Кіріспе

Құс түрлері

Қызылқұйрық (Saxicola rubetra) – Еуропа мен Батыс Азияда көбейіп, Орталық Африкада қыстайтын шағын көшіп-қонушы торғайлардың бір түрі. Бұрын қарға тұқымдасына (Turdidae) жатқызылған, қазір Ескі әлемнің шырылдақ тұқымдасына (Muscicapidae) жатады. Екі жынысының да қабақтың үстінен өткен айқын жолағы, қоңыр жоғарғы бөліктеріне қараңғы дақтар, ақшыл кеудесі мен мойны, ақшыл-сары ішкі жағы және сыртқы құйрық қауырсындары ақ болатын қара құйрығы болады. Бірақ көбейту маусымында аталықтың кеудесі мен мойны қызғылт сары түске боялады. Қызылқұйрық – жалғыз өмір сүретін құс, ашық шөптесін, қалың өсімдіктер мен сирек бұталар бар жерді ұнатады. Ол биік жерге қонып, қорегін құрайтын жәндіктер мен ұсақ омыртқасыз жануарларды аулауға дайын тұрады. Аналығы жерге, қалың өсімдіктердің арасына ұя салады, оған 4-7 жұмыртқа салады. Аналығы жұмыртқаларды шамамен он үш күн бойы басып шығарады, содан кейін екі ата-анасы да балапандарды тамақтандырады. Балапандар шамамен он сегіз күннен кейін ұядан ұшып шығады, ал ата-аналары тағы екі апта бойы оларды тамақтандыруды жалғастырады. Күзде оңтүстікке қарай көшіп кетер алдында және Африкада қыстағаннан кейін көктемде солтүстікке қарай көшіп кетер алдында түлеу орын алады. Қызылқұйрық – кең таралған, көптеп кездесетін түр, Халықаралық табиғатты қорғау одағы оны "азаматтық алаңдаушылық тудырмайтын" түр деп санайды.

Таксономия және жүйелеу

Бұл түр Saxicola туысының салыстырмалы түрде бастапқы бөлінуін көрсетеді. Ол көптеген Muscicapidae-де кездесетін суперцилиумды сақтайды, бірақ Еуропалық тас сыбағасы немесе Африкалық тас сыбағасы (S. torquatus) сияқты көбірек дамыған Saxicola түрлерінде осы белгі жоқ. Басқа Saxicola түрлері сияқты, бұл түр де бұрын шыршалар (Turdidae) тұқымдасына жатқызылған, бірақ қазір Ескі әлемнің құмырсқа тұқымдасына (Muscicapidae) жатқызылады. Ол және осыған ұқсас шырша тәрізді Muscicapidae түрлері көбінесе "chat" деп аталады. Ағылшын тіліндегі атауы whin – жалпы жарқылдан және "chat" сөзінен шыққан, ол оның дауысының ерекшелігін көрсетеді. Оның ғылыми атауы "кішкентай тасқа жататын" дегенді білдіреді, бұл оның мекендеу орынына сілтеме жасайды. Saxicola латын тіліндегі saxum ("тас") + incola ("мекендейтін") сөздерінен құралған; rubetra – латын тіліндегі кішкентай құс деген термин. Көшеттей түрлері табылған жоқ. Бұдан басқа, Батыс және Оңтүстік Еуропада Еуропалық тас сыбағасымен будандасқаны туралы мәліметтер бар.

Сипаттама

Бұл құс қысқа құйрықты, жерде кішкентай, жылдам секіріп қозғалады, жиі қанаттары мен құйрығын шайқап, сілкіп тұрады. Ол туысы – еуропалық қызғалдақтан (Erithacus rubecula) дене бітімі мен салмағы жағынан шамалас. Екі жыныстың да жоғарғы жағы қоңыр, қараңғы дақтармен өрнектелген, мойны мен кеудесі сары-қоңыр, қарыны ақшыл сарыдан ақ түске дейін, ал құйрығы қара, сыртқы құйрық қауырсындары ақ түсті. Жұптасу кезеңіндегі еркегінің беті қара маскамен жабылған, айналасы қалың ақ жолақпен (supercilium) және бет жолағымен (malar stripe) шеңберленген, мойны мен кеудесі ашық қызғылт сары, үлкен және ішкі орта қауырсындарында кішкентай ақ қанатты жаңқалары болады. Анасы жалпысынан түсі болып, бет маскасы қоңыр, кеудесі көкшіл қоңыр, supercilium және бет жолағы сары-қоңыр, ал қанаттағы ақ жаңқалары кішкентай немесе жоқ. Ересек еркектерінің қанаттарындағы ақ жаңқалары жыл бойы сақталады. Еуропалық тасшатырдың (S. rubicola) анасы мен жас құстарына ұқсас болғанымен, винчат айқын supercilium және ақ құрсағымен, сондай-ақ Батыс Еуропада Батыс Еуропалық тасшатырдың (S. rubicola hibernans) қоңыр түсінен ақшыл түсімен ерекшеленеді. Сонымен қатар, дене бітімі жұқарақ, "дөңгелек" емес және қанаттары ұзын (ұзақ қашықтыққа көшуге бейімделу). Оны әйел немесе жас сибирлік тасшатырмен (S. maura) шатастыру оңай, өйткені олардың екеуі де ұзын қанатты, бірақ сибирлік тасшатырдың жоғарғы жағында айқын ақ-қызғылт сары дақтары бар (ал винчатта жоғарғы жағы арқасымен бірдей қоңыр түсті). Көшпенді құстар көбейетін аймақтан солтүстік-батысқа, Исландияға дейін, көшіп бара жатқанда Канар аралдары мен Кабо-Вердеге, ал қыстау аймағынан оңтүстікке, Оңтүстік Африканың солтүстігіне дейін жеткен. Дегенмен, территориялық деңгейде, әртүрлі өсімдік құрылымымен және тығыз қыстырылған бұталармен төменгі биіктіктегі аймақтар басымдыққа ие. Нигерияда қыстайтын винчаттардың көбею ареалы Еуропа құрлығына таралып, көші-қонның кеңінен таралуынан туындаған төмен байланысты көрсетеді, көбею маусымынан тыс кезеңде популяциялар араласады. Бір құс зерттеуші Р. Мохаммед Салимнің "Үлкен үнді құс экспедициясы SEEK2019" аясында Чамбал ұлттық саябағында алғаш рет жалғызбасты құс байқалды.

Мінез-құлық және экология

Құбыжық көбінесе жалғыз өмір сүретін құс, бірақ күзде шағын отбасылық топтар құрауы мүмкін. Олар малдың таптауынан зардап шегуі мүмкін, сондай-ақ қарақұмықтардың паразиттік шабуылына ұшырайды. Ирландияда да осындай құлдырау байқалды, онда ол қазір "сирек" деп жіктеледі.