Ұлы патша титулының тарихы мен мағынасы

Кіріспе

Кейбір тарихи монархтар қолданған семантикалық атау, сондай-ақ 1942 жылғы неміс фильмі. "Ұлы патша" және көптеген тілдердегі осыған ұқсас атаулар белгілі бір монархтардың тарихи титулдарына сілтеме жасайды, олар патшалар мен ханзадалардың арасында жоғары дәрежеде екенін көрсетеді.

Тарих

Атақ көбінесе Ахаменид әулеті тұсындағы Персияның шахшахымен (шахтардың шахы, яғни патшалардың патшасы, грек тілінен basileus tōn basileōn деп аударылады, кейін Византия императорлары қабылдаған) байланысты. Оның Азиядағы империясы 200 жыл бойы 330 жылға дейін созылды, содан кейін Ахаменид империясының мұрагерлері де осы атақты қабылдады. Олардың монархиялық атаулары да "ұлы" деген сөзбен толықтырылды. Бұған қарағанда, "жоғарғы патша" термині ежелгі Ұлыбритания, Ирландия және Грекия билеушілері қолданған. Б.з.д. 2-мыңжылдықта Таяу Шығыста билік иелері бір-біріне осындай құрметті атауларды өзара қолдану дәстүрі болды, бұл дипломатиялық құрмет көрсетудің және теңдес екенін мойындаудың тәсілі еді. "Ұлы патша" атағын тек басқа патшаларға бағынбайтын және қарсыластарының құрметіне лайық күшке ие елдердің патшалары ғана қолдануға құқылы болды. Олар – Мысыр, Ямхад, Хатти, Вавилония, Митанни (б.з.д. 14 ғасырында құлағанға дейін), Ассирия (Митанни құлағаннан кейін ғана) және Микен патшалары. Ұлы патшалар бір-бірін ағайын деп есептеді және некелесу арқылы, сондай-ақ жиі сыйлықтар алмасу арқылы жақын қарым-қатынас орнатты. Бұл билеушілер арасындағы хаттардың көптеген мысалдары, әсіресе Амарна және хетт мұрағаттарында сақталған, осы дипломатияның егжей-тегжейін көрсетеді. Үндістан субконтинентіндегі махараджа ("ұлы раджа", санскрит және хинди тілдеріндегі ұлы патша және ханзада) атағы, бастапқыда Гупта сияқты аймақтық гегемон үшін сақталған, мұндай жоғары мәртебенің "атақтардың инфляциясы" арқасында құнсыздануының мысалы болып табылады, яғни көбінесе одан аз күшті билеушілердің осы атақты қабылдауы. Мұндай жағдайларда көбінесе жаңа, ерекше және беделді атаулар пайда болады, мысалы, махараджадхираджа ("ұлы патшалардың патшасы"). Түркі-моңғол ханы атағы да "хан хандары" деген мағына беретін хаган, чаган немесе хакан сияқты атаулармен толықтырылды. Жоғарыда аталған үнді махараджадхираджа стилі де "патшалардың патшасы" сияқты ұқсас "жоғары" патшалық атауларға баламалы семантикалық атаудың мысалы болып табылады. Сондай-ақ, ерекше стильдің жарқын мысалы болғандықтан, идиомалық стиль де бірдей беделді атаулар дәстүріне айналуы мүмкін. Сондықтан, императорлардың әртүрлі стильдері Рим императорына (құрметті әскери атау) немесе Цезарь отбасылық тегіне (Диоклетианның тетрархиясынан бастап императорлық атаққа айналды) дейін жетеді. Патша және оның баламаларының кең таралған қолданылуы, әртүрлі монархиялық стильдерді білдіру үшін көптеген шамамен бірдей атаулар бар екенін көрсетеді, олардың әрқайсысы "ұлы X" нұсқасын тудыруы мүмкін, бұл атау бірегей болуы немесе сәйкес дәстүрде дәрежеге ие болуы мүмкін. Осы контексте "ұлы" және "үлкен" сөздері мағынасы жағынан бірдей және конвенция екеуінің бірін қатаң түрде талап етпесе, бір-бірін ауыстыра алады. Мысалдарға ұлы герцог және неміс Grosswojwod жатады.

The title is most usually associated with the shahanshah (shah of shahs, i. e. king of kings, indeed translated from Greek as basileus tōn basileōn, later adopted by the Byzantine emperors) of Persia under the Achaemenid dynasty whose vast empire in Asia lasted for 200 years up to the year 330 BC, which was later adopted by successors of the Achaemenid Empire whose monarchial names were also succeeded by "the great". In comparison, "high king" was used by ancient rulers in Great Britain and Ireland, as well as Greece. In the 2nd millennium BC Near East, there was a tradition of reciprocally using such addresses between powers, as a way of diplomatically recognizing each other as an equal. Only the kings of countries who were not subject to any other king and powerful enough to draw the respect from their adversaries were allowed to use the title of "great king". Those were the kings of Egypt, Yamhad, Hatti, Babylonia, Mitanni (until its demise in the 14th century), Assyria (only after the demise of Mitanni), and for a brief time the Myceneans. Great kings referred to each other as brothers and often established close relationships by means of marriages and frequent gift exchanges. Letters exchanged between these rulers, several of which have been recovered especially in Amarna and Hittite archives, provide details of this diplomacy. The case of maharaja ("great raja", great king and prince, in Sanskrit and Hindi) on the Indian subcontinent, originally reserved for the regional hegemon such as the Gupta, is an example of how such a lofty style can get caught in a cycle of devaluation by "title inflation" as ever more, mostly less powerful rulers adopt the style. This is often followed by the emergence of one or more new, more exclusive and prestigious styles, as, in this case, maharajadhiraja (king of great kings"). The Turkic Mongol title khan also came to be "augmented" to tiles like khagan, chagan or hakan, meaning "khan of khans", i. e. equivalent to king of kings. The aforementioned Indian style maharajadhiraja is also an example of an alternative semantic title for similar "higher" royal styles such as King of Kings. Alternatively, a more idiomatic style may develop into an equally prestigious tradition of titles, because of the shining example of the original – thus, various styles of emperors trace back to the Roman imperator (strictly speaking a republican military honorific), or the family surname Caesar (turned into an imperial title since Diocletian's tetrarchy). As the conventional use of king and its equivalents to render various other monarchical styles illustrates, there are many roughly equivalent styles, each of which may spawn a "great X" variant, either unique or becoming a rank in a corresponding tradition; in this context, "grand" is equivalent to "great" and sometimes interchangeable if convention does not firmly prescribe one of the two. Examples include grand duke and German Grosswojwod.