Кіріспе
Тетиароа (француз тілінде: Tetiaroa) – Француз Полинезиясының Желді аралдар тобындағы атолл, Тынық мұхитындағы Францияның теңіз артындағы аумақтық бірлестігі. Бұрын Таити патшаларының демалыс орны болған бұл аралдар Марлон Брандомен 99 жылға жалға берілген және қазір «Брандо» курортының орналасқан жері.
Tetiaroa (French: Tetiaroa) is an atoll in the Windward group of the Society Islands of French Polynesia, an overseas territorial collectivity of France in the Pacific Ocean. Once the vacation spot for Tahitian royalty, the islets are under a 99 year lease contracted by Marlon Brando, and are home to The Brando Resort.
География
Тетиароа әкімшілік жағынан Ару коммунасының құрамына кіреді, оның басты бөлігі Таитидің солтүстік-шығысында орналасқан. Атолл Таитидің солтүстігінде жатыр. Атоллдың жалпы ауданы шамамен; құмнан тұратын, әртүрлі ауданы бар 12 мотусқа (шағын аралдарға) бөлінген. Лагуна шамамен ені және тереңдігі бар. Атоллдың рифтегі ашық жер жоқ, сондықтан қайықпен жақындасуға болашақ емес. Оңтүстік-батыс бұрышынан бастап сағат тілі бойынша орналасқан шағын аралдар (немесе мотус): Онетахи (реттелген ұшу-қону жолағы және «Брандо» курортының орны), Хонуэа, Тиаруану, Моту Таувини (Тауини), Моту Ахуреа (Ауроа), Хираанае, Хороатера (Ороатера), Моту 'А'ие, Тахуна Ити, Тахуна Рахи, Рейоно, Моту Оне (жаңа пайда болған құм сілкінісі) және Римату'у (орнитологиялық қорықпен).
Климат
Тетиароа тропикалық муссондық климатқа ие (Кёппен климаттық жіктелімі Am). Тетиароадағы орташа жылдық температура – . Жылдық орташа жауын-шашын мөлшері – , желтоқсан айы ең жауын-шашынды ай. Тетіароадағы ең жоғары температура 1995 жылы 20 наурызда –қа дейін көтерілген, ал ең төменгі температура 1987 жылы 25 шілдеде –қа дейін төмендеген.
Алғашқы жылдар
Тетиароа атолы таитилік басшылар үшін ән, би, балық аулау және той-томалақпен көңіл көтеруге арналған ерекше орын болды. Сондай-ақ, бұл жер ариорилердің хаапория дәстүрін орындау үшін де арналған. Бұл дәстүрге салмақ алу үшін көп тамақтану және терісін ағарту үшін күннен сақтану кіретін. Ариори мен басшылар үшін тоқ, ақшыл тері – "денсаулық пен өркендеудің" белгісі саналды. Тетиароа Парэ Аруе басшыларының, кейін Помаре әулеті мүшелерінің бақылауында болды. 1789 жылы Уильям Блай атолға келген алғашқы еуропалық болды деп есептеледі, ол көтерілісшілерді іздеген, бірақ ақырында толық көтеріліс болған кемеден бұрын іздеу жұмыстарын жүргізді. АҚШ зерттеу экспедициясы 1839 жылдың 10 қыркүйегінде аралға келді.
Уильямс пен Брандо
1904 жылы патша отбасы Тетиароаны Таитидегі жалғыз тіс дәрігері, канадалық азамат Джонстон Уолтер Уильямсқа сатты. Кейін Уильямс 1916 жылдан 1935 жылға дейін Ұлыбританияның консулы болды. Уильямс Тетиароаны тұру орны және копра плантациясы ретінде басқарды. 1960 жылы Марлон Брандо Таити мен көршілес Мореада түсірілген "Баунтидегі бүлік" фильмінің түсірілім орындарын іздеп жүргенде Тетиароаны "жаңадан ашты". Фильм түсіріліп болғаннан кейін Брандо жергілікті балықшыны оны Тетиароаға жеткізу үшін жалдады. Ол 1994 жылы жазған "Анам үйреткен әндер" атты автобиографиясында "мен күткеннен де керемет" деп таңғалды. Брандо ақырында Уильямстың тікелей ұрпақтарынан, Мэм (Мадам) Дураннан Тетиароаның аралшаларын (мотуларын) сатып алды. Уильямс пен оның әйелі Моту Риматууде жерленген. Брандо 1966 жылы сатып алу туралы шешім қабылдады, атол, риф және лагунды қамтамасыз ету үшін саяси араласу мен жергілікті қарсылықты жеңуге мәжбүр болды, олардың барлығы қазір Француз Полинезиясының меншігі. Тетиароада көптеген маңызды археологиялық орындар табылып, анықталды және зерттелді. Осылайша, Тетиароаның Француз Полинезиясының халқы (және үкіметі) үшін тарихи маңызы болашақтағы дамуды күмәнді етеді. Атоллда өмір сүргісі келген Брандо 1970 жылы Моту Онетахиде кішкентай ауыл салдырды. Ол жерде рифті бұзбай-ақ ұшып жету үшін әуежай жолағы, 12 қарапайым бунгало, ас үй, асхана және бар бар, барлығы жергілікті материалдардан: кокос ағашынан, сабаннан жасалған шатырлардан және тіпті үлкен теңіз қабықтарынан жасалған раковиналардан жасалған. Ауыл достар, отбасы және атоллдың экологиясы мен археологиясын зерттейтін зерттеушілерге арналған орынға айналды. Көп жылдар бойы Брандо атолда мүмкіндігінше көп уақыт өткізді және оны Голливудтағы қарбалас өмірінен қашу ретінде бағалады. Тіпті, ол қалаған уақытын сол жерде өткізбегенмен, Тетиароадағы сәттерін әрдайым бағалайтын. Аралға келген кезінде оған балалары, немерелері мен шөберелері жиі келіп тұратын. Брандо қайтыс болғаннан кейін оның ұлы Теихоту аралда біраз уақыт өмір сүрді. Ақырында ауыл Таитидің әйелі Тарита Терипая басқаратын қарапайым қонақ үйге айналды, ол "Баунтидегі бүлік" фильмінде оның экрандық махаббатын ойнады. Брандо Француз Полинезиясынан Лос-Анджелеске оралғаннан кейін де қонақ үй 25 жылдан астам уақыт жұмыс істеді. Көптеген қонақтар қонақ үйге үлкен үмітпен келіп, әдеттегідей арал "курорттарында" жоқ жайлылықтарға наразылық білдірді. 1980 жылы Бермуданың SY Condor макси яхтасы Онетахи рифінде жағаға құлап, суға батып, сақтандыру компанияларынан шығарылды. Брандо мен яхтаның иесі кемедегі жылтыратылған магоньдан жасалған корпус құқықтарына қатысты қысқаша сауда-саттық соғысына қатысқан (бұл туралы 1981 жылы Жаңа Зеландияның Sail жағажай журналында хабарлаған), оны Брандо (дегендей) аралда салуды жоспарлаған жаңа курорттағы бар ретінде пайдалануды қалаған. Яхта құтқарылып, Жаңа Зеландияға жөндеуге жіберілді. 2002 жылы, актердің өлімінен екі жыл бұрын, Брандо Тетиароаға ешқандай нұсқау қалдырмай, жаңа өсиет пен сенім келісімін жасады. 2004 жылы оның өліміне байланысты Tetiaroa Village қонақ үйі жабылды және қызметкерлер атоллдан шығарылды. Атолл туристік сапарларға жабылды. 2004 жылдың тамызында Француз Полинезиясының вице-президенті Хиро Тефааререа бұл атолды табиғи қорық деп жариялауды ұсынды. Ақырында, мұрагерлік құқықтарды орындаушылар француз полинезиясының барлық жерінде қонақ үйлер иеленетін Таитилік Pacific Beachcomber SC компаниясына құқық берді. Брандо курорты 2014 жылдың шілдесінде ашылды.
Флора мен фауна
Аралда келесі теңіз құстары мекендейді: қоңыр қоңыр, қызыл аяқты қоңыр, үлкен қырлы құс, ақ құс, үлкен фрегат құсы, кіші фрегат құсы, қоңыр түймешік, қара түймешік, күйе құсы және сұр арқалы немесе көзілдірік құс. Жағалау мен құрлықта мекендейтін құстарға Тынық мұхиты рифінің құсқұйрығы, Тынық мұхитының алтын құсқұйрығы, қаңғыбас құсқұйрығы, Тынық мұхитының ұзын құйрықты құсқұйрығы және қылшықты құсқұйрығы жатады. Тетиароада теңіз тасбақаларының жеті түрінің бесеуі қоныстанады, атап айтқанда, шоқбалық тасбақа, жасыл тасбақа, терілі тасбақа, зәйтүнді ридли тасбақасы және логгерхед тасбақасы. Тетиароада көптеген теңіз сүтқоректілері бар, соның ішінде дөңес кит, қысқа қанатты пилот кит, қатал тісті дельфин, спинер дельфин, Риссо дельфині, диқан балық, Блейнвиллдің тырнақты кит, Кувьердің тырнақты кит және тіпті кейбір көшіп жүретін косакалар да кездеседі. Сонымен қатар, көптеген сүйекті балықтар, акулалар мен шағалалар да бар. Өсімдіктердің ішінде балық уытты ағашы, Тынық мұхиты темір ағашы, Александрия лавролі, кокос пальмасы, арал жаңғағы, бояу өрік, жағажай гардениясы, жағажай гелиотропы, фонарь ағашы, нан жемісі, лимон ағашы, теңіз салатасы және ваниль орхидеясы өседі.
Сақтау және қалпына келтіру
Екі инвазивті тышқан түрінің болуы жергілікті өсімдіктерге, ұя салатын теңіз құстарының, теңіз тасбақаларының шабақтарына және құрлықтағы крабтарға елеулі әсер етті. Tetiaroa қоғамы, Аралдарды қорғау және Брандо курорты (басқа серіктестермен бірге) 2022 жылдың жазында инвазивті тышқандарды жою жобасын бастады. Пандемияға байланысты үнемі кешігулерден кейін, операция 2022 жылдың маусым және шілде айларында 520 гектар жерді қамтыды, және 60-тан астам қызметкер мен еріктілерді қажет етті. Бұл жобаның жердегі экожүйелерді қалпына келтіріп, құрып кету қаупі төнген жергілікті құстар мен тасбақаларды қорғап, айналасындағы коралл рифтерінің тұрақтылығын арттырып, оларды климат өзгеруіне төзімді етуге үміт артылған. Қосымша пайдалардың қатарында жергілікті халықтың азық-түлік қауіпсіздігін қамтамасыз ету, сондай-ақ адам ауруларының резервуарларын және таратушыларын жою болуы мүмкін. Уақыт өте келе, атолл Полинезиялық көгершін мен Туамоту құмқұйрығы үшін қайта орналастыру ортасына айналуы мүмкін. Қайта қалпына келтіру бағдарламасының келесі кезеңі – жер және теңіз экожүйелеріне тиетін пайданы тіркеу үшін кең ауқымды зерттеулер мен мониторинг жүргізу болады.
Әуежай
Тетиароа әуежайы – атоллдағы әуежай. Бұл әуежайды Air Tetiaroa атты чартерлік авиакомпания қызмет көрсетеді, ол негізінен Брандо курортының қонақтарын Фуа’а халықаралық әуежайына тасымалдайды. Қазіргі таңда әуежайда тұрақты коммерциялық рейстер жоқ.