо Паэстум коммунасының бір бөлігі болып табылатын заманауи Паэстум ауданында орналасқан. Археологиялық орынның оңтүстігінде орналасқан заманауи елді мекен, ұзын құмды жағажайлары бар танымал теңіз жағажайы курорты. Неаполь – Салерно – Реджио Калабрия темір жолындағы Паэстум темір жол станциясы ежелгі қала қабырғаларының шығысында орналасқан.

Атауы

Қалаға негізін қалаған грек қоныстанушылары оны бастапқыда Посейдония (Ποσειδωνία) деп атады. Ақырында оны жергілікті лукандар, ал кейін римдіктер басып алды. Лукандықтар оны Паист деп атады, ал римдіктер қалаға қазіргі атын берді. Қала үлкен бағаналы ғимараттармен белгілі, олардың энтазисі өте айқын (төмен қарай кеңейе түседі) және жоғары қарай бұрылған саңырауқұлаққа ұқсайтын өте кең бас қалалары бар. Бағаналардың үстінде тек екінші Гера ғибадатханасы ғана өзінің көп бөлігін сақтап қалды, ал қалған екеуінде тек архитрав бар. Бұл ғибадатханалар Гера мен Афинаға (римдіктерде Юнона мен Минерва) арналған, бірақ бұрынғы зерттеулерде олар басқаша анықталған, оның себебі 18 ғасырғы аргументтер. Гераның екі ғибадатханасы бір-біріне жақын орналасқан, ал Афина ғибадатханасы қала орталығының екінші жағында. Грек және римдік ғибадатханаларының басқа да нысандары болған, бірақ олар нашар сақталған. Паэстум жақсы сапалы мәрмәр кеніне қашық орналасқан. Тасқа ою-өрнектердің аздығын ескерсек, мүсіндердің орнына бояу қолданылған болуы мүмкін. Құрылыстың кейбір бөлшектерінде боялған терракота қолданылған. Сақталған үлкен терракота бөліктері мұражайда қойылған. Паэстумның ежелгі қаласының ауданы шамамен 120 гектарды құрайды. Қазірге дейін тек 25 гектар қазылған, онда үш негізгі ғибадатхана мен басқа да маңызды ғимараттар орналасқан. Қалған 95 гектар жеке меншікте және зерттелмеген. Ежелгі қаланың айналасын қорғаныс қабырғалары қоршап тұрған, олардың көп бөлігі бүгінге дейін сақталған. Қабырғаның жалпы ұзындығы шамамен, көпбұрышты пішінді, әдетте биіктігі және қалыңдығы белгілі. Қабырғада төрт негізгі қақпа болған: Порта Сирена (шығысқа қарай, төбелерге); Порта Джустиция (оңтүстікке қарай, қазіргі Паэстум ауылына); Порта Марина (батысқа қарай, теңізге); және Порта Ауре (солтүстікке қарай), ол кейіннен қиратылған. Қабырға бойында 24 төртбұрышты немесе дөңгелек мұнаралар орналасқан. Мұнаралардың саны 28-ге дейін жеткен болуы мүмкін, бірақ олардың бір бөлігі (Порта Ауремен бірге) 18 ғасырда тас жол салу кезінде қиратылды, бұл ежелгі қаланы екіге бөлді. Орталық аймақ заманауи құрылыстардан толығымен таза, және орта ғасырдан бері осылай келіп отыр. Көптеген тастар алынып кеткенімен, ғимараттардың көптеген іргетастары мен қабырғаларының төменгі бөліктері сақталған, ал негізгі жолдар толығымен жабық. Белгілі емес жергілікті батырдың құрметіне салынған төменгі қаһарман немесе киіз үй толығымен сақталған; оның ішіндегі заттар мұражайда сақталады. Қабырғалардың сыртында көптеген қабірлер қазылған.

Үш грек ғибадатханасы

550 жылы грек отарлаушылары салған Гераның алғашқы ғибадатханасы – Пейстумдағы ең көне және оңтүстікке қарай орналасқан ғибадатхана. 18 ғасырдағы археологтар оны «Базилика» деп атады, себебі кейбір адамдар оны римдік ғимарат деп жаңылыстырған. (Түпнұсқадағы римдік базилика негізінен азаматтық құрылыс нысаны болған, ал базиликалық жоспарды ерте христиандар шіркеулер үшін қабылдағаннан кейін ғана өзгерген.) Жазбалар мен терракотадан жасалған мүсіндер мұнда Гераға табынылғанын көрсетті. Кейіннен ғибадатхананың алдында, гректердің құрбандық шалу орындарында кездесетіндей, ашық жерде құрбандық тасы табылған. Адамдар ғибадатхананың ішкі бөлігіне кірмей-ақ, діни рәсімдерге және құрбандықтарға қатыса алатын. Бағаналардың ұзындығы бойында өте күшті энтазис, яғни қисықтық байқалады, бұл олардың ерте салынғандығын көрсетеді. Кейбір капительдерде әлі де бастапқы бояуының іздері сақталған. Ғибадатхана басқа грек ғибадатханаларынан кеңірек, себебі оның екі есігі және ғибадатхананың ортасымен өтетін жеті бағанадан тұратын қатар бар, бұл сирек кездесетін ерекшелік. Бұл ғибадатхананың екі құдайға бірдей арналғанын көрсетеді. Қысқа жағындағы бағаналардың саны тоқсан, ал ұзын жағында он сегіз бағана бар. Бұл екі есіктің болуымен байланысты, соның арқасында есіктердің ешқайсысы бағаналармен кесілмейді. Қаланың ең биік нүктесінде, Гера ғибадатханаларынан және ежелгі қоныстың орталығынан солтүстікке қарай Афина ғибадатханасы орналасқан. Ол шамамен 500 жылы салынған, бірақ біраз уақыт бойы оның Церераға арналғаны туралы қате пікір болған. Архитектурасы ауыспалы кезеңді көрсетеді, негізінен ерте дориялық және ішінара ионикалық стильде салынған. Ғибадатхананың еденіндегі үш ортағасырлық христиан қабірі оның бір кезде христиан шіркеуі ретінде пайдаланылғанын көрсетеді. Гераның екінші ғибадатханасы шамамен 460–450 жылдары, бірінші Гера ғибадатханасының солтүстігінде салынған, екеуі де Херайонның, яғни құдайға арналған киелі орынның бөлігі болған. Бұрын оның Посейдонға арналғаны туралы ойлар болған, ол да онда құлшылықтың бір бөлігі болуы мүмкін. Бағаналарда әдеттегі 20 тік сызықтан өзгеше, 24 тік сызық бар. Гера II ғибадатханасының бағаналары да кеңірек және бағаналар арасындағы аралық кішірек. Бұл ғибадатханада Зевс пен тағы бір, кім екені белгісіз құдайға да табынылған. Шығыс жағында үлкен және кішкентай екі құрбандық тасының қалдықтары көрінеді. Кішкентай құрбандық тасы римдік кезеңде салынған, ол рим форумына қарайтын жолдан өткен кезде үлкен құрбандық тасын қиып өткен. Ғибадатхананың бастапқыда Гера мен Посейдонға бірге арналғаны да мүмкін; үлкен құрбандық тасының маңынан табылған кейбір құрбандық мүсіндері осыны көрсетеді деп есептеледі.

Басқа археологиялық белгілер

Бұл кешеннің орталық бөлігінде Рим форумы орналасқан, ол бұрынғы грек агорасының орнында салынған деп есептеледі. Форумның солтүстік жағында б.з.д. 200 жылы салынған шағын рим ғибадатханасы бар. Ол Капитолийлік үштік – Юпитер, Юнона және Минерваға арналған. Форумның солтүстік-шығысында амфитеатр орналасқан. Бұл әдеттегі римдік үлгіде салынған, бірақ кейінгі үлгілерге қарағанда әлдеқайда кішкентай. Қазіргі уақытта батыс жартысы ғана көрініп тұр, өйткені 1930 жылы осы жерге жол салынды, ол шығыс жартысын көміп тастады. Жергілікті тұрғындардың айтуынша, осы қиратуға жауапты инженер сотқа тартылып, кінәлі деп танылып, тарихи ескерткішті салғысыз жойғаны үшін түрмеге қамалды. Сондай-ақ, қатарлап орналасқан орындықтары бар кішкентай дөңгелек кеңес залы (булеутерион) немесе жиналыс алаңы (экклесиастерион) бар. Ол, әдетте, шатыры болмаған, бірақ айналасы қабырғамен қоршалған, ал ішкі жағында шағын аркада болған болуы мүмкін. Рим дәуірінде бұл кеңістік маңызын жойды және топырақпен толтырылды. Форум мен Афина ғибадатханасының жанында орналасқан героон қаланың негізін қалаушыны құрметтеген болуы мүмкін, бірақ бұл белгілі емес тұлғаның қайтыс болғаннан кейін шамамен бір ғасырдан соң салынған. Ол үлкен тастармен қапталған төртбұрышты қоршаумен қоршалған төменгі дөңгелек болып табылды. 1954 жылы қазба жұмыстары кезінде ортасында, жартысы жер бетінен төмен, жартысы жоғары орналасқан, еңкейген шатыры бар төменгі тас бөлме табылды. Бұл бөлмеде бірнеше үлкен, сирек және әдемі қола ыдыстар, олар жергілікті жерде жасалмаған болуы мүмкін, сондай-ақ шамамен б.з.д. 520–500 жылдарға жатпайтын үлкен афиналық қызыл фигуралы амфора табылған. Қола ыдыстардың ішінде балдың іздері сақталған. Қазір бұлардың барлығы мұражайда сақталуда. Ашық аспандағы теменос гректердің билеуінің басында құрылды: алғашқы ғибадатхана б.з.д. бірінші мыңжылдықтың басында ғана салынды. Жылаңаш құдай грек мәдениетінде Праксителдің б.з.д. 4 ғасырғы Книдиялық Афродитасына дейін белгісіз болған. Иконографиялық салыстырулар финикиялық Астарта мен кипрлік Афродитада ізделуі керек. "Гректер мен финикиялықтар қарым-қатынасқа түскен жерлерде екі құдайдың бейнесі көбінесе бірігіп кетеді".

Паестум өнерінің туындылары

Паэстумның Ұлттық археологиялық мұражайында ең ірі коллекция сақталуда, бірақ көптеген маңызды туындылар қазіргі заманғы бақылау шаралары енгізілмес бұрын қазба алабынан шығарылып, әлемнің түрлі мұражайларында орналасқан. Мадридтегі Испанияның Ұлттық археологиялық мұражайында екі маңызды рим императорлық мүсіні және көптеген өте әдемі вазалар бар (төменде қараңыз). Басқа туындылар, көбінесе боялған керамикалық бұйымдар, Лувр мұражайында, Берлиндегі Антикен жинағында және Еуропа мен Американың басқа мұражайларында сақталған. Боялған керамикалық бұйымдарға қатысты, әсіресе б.з.д. IV ғасырда жұмыс істеген бірнеше шеберлер анықталды және олардың туындылары қала маңындағы және аймақтағы қабірлерде, кейде одан да алыс жерлерде табылды. Осы шеберлер қалада тұрған деп есептеліп келеді.

Ұлттық археологиялық мұражай

Paestum Ұлттық археологиялық мұражайының ең маңызды экспонаттары жоғарыда аталды: Селе метопалары, суға секірушінің қабірі және Героон ішіндегі заттар. Көрмеде сонымен қатар ғибадатханалар мен басқа да ғимараттардан табылған көптеген ірі боялған терракота сәулет фрагменттері, көптеген грек терракота мүсіндері, аяқталмаған үлкен терракота мүсіндері, сондай-ақ боялған құмыралар мен қыш ыдыстар да көрсетілген.

Қор

Страбонның айтуынша, қала Сибариден келген грек ахаистерімен Посейдония (теңіз құдайының атымен аталған) ретінде негізделген. Колонистер теңізге жақын бекіністер салған, бірақ кейін қаланы ішкі жерде, биік жатқан жерде салуға шешім қабылдады. Бұл бекіністер Посейдонияның оңтүстігінде, қазіргі Агрополи орналасқан жерде салынған болуы мүмкін. Тарихи дәстүрге сәйкес, сол жерде Посейдонға арналған киелі орын болған, одан кейін қала осылай аталған. Посейдонияның негізі қаланған күні ежелгі дереккөздерде көрсетілмеген, бірақ археологиялық зерттеулер шамамен б.з.д. 600 жылды көрсетеді. Алайда, шындығында, сибариттер троэзендіктер болған болуы мүмкін. Аристотель жазғандай, троэзендіктердің бір тобы ахаистермен бірлесіп Сибарис қаласын құрғаннан кейін, олар Сибарис қаласынан қуылған. Посейдония өз ана қаласы Сибарис қаласынан келген босқындарға пана берген деп есептеледі, осы қала 510 ж.б.д. Кротонмен басып алынған кезде. V ғасырдың басында Посейдонияның монеталары ахаик салмақ стандартын және сибарит монеталарындағы бұқа бейнесін қабылдады. А. Дж. Грэм босқындардың саны Посейдондықтар мен Сибариттер арасында белгілі бір синоэцизмнің, мүмкін симполиттің пайда болуына жеткілікті болғанын айтады. Рим қалалары Помпей мен Геркуланумның қайта ашылуы және Неапольден оңтүстікке қарай жаңа жағалау жолының салынуы кезінде бұл орын қызығушылық тудырды. Қазіргі заманғы елді мекен ең болмағанда XVI ғасырдан бастап ежелгі қираған жерлердің жанында қайта жандана бастады. Күрделі бастамадан кейін, үш грек ғибадатханасының салыстырмалы түрде оңай қол жетімділігі және ерте кезеңі Еуропа бойынша үлкен қызығушылық тудырды. Джованни Баттиста Пиранези 1778 жылы жарық көрген атмосфералық, сонымен қатар дәл гравиралар кітабын жасау үшін келді; бұл және басқа да гравюралар кеңінен таратылды. Ғибадатханалардың толық және салыстырмалы түрде қарапайым пішіні ерте грек сәулетінде ықпалды болды. 1740 жылы Неапольдегі Каподимонте сарайы үшін бағаналарды алып тастау туралы ұсыныс жасалды, бірақ ол орындалмады. Бастапқыда XVIII ғасырдың ғалымдары бұл құрылыстардың ғибадатханалар екеніне күмән келтірді және олардың құрамында спорт залы, қоғамдық базилика немесе зал немесе "портик" болғаны туралы әртүрлі пікірлер айтылды. Олар бұл құрылыстарды этрусктік деп ойлады, бұл оның Грек отаршылары Италиядағы бұрыннан бар мәдениеттерге қосылған, ал олар алыс шығыстан келген халықтар құрған деген теориясына сәйкес келеді. Ол "Посейдония" сөзінің этимологиясын финикиялық теңіз құдайынан шығарды. Руиндар туралы алғашқы қазіргі заманғы жарияланған есеп 1764 жылы Г. П. М. Дюмонның "Les Ruines de Paestum" еңбегі болды, оны 1750 жылы архитектор Жак Жермен Суффлотпен бірге Неапольдегі үкімет инженері граф Газола алып келген. Газола өлшенген суреттерді салған немесе тапсырыс берген, ал Дюмон оған өзінің суреттерін және көркем суреттерін қосты. 1769 жылы ағылшын Томас Мейджордың одан да кең көлемді еңбегі жарық көрді, сонымен қатар кеңейтілген басылым да жарық көрді. 1774 жылға қарай бұл орын туралы тоғыз түрлі суреттелген басылымдар болды.

Екінші дүниежүзілік соғыс

1943 жылдың 9 қыркүйегінде Паэстум Италияға одақтас әскерлердің басып кіруі кезінде АҚШ-тың 36-шы жаяу әскер дивизиясының десант түскен жері болды. Неміс әскерлері десантқа басталған сәттен-ақ қарсылық көрсетті, бұл қаланың ішінде және төңірегінде ауыр шайқастарға әкелді. Немістер солтүстікке шегінгенге дейін қала төңірегінде 9 күн бойы шайқас жүрді. Одақтас әскерлер Қызыл Кресттің алғашқы медициналық жәрдем шатырларын ғибадатханалардың ішінде және айналасында орналастырды, себебі екі тарап та оларды бомбалаудан "қол сұнбайтын" аймақ деп есептеді.

Соңғы өзгерістер

2024 жылы Италия Мәдениет министрлігі Паестум қаласында екі дориялық стильдегі храмның табылғанын хабарлады.

Монеталар

Паэстум монеталары шамамен б.з.д. 550 жылдары басталады. Осы алғашқы шығарылымдардың бәрі мерекелік монеталар болған болуы мүмкін. Олардың көбінесе үш тісті найзасын көтеріп тұрған Посейдон бейнеленген. Монета шығару Тиберий билігіне дейін жалғасты. Белгісіз себептермен, Паэстум ғана барлық кіші итальяндық монета орталықтандырылғаннан кейін, шамамен б.з.д. 89 жылы Сенат қаулысымен қола монета соғуды жалғастыруға рұқсат алды. Кейінірек соғылған монеталарда "P. S. S. C." жазуы бар, ол "Paesti Signatum Senatus Consulto" дегенді білдіреді, бұл осы жағдайды көрсетеді.

Көркем шығармаларда

Марк Твен өзінің жартылай ойдан шығарылған саяхатнамасында "Шетелдегі кінәсіздер" (1869) "Еуропа мен Киелі жерге үлкен ләззат экскурсиясының" 1-тарауындағы бағдарламаға Паэстумды қосты. Бағдарламаға мыналар кіреді: "Римге [темір жолмен], Геркуланумға, Помпеяға, Везувийге, Вергилийдің қабіріне және мүмкін Паэстумның қираған жерлеріне саяхаттауға болады". Вилла Кэтэрдің "Менің Антониям" (1918) романында профессор Гастон Клерик түнді сыртта "Паэстумдағы теңіз ғибадатханаларын" тамашалағаннан кейін қызбаға шалдығады. Рекс Инграмның "Маре Нострум" (1926) фильмінде олар Паэстумға сапар шегеді. 1958 жылы жарық көрген Бриердің "Теңізге қақпа" атты тарихи романы грек бас діни қызметкері Гармонияның Посейдониядан (Паэстум) қашуын бейнелейді, онда грек халқы құл болып, 323 жылы Ұлы Александр қайтыс болғаннан бері Лукандар мәдени үстемдік құрған. 1963 жылы түсірілген "Джейсон және аргонавттар" (1963) фильміндегі көріністер осы жерде түсірілді – әсіресе Аргонавттардың құдайларға қарсы жасаған күнәлары үшін соқыр болып, арпиялармен қиналатын Финеус патшаға (Патрик Траутон) көмектескен кез. Финеус оларға Колхидке қалай жету керегін айтқандықтан, Аргонавттар арпияларды ұстап, зиянсыз етеді. 1981 жылы түсірілген "Титандардың қақтығысы" фильміндегі көріністер (Персей Медузаның күзетшісі – екі бас итті жеңіп, өлтіреді) Паэстумда өтеді. 2007 жылғы "Medal of Honor: Airborne" видео ойынында "Аваланша" операциясы кезіндегі екінші миссия Паэстумда орын алады.