Кіріспе

19 ғасырдағы Шотландияға монархиялық сапар 1822 жылы Джордж IV-нің Шотландияға жасаған сапары – екі ғасырға жуық уақыттан бері Шотландияға билік құрған монархтың алғашқы сапары болды, ал соңғы рет 1651 жылы Карл II Шотландияда таққа отыру үшін келген. Үкімет министрлері корольді Верона конгресіндегі дипломатиялық тартыстардан аудармаққа ниетпен, Шотландияға жоспарланған сапарды жылдамдатуға көндірді. Бұл сапар корольдің Шотландиядағы беделін арттырып, сол кездегі наразылық тудырған радикализмнен кейбір азаматтарды бұрды. Дегенмен, сапарды ұйымдастыруда Сэр Уолтер Скотттың атқарған жұмысы, әсіресе тартанның әшекейлік элементтерге енгізілуі, Шотландияның ұлттық ерекшелігінің бір бөлігіне айналған тартан киімін қадірлеу арқылы ұзаққа созылатын әсер етті.

Өмірбаян

Он жылға жуық хан ретінде билік еткеннен кейін, Жорж IV таққа отырды және 1821 жылғы 19 шілдеде өткен оның тәж кию рәсімі, осы оқиға үшін арнайы жасалған әсем салтанаттармен тойланды. Ол семіз болды және халыққа жағысып қалмады, көптеген адамдар оның әйелі Каролина Брансуикпен қарым-қатынасына наразылық білдірді. Сондай-ақ ол үкіметтің ықпалына қол жеткізуге тырысты, бірақ радикалдар оны жемқорлыққа толы олигархия деп санады. Америка мен Франциядағы төңкерістерден кейін туған наразылық Шотландияда 1820 жылғы «радикалды соғысқа» әкеліп соқты және ақсүйектерді қорқытты. Ол Верона конгресіне шақырылды, бірақ сыртқы саясатты парламенттік бақылауда ұстағысы келген үкімет министрлері оны Шотландияға жоспарланған сапарды жылдамдатуға көндірді, бұл наразылықты басаңдатады деп үміттенді. Ауыр сырқатқа шалдығып, дипломаттар мен министрлердің қарама-қарсы күштерінің арасында шешім қабылдай алмаған король, оның келісімін күтіп, дайындықтарды жалғастырды. Уолтер Скотт Шотландияның таулы аймақтарын романтикалық бейнелеген «Уэверли» романының авторы болды. 1815 жылы бұл оны сол кездегі ханзада-регент болған Жоржпен кешкі асқа шақыруға себеп болды. 1822 жылы Скотт барондық атаққа ие болды және Таулы және Жазық аймақтарының ақсүйектерімен жақсы таныс болды. Килттер мен тартандар әскерлік форма үшін қолданылды, бірақ Якобит көтерілістерінен кейін Киім туралы заңмен тыйым салынғандықтан, енді олар дәстүрлі таулық киім емес еді. Бүгін киілетін «кішкентай» килт 1720 жылдары енгізіліп, кейіннен әскерлік форма ретінде қабылданды, бірақ «ескі» белдік плащтың романтикасы әлі де таулық өзін-өзі сақтағысы келгендерге ұнады. 1782 жылы заң күшін жойғаннан кейін көп ұзамай, Таулы аймақтың аристократтары Эдинбургте және басқа да орталықтарда, соның ішінде Лондон мен Абердинде Таулы қоғамдарын құрды. Бұл жер иелерінің клубтары болды, олардың мақсаттары «жетілу» (Таулы аймақты тазалау) және «ескі таулық киімді жалпы қолдануды» ілгерілету, мүшелерді кездесулерге қатысқанда оны киюге міндеттеу болды. Эдинбургтің Кельт қоғамы сияқты көптеген эксклюзивті емес қауымдастықтар, оның ынталы төрағасы Скотт болды, олардың құрамында көптеген жазық жерлердің тұрғындарымен қатар, мінсіз таулық тегі бар басшылар да болды және «ежелгі галлдық киім» кигендердің барлығы кездесулер мен билерде таулық мәдениетін насихаттады.

Дайындықтар

Оның кеңесіне жүгінгенде, сэр Уолтер Скотт керемет салтанатты қойылым ойлап табуға мүмкіндік алды. Онда ежелгі Шотландия жаңадан туғандай болып, ал король карикатураларда майқасқан әуесқой ретінде пародияланып, «кейіп-келбеті мен қимылымен толыққанды король» болып көрінер еді. Джордж жаңа Якобит патшасы ретінде ұсынылатын болады, себебі оның тегі бойынша ол Бонни Принц Чарли сияқты Стюарт әулетінен шыққан және шотландтардың ықыласын радикалды реформадан бұра алатын еді. Кішкентай комитет құрылды, Скотттың бас көмекшісі оның досы Гарттан генерал-майор Дэвид Стюарт болды, ол «Жоғарғы жерлер суреттерімен» жоғарғы жерлер туралы білікті маман атанды. Джордж Скотттың өзі Стюарт ханзадасы ғана емес, сонымен қатар Якобит таулығы екенін және «Ескі Галлияның киіміне» лайықты түрде орануға құқылы екенін айтты. Сондықтан 1822 жылдың шілдесінде король тапсырысын Джордж Хантер және компаниясына берді. Скотт таулы аймақтардың қоғамдарын және клан басшыларын салтанатты шараларды ұйымдастыруға шақырды. Гарт енді Кельт қоғамының жас мүшелерін төрт топқа бөліп, құрметті қарауылшылар жасады. Олардың жазық және таулы жерлерден араласуы Гленгарридің Александр Рэнальдсон МакДонеллін ренжітті, ол өзінің «Нағыз таулылар қоғамына» басымдық беруді талап етті, бірақ оның билікті басып алу әрекеттері көбінесе назарсыз қалды. Кейбір басшылар бұл шараны әсерлі күш көрсету мүмкіндігі ретінде пайдаланды, осылайша Таулы жерлердегі жағдайға қатысты айыптамаларды жоққа шығарды, бірақ олардың шаруаларының азаюы бұл күш-жігерге кедергі келтірді. Джеймс Лок Сазерленд графинясы үшін Сатерленд таушыларынан әскери формаларын қарыз алып, килттерді табу мәселесін шешті. Барлық шараларды басқару үшін Скотт өзінің досы, жас актер-режиссер Уильям Генри Мюррейдің кеңесін алды, оның театрлық декорациялар мен костюмдердегі шеберлігі ұйымдастырылған қойылымдар үшін ахуал мен «қайта жаңғырған ежелгі киімдерді» жасауға пайдалы болды. Холируд сарайын мемлекеттік шараларға дайындау қажет болды, бірақ ол корольдық резиденция ретінде лайықты жағдайда болмады, сондықтан король Эдинбургтен 11 шақырым қашықтықтағы Далкейт үйінде тұруға келісті. Процедура мен әдепке қатысты кеңінен алаңдаушылық болды, әсіресе Highland басшылары (әсіресе Гленгарри) арасында, Скотт «Эдинбург тұрғындарына және басқаларға арналған кеңестер» атты шиллингтік кітапша шығарды. «Ескі азамат» деген атпен жазылған мақалада жоспарланған шаралардың сипаттамасы, мінез-құлық және киім-кешек туралы егжей-тегжейлі кеңестер берілді. Қаланың барлық джентльмендері қоғамдық шараларға біркелкі көгілдір пальто, ақ жилет және ақ немесе нанкин (сары түсті) мақта шалбар киіп, көк түстегі ақ әулие Андрейдің кресінен жасалған кокадамен безендірілген қара шапан киюі керек еді. Сондай-ақ, кешкі жиынға қатысуға бақыты жеткендерге де толық киім кию, сондай-ақ Highland басшыларының киімдері мен олардың ізбасарларының «құйрығы» туралы сипаттама берілді, олар «көріністің әртүрлілігіне, әсемдігіне және лайықты сән-салтанатына үлкен үлес қосады» деп күтілді. Бұл ретте Шотландияның ақсүйектері корольді құрметтеу үшін ұйымдастырған «Ұлы бал» болды. Скотттың «Кеңестері» бұл шараны «Гайленд балы» деп атады, оқырмандарға король килтке тапсырыс бергенін еске салып, «формада болмаса, ешбір джентльменге ежелгі Highland костюмінен басқа киім киюге рұқсат етілмейді» деген шартты қойды. Осыдан кейін жазық жерлердегі джентльмендер кенеттен алыс болса да, таулы әулеттерінің іздерін іздеуге және Эдинбургтің тігіншілерінен тартан килттерін тапсырыс беруге кірісті, олар жаңа идеялармен жауап берді. Бұл оқиғаны тау тонаушыларының қарапайым киімі деп есептелгеннің бүкіл Шотландияның ұлттық киіміне айналған маңызды оқиға ретінде қарастыруға болады. Кейбір деректерге сәйкес, тамақтандыру келісім-шартын Эбенезер Скрогги жеңіп алды, ол кейіннен Чарльз Диккенстің «Рождестволық ән» романындағы Эбенезер Скрудж кейіпкерінің прототипі болды. Алайда, Эбенезер Скроггидің өмір сүргеніне ешқандай дәлел жоқ, және бұл оқиға Диккенстің «әдеттен тыс әзілі» болуы мүмкін.

Сапар

Скоттың алғашқы салтанаты корольдің 60 жылдығына орай 1822 жылғы 12 тамызда, дүйсенбі күні өтті. Мидлотиян аттылары мен жоғарғы таулы жауынгерлер Шотландияның патшалық регалияларын және сарайдағы лауазымды тұлғаларды тасымалдаған кареттерді қамалдан Холируд сарайына дейін сүйемелдеді. Шеру Моундта жиналды, содан кейін қамалға бет алды, және басталысымен бірнеше минут өткен соң, шеру басында жүруге құқылы екенін жариялаған, жарқын киінген Гленгарри атпен келгенінен тоқтатылды. Ұзақ үзілістен кейін капитан Юэн Макдугалл ыстық мінезді Гленгарриді кетіп қалуға көндірді. Көпшіліктің қызығушылығын оятып, шеру ресми түрде регалияны қабылдады, содан кейін Моундқа қайтып, Принс-стрит арқылы және Калтон-Хиллден Холирудхаусқа дейін түсті. Корольдің кемесі «Royal George» 14 тамызда, сәрсенбі күні Форт теңізіне шамамен түскі уақытта келді, бірақ нөсер жаңбырдың салдарынан жағаға түсуі кейінге қалдырылды. Жаңбырға қарамастан, сэр Уолтер Скотт корольді көру үшін қайықпен шықты, ол: «Неғысыл! Сэр Уолтер Скотт! Шотландияда мен ең көбіне көргім келетін адам!» деді. Виски ішкеннен кейін Скотт корольге Эдинбург әйелдері жасаған және кестеленген зергерлік бұйымды сыйлады. Бұл күміс Сент-Эндрюс кресі, көк бархатқа інжу-маржанмен кестеленген, алтын белбеумен алмаз бұғазы және бриллиант, рубин, изумруд және топаздан жасалған императорлық тәжбен әшекейленген керемет шотландтық інжу-маржан. Крестке «Righ Albainn gu brath» (Шотландия королі ұзақ өмір сүрсін) деген жазу жазылған. 15 тамызда, бейсенбі күні король теңізшілердің формасында Лейттегі The Shore кемежайына күн сәулесінде келді және күтіп тұрған көпшілік пен Лейт портының жоғары полициясымен (Лейт жоғары полиция қызметкерлері) сәлемдесу үшін гүлдермен шашылған қызыл кілемге бас қойды. Он бес минуттық салттық амалдардан кейін король күймесіне отырды. Тыныш үзіліс Гленгарридің патшаның қасына атпен жүгіріп, капотын сыпырып алып, қатты дауыспен «Сіздің Ұлылық Шотландияға қош келдіңіз!» деп жариялауымен бұзылды. Король, жақсы көңілде, бұл жоспарланбаған кіріп келгенде мейірімділікпен иіліп, күймесі қозғалды. Төмендік полктері мен жоғарғы таулы клан полктері, түтікшілердің сүйемелдеуімен корольдің ашық күймесіне 5 шақырым (8 км) жолмен Эдинбургке дейін, әрбір мүмкін болатын тұстан ынтасымен қарсы алуға асыққан шотландықтардың шулы қолдауымен ертіп алып барды. «Ортағасырлық» театрлық қақпада корольға қаланың кілті мен оның халқының «жүректері мен адамдары» табысталды. Сапарға арналған салтанат көбінесе жоғарғы таулы емес, ортағасырлық стильде болды, бірақ «Гейлдер жиналысының» экзотикалық киімдері ең көп назар аударды. Келесі күні король Далкейтте жұртшылықтан алыс өткізді. Эдинбургке келушілер көп болды, және сол күні олар қоғамдық ғимараттарға, кәсіпорындарға және үйлерге ілінген суреттермен «жарықтарды» тамашалап, «әр жерде адамдар тығырықтап, бірақ сыпайылықпен және тыныштықта» жүрді, содан кейін түн ортасына дейін шам жағып, жолдарына шығарып салды. 17 тамызда, сенбі күні түстен кейін король Холируд сарайындағы қысқа кезекке қатысты, онда Ұлы және жақсы адамдар Джорджтың биік таулы киімінде, ісінген аяқтарын жасыру үшін қызғылт шалбарлармен күлімсіреп қарсы алу үшін кезекке тұрды, оны «денесіне ет сияқты боялған шалбарлар» деп сипаттады. Біреу кильттің тым қысқа екенін айтқанда, Леди Гамильтон Далримпл әжуанды түрде: «Ол арамызда аз уақыт болатынына байланысты, оны көретін сайын жақсырақ болады» деді. Корольді жұртшылық дүйсенбі күні түстен кейін ғана көреді, ол Шотландия шіркеуінің, Шотландия епископ шіркеуінің, университеттердің, бургтардың, округтердің және Хайленд қоғамының ұзақ қайталанатын сөздерін тыңдау үшін Холирудхаусқа кірген кезде орта көлемді көпшілік оны қысқаша көрді. 20 тамыздағы корольдің қонақ бөлмесіне 457 әйел келді, және әдет-ғұрып бойынша ол әрқайсысының бетінен сүйді. Бұл қысқа оқиға оны Далкейт үйінен екі сағатқа алып кетті, ал әйелдердің таныстырылуы 2.15-тен 3.30-ға дейін созылды. Кейбір әйелдер шашылып, бетінен «сүйіс» алмады, немесе олардың үрейлері оны мүлдем сезінбеді. Барлығы бай көйлек киген, қалың қайықтармен, және көпшілігі түстес сойқышық қауырсындары бар еді, олардың күрделі қиылысқан шашы. Король сыпайы және күлімсіреп, «екі жыл бұрын көптеген таулы жерлердегі адамдар Елгинге кеткен әйелге» ерекше назар аударды, өйткені сайлау құмарлықтары марқұм сэр Джеймс Гранттың қызы Анна Маргарет Грант пен оның сестеріне әкелді. «Эльгинге шабуыл» әңгімесінің патшаны күлдіргенін, ол «Шын мәнінде ол кланның ерліктерін көтеруге лайық» деп атап өтті, бұл Скотттың романтизмін қайталады. Ол келесі күнді Далкейтте өткізді, ал кешкісінде Скотт онымен тамақтанды. 22 тамызда, бейсенбі күні нөсер жаңбыр қайтадан басталды, Холирудтан Эдинбург қамалына үлкен шеру өтті. Шеру және корольдің жабық күймесі Роял-Майл бойымен түрлі-түсті тулармен және жаңбыршаңқыдан жасырылған тығырықтап кеткен қарсы алушылармен жоғары көтерілді. Қамалда король Жарты ай батареясының қабырғаларына шығып, көпшіліктің он бес минут бойы жалғасқан «қуаныштарына» бас киімін желбіретіп амандасты, «Құдай-ау! Қандай керемет көрініс. Әлемде мұндай керемет көрініс бар екенін білмедім; және оны өз доменімде табуға; және адамдар көрініс сияқты әдемі және ерекше» деді және «Жаңбыр ма? Мен жаңбырды сезінбеймін. Ештеңе етпес, мен адамдарды көтеріп алуым керек». Ол мұндай қабылдауға үйренбеген еді. 23 тамызда, жұма күні Портобелло құмдарында 3000 ерікті атты әскердің қарауы өтті. Король Эдинбургтің кескілестер қоғамынан келген кландарды да құрметтеуге тиіс болды. Өкінішке орай, оның қарауы оларға жетпей аяқталды, бірақ таулы жауынгерлер үлкен шеруге қатысты, содан кейін Эдинбургке қайтып бара жатқанда көпшілік оларды шапалақтады. Кешкісінде Джордж, күндізгідей әскери формасын киіп, Пэрлердің ғажайып шарына келді, күтілген кильттің орнына. Пэрлер шары ресми шара болды, көбінесе сарайлық киім киілген, бірақ кейбір джентльмендер жоғарғы таулы киімді немесе әскери форманы таңдады. Әйелдер көбінесе ақ көйлек киген. Шар король залға кіргенде әнұранмен басталды, содан кейін рельс және содан кейін елдік би өтті. Букльдің 4-ші герцогінің қыздары Анна Скотт және Изабель «рельстің керемет биледі» деп атады. Залдағы төменгі жағында екі егде жастағы джентльмендерден, олардың бірі таулы жауынгер болған, «секіріп, шапалақтады және осындай ерекше қимылдар жасады», оларға король үлкен қуанышпен куә болды. Король шамамен 21:30-да келді, залға шам жағылған шерумен кірді. Король рельстер мен стратспейлерге қуанды. Тағы бір рет оның тілегі орындалды, ол Шотландияда болғанда барлық музыка «таза ұлттық және ерекше» болады. Капитан Адам Фергюсон, шотландтық регалияның орынбасары және Генри Раебурн, Шотландияның бейнелеу өнерінің таңдалған өкілі. Содан кейін ол жақын жердегі Саут Квинсферридегі кемесіне қайтып, кетті.

Нәтиже

Патшаның кильт киген жалғыз ресми пайда болуы аяусыз карикатураланды, нәтижесінде "біздің жуан досымыздың" жылқыға көтерілуін бейнелейтін есте қаларлық сурет пайда болды. "Жиырма бір ақымақ күн" деп сарказммен сипатталған оқиғаның нәтижесінде жақсы ниет артып, жаңадан туған шотландтық ұлттық біртектілік пайда болды, ол Таулы аймақ пен Жазық аймақтың халқын кильт пен тартанның мәдени символикасын бөлісу арқылы біріктірді. Клан басшыларының өз тарихына деген құрметі қайта жанданды, бірақ Таулы жерлерді тартып алу процесі тоқтатылмады. Сонымен қатар, Ротсейдің келесі герцогы, Принц Альберт Эдуард, Таждар одағынан бері осы атақты алғаш рет қолданған тақ мұрагері болды. Одан бері Шотландияда осы атақ қолданылып келеді. Сапар барысында жеке күзетшілер қызметін атқарғаннан кейін, Патша Корольдік садақшылар компаниясын Шотландиядағы Егеменнің күзетшісі етіп тағайындады.