Кіріспе

B61 – өзгермелі қуаттылыққа ("жауынгерлік жаргонында – қуаттылықты таңдау") ие дизайн, әртүрлі модификацияларында қуаттылығы 0,3-тен 340 килотоннаға дейін жетеді. Бұл – толық қозғалтқыш опциясы (FUFO) қаруы, яғни ол қозғалтқыштар мен жеткізу опцияларының толық спектрімен жабдықталған, соның ішінде әуе және жерде жарылыс қозғалтқыштары, еркін құлау, тежелген еркін құлау және тік құлау мүмкіндіктері бар. Оның аэродинамикалық корпусы бар, ол дыбыс жылдамдығынан жоғары ұшуға төтеп бере алады және ұзындығы 3,35 метр, диаметрі шамамен 6 метрді құрайды. B61-дің негізгі салмағы шамамен 1 тонна, бірақ жеке қарудың салмағы нұсқасына және қозғалтқыш/тежеу конфигурациясына байланысты өзгеруі мүмкін. 2020 жылы қару 12-ші рет модификацияланды. 2012 жылы Америкалық ғалымдар федерациясының мәліметінше, шамамен 400 B61-12-нің әрқайсысы "алтыннан ауыр" – 28 миллион доллар тұрады. B61-дің Mod 0-ден Mod 12-ге дейін 13 нұсқасы жасалған. Олардың тоғызы өндіріске енгізілді. Олардың әрқайсысы физикалық пакеті бірдей, бірақ қуаттылық опциялары әртүрлі. Ең жаңа нұсқасы – 1997 жылы қолданысқа енгізілген Mod 11, ол жерге енетін бункерді бұзуға арналған қару. 1996 жылдың басында аяқталған Косвинский Камендегі Ресей Үкіметінің сабақтастығын қамтамасыз ету нысаны АҚШ-тың жерге енетін оқ-дәрілеріне қарсы тұру үшін жобаланған және американдық Шайен тауы кешенімен салыстырылатын рөл атқарады. Косвинскийдің аяқталу мерзімі АҚШ-тың жаңа ядролық бункерді бұзушыға деген қызығушылығының бір себебі ретінде қарастырылады және 1997 жылы Mod 11-дің орналастырылуы туралы жарияланым: Косвинский шамамен 305 метр (1000 фут) гранитпен қоршалған. B61 басқарылмайтын бомбасын бастапқыда B61 бомбалаушысы ретінде әзірленген MGM 1 Matador қанатты зымыранымен шатастыруға болмайды.

Қатысу

B61 түрлі АҚШ әскери ұшақтарында қолданылған. АҚШ-тың пайдалануға рұқсат етілген ұшақтарына B-1 Lancer, B-2 Spirit, B-52 Stratofortress, F/A-18 Hornet, A-6 Intruder, A-4 Skyhawk, F-111, F-15E Strike Eagle, F-16 Fighting Falcon және F-35A кіреді. НАТО ядролық қаруды бөлісу шарты аясында неміс және итальяндық Panavia Tornado ұшақтары да B61 бомбаларын тасымалдай алады. B61 тактикалық түрлері НАТО ядролық қаруды бөлісу бағдарламасының бөлігі ретінде Еуропадағы НАТО одақтастарымен орналастырылған. Шамамен 150 бомба алты базада сақталады: Бельгиядағы Клейне-Брогель, Германиядағы Бюхель әуе базасы, Италиядағы Авиано және Гхеди әуе базалары, Нидерландыдағы Волькель әуе базасы және Түркиядағы Инцирлик. 2012 жылы НАТО Mod 12 жаңартуының жоғары дәлдігімен және F-35 ұшақтарының жеткізілуімен осы күштің қабілетін арттыруға келісті. Бұл B61-ге шалқалау қашықтығын ұлғайту мүмкіндігін берді. F-35A 2023 жылдың қазан айында B61-12 бомбасын тасымалдауға сертификатталды, бұл бесінші буын ұшағының ядролық қабілетке ие болуының және 1990 жылдардың басынан бері НАТО қарулануындағы алғашқы жаңа платформаның мәртебесі болды.

B61 Mod 5

1978 жылғы ядролық қаруда бериллийді азайту немесе алмастыру жөніндегі баяндамада B61-5 құрамында бериллий бар екені және егер бериллийді пайдалану шектелсе, B61-5-ті B61 Mod 3-ке ауыстыру мүмкін екені, сондай-ақ Суық соғыс аяқталғанда одан бас тартуға болатыны айтылды. 2013 жылы Пентагон мен Ұлттық қауіпсіздік әкімшілігі (NNSA) егер B61 жаңарту 2019 жылға дейін басталмаса, қолданыстағы қарудың компоненттері бұзылуы мүмкін екенін мәлімдеді. 2013 жылы Қаруды бақылау қауымдастығының (Arms Control Association) өкілі Том Коллина бұл жаңалықтың Ресеймен қаруды бақылау жөніндегі күш-жігерді қиындататынын айтты. 2014 жылы Конгресс жобаға қаржыландыруды қысқартып, баламаларды зерттеуді талап етті. 2014 жылдың қаңтарында бұрынғы Әскери-әуе күштерінің бас штабы Нортон А. Шварц Mod 12 ядролық бомбасын жаңарту бұрынғы нұсқаларына қарағанда қарудың дәлдігін арттырып, құрылымдық зақымды азайтатынын мәлімдеді. Әуеден тасталған ядролық қарудың дәлдігіне кепілдік беру мүмкін емес, сондықтан нысанаға тиімді соққы беру үшін үлкен күш қажет болды; Mod 11 ядролық жерге енгізілетін қару нысанаға 110–170 метрге дейін дәл келеді, сондықтан 400 килотонналық оқ-дәрі қажет. Mod 12 нысанадан 30 метр қашықтықта дәлдікпен әрекет етеді және тек 50 килотонналық оқ-дәрі қажет. Шварцтың пікірінше, дәлдіктің артуы қаруды жақсартады және оны пайдалануға болатын нысаналардың спектрін кеңейтеді. Мысалы, жоғары қуатты Mod 11 жер асты бункерлеріне шабуыл жасау үшін қолданылады, олардың құрылысын бұзу үшін жер бетінде жарылыс жасау қажет, ал соққы толқыны оны жояды. Жер бетінде 50 килотонналық жарылыс 30–68 метр радиусы бар кратерді жасайды, бұл бункерді айналма радиус қателігінің (circular error probability) шегіне енгізеді. 2014 жылы сыншылар дәлдігі жоғары және құрылымдық зақымды азайтатын ядролық қаруды қолдануға басшылардың әлсіздігін күшейтетінін айтты, ал Шварц АҚШ қажет болған жағдайда оны қолдануға дайын болғандықтан бұл қарсыластарды тиімдірек қорқытатынын мәлімдеді. Жаңартылған модель бұрынғы Mod 3/4-ке қарағанда тиімдірек болады. F-16 және Panavia Tornado ұшақтары электрондық айырмашылықтарға байланысты жаңа бомбамен үйлесімді емес, бірақ F-35 ұшағын сатып алатын НАТО елдері оны пайдалана алады. Mod 12 жерге енуге қабілетті деген мәлімдемеге қарамастан, қару Mod 11 сияқты нығайтылған құрылымға ие емес, ол жерге енгізілетін қару ретінде жұмыс істеуі үшін қажет. Mod 11 жер асты миссиялары үшін қолданыста болады. Mod 12 өмірді ұзарту бағдарламасы 2018 жылы жалғасты, ал 29 маусымда 2018 жылы Тонопа сынақ алаңында ядролық емес жүйелердің екі сәтті ұшу сынағы жүргізілді. 2018 жылдың қазан айында Mod 12 басқарылатын құйрық жиынтығы (guided tail kit assembly) өндіріс кезеңіне кіруге Milestone C мақұлдауын алды; TKA 11 айдан кем уақыт ішінде дәстүрлі сынақ бағдарламасын өтіп, барлық 31 бомба тастау бойынша 100% сәттілікке қол жеткізді. B61-12 ядролық бомбасы 2020 жылдың маусымында АҚШ Әуе күштерінің F-15E ұшағымен ұшу сынақтарын сәтті аяқтады. Ол 25 000 футтен жоғарыдан тасталды және нысанаға тигенге дейін шамамен 55 секунд бойы ауада болды. Бірінші B61-12 бомбасы 2021 жылдың қараша айында өндірілді. Бұл қару B61 mod 3, mod 4 және mod 7 бомбаларын алмастырады, ал B61-11 қорда сақталады. LEP бағдарламасы B61 қаруының қызмет ету мерзімін кемінде 20 жылға ұзартуы күтілуде. Бұл Ресей Сыртқы істер министрінің орынбасары Александр Грушконың сын-пікірін тудырды, ол АҚШ үкіметін қарудың жоғары дәлдігімен «ядролық шекті төмендетуде» деп айыптады.

B61 Mod 13

Бастапқыда NNSA қорларын сақтау және басқару жоспары B61 Mod 13 өмір сүру мерзімін ұзарту бағдарламасының (LEP) 1-кезеңін 2037 жылы бастауды, ал қарудың алғашқы өндірісін 2050 жылы жүзеге асыруды көздеген. Бұл Mod 13-тің болашақта Mod 12 LEP ретінде даму жоспарын күштен шығарады. Жоспар бойынша, әр өндірілген B61 13 үшін бір B61 12 кем өндіріледі, демек, жаңа B61 бомбаларының жоспарланған саны артырылмайды; қорғаныс шенеуніктері B61 13-тен тек "бірнеше ондаған" ғана өндірілуі мүмкін екенін мәлімдеді. Жаңа бомба B-21 Raider ұшағымен тасымалданатын болады, бірақ оны F-35 ұшағына орналастыру жоспарланбаған. Америкалық ғалымдар федерациясы бұл қаруды "саяси бомба" деп айыптады, ол B83-1 ядролық бомбасын толығымен зейнеткерлікке шығару үшін енгізілді, оның зейнеткерлікке шығуына консерваторлар кедергі келтірген. Advanced Cruise Missile ролінде бұл қару ескірген B53 бомбаларын алмастыруға тиіс еді, бірақ W61 жоюдан кейін бұл рөлді B61-11 бомбасы иеленді.

Құны

2010 жылғы мамыр айында Ұлттық ядролық қауіпсіздік басқармасы Конгрестен бомбаны қайта жобалау үшін 40 миллион доллар сұрады, осылайша Lockheed Martin F 35 Lightning II 2017 жылға дейін қаруды ішкі тасымалдауға мүмкіндік береді. Бұл нұсқа Mod 12 деп аталады. Төрт жүз Mod 12 бомбасын тактикалық ұшақтар (мысалы, F 35) және стратегиялық ұшақтар (мысалы, B 2) пайдаланады. Артқы қосалқы құрастыру (TSA) оларға бірлескен тікелей шабуыл оқ-дәрісі деңгейіндегі дәлдікті береді, бұл елу килотонналық жарыққос бас бөлігінің барлық тасымалдаушы ұшақтардан стратегиялық әсер етуіне мүмкіндік береді. Дегенмен, 400 қаруды қайта жарақтандырудың құны қазір 10 миллиард доллардан асып түсуі күтілуде. Mod 12 құйрық бөлігін құрастыруға арналған келісімшарт 2012 жылдың 27 қарашасында 178 миллион долларға Boeing компаниясына тапсырылды. Boeing бірлескен тікелей шабуыл оқ-дәрісімен алған тәжірибесін пайдаланып, ядролық бомбаға JDAM-мен тең дәлдік береді. Бұл келісімшарт – жарыққос бас бөліктерін жаңартуға кеткен 10 миллиард доллардан өзге, құйрық жиынтықтарын өндіру және орнатуға кеткен миллиард долларлық шығынның тек бірінші бөлігі. Mod 12 ішкі навигациялық жүйені қолданады және нысанаға бағытталған ұшуға қабілетті. 2015 жылдың 1 шілдесінде Ұлттық ядролық қауіпсіздік басқармасы (NNSA) Mod 12 құйрық жиынтығының үш ұшу сынағының біріншісін жүргізді. 2012 жылы Америка ғалымдары федерациясының мәліметінше, шамамен 400 B61 12 бомбасының әрқайсысы 28 миллион доллар тұрады.