Кіріспе

Майкл Ханеке (; 23 наурыз 1942 жылы туған) – австриялық кинорежиссер және сценарийші. Оның туындылары көбінесе әлеуметтік мәселелерді зерттейді және қазіргі қоғамдағы адамдардың бөтендік сезімін көрсетеді. Ханеке француз, неміс және ағылшын тілдерінде фильмдер түсірді, сондай-ақ теледидар, театр және кино салаларында жұмыс істеді. Ол Вена кино академиясында режиссурадан сабақ береді. Ханеке "мұздау" трилогиясымен белгілі, оған "Жетінші континент" (1989), "Беннидің бейнежазбасы" (1992) және "Кездейсоқтықтың хронологиясының 71 фрагменті" (1994) кіреді. Олардың әрқайсысы адамдардың шынайы қарым-қатынастары терең бойға сіңген ұжымдық жайсыздықпен ауыстырылған суық бюрократиялық қоғамды бейнелейді және тұтынушылық, зорлық-зомбылық, бұқаралық ақпарат құралдары мен қазіргі заманғы бөтендік арасындағы байланысты зерттейді. Ол содан бері Канн кинофестивалінің Гран-при сыйлығын "Пиано мұғалімі" (2001) үшін, ал "Ақ лента" (2009) және "Амур" (2012) фильмдері үшін екі рет "Алтын пальма" сыйлығын жеңіп алды. Соңғысы бес номинацияда "Оскар" сыйлығына ие болды және "Ең үздік шетелдік фильм" номинациясында жеңіске жетті. Ол сондай-ақ "Қызықты ойындар" (1997), "Код белгісіз" (2000), "Жасырын" (2005) және "Бақытты соңы" (2017) фильмдерін режиссерлік еткенімен де танымал.

Ерте өмір және білім

Ханке – неміс актері және режиссері Фриц Ханке мен австриялық актрисаның ұлы. Оның әкесінің екінші әйелі, композитор, кейіннен актер Кристоф Вальцтің анасына үйленді. Ханке Австрияның Винер-Нойштадт қаласында өсті. Ол әдебиет пен музыкаға үлкен қызығушылық танытты, бірақ жасөспірім шағында "мектептің барлық түрлерін жек көретін" болды. Өмірдің осы кезеңін ол кейіннен өзін "бунтар" деп сипаттады. Жастық шағында актер болуға ниеттенген, бірақ Венадағы Макс Рейнхардт семинарына емтихан тапсара алмағаннан кейін бұл арманынан бас тартты. Кейін Вена университетінде философия, психология және театр өнерін оқыды. Оқуға аса ынтасы болмағандықтан, көбінесе жергілікті кинотеатрларды аралап жүрді. Университетті бітірген соң, 1967 жылдан 1970 жылға дейін Оңтүстік-Батыс Германия телеарнасы Südwestfunk-та редактор және драматург болып жұмыс істеді, сонымен қатар киносыншы ретінде де қызмет етті. 1974 жылы теледидар режиссері ретінде алғашқы жұмысын жасады.

1974-1988: Теледидардағы алғашқы жұмыстары

Ханеке өзінің мансабын көптеген телевизиялық жобаларды режиссерлікпен бастады. Ол 1974 жылы Хилдегард Шмаль мен Дитер Кирхлехнер қатысқан "Ливерпульден кейін" телефильмімен жазушы және режиссер ретінде дебют жасады. Жоба бастапқыда радиоспектакль ретінде жоспарланған. Содан кейін ол тағы екі телефильм түсірді: соғыс фотожурналисі өзінің жұмысының салдарына қарауға мәжбүр болғанда моральдық дағдарысқа тап болатын "Көлге үш жол" (1976) және тағы бір телефильм "Sperrmüll" (1976). 1979 жылы ол "Лемминге" сериалының екі эпизодын, содан кейін "Вариация – немесе утопия бар екенін өзім білемін!" (1983) фильмін түсірді. 1986 жылы ол "Фраулейн: Немец мелодрамасы" фильмін режиссерлікке алды, ол Фассбиндердің "Мария Браунның үйленуі" фильміне Ханеке берген жауап ретінде сипатталды. Ханеке неміс тарихы туралы фильм жасағысы келді, ол өзін-өзі аяуға берілмей, сонымен бірге көрермендерді қызықтырар еді. Бірнеше жылдан кейін ол Венада қорқынышты қан төгіске себеп болған жас австриялық туралы тәжірибелік теледокументалды фильм "Nachruf für einen Mörder" түсірді.

1989-1997: танымалдыққа көтерілу

Ханеке 1989 жылы «Жетінші континент» көркем фильмімен дебют жасады, ол кейіннен гүлденетін зорлық-зомбылық пен батыл стильді көрсетуге мүмкіндік берді. Фильмде австриялық отбасының соңғы жылдары суреттеледі, рөлдерді Биргит Долл мен Дитер Бернер сомдады. The Guardian газетінің Питер Брэдшоу бұл фильмді «шедевр» деп сипаттады. «Үздік шетелдік фильм» номинациясы бойынша «Оскар» сыйлығының тізіміне іліге бірақ, номинация алған жоқ. Үш жылдан кейін ол даулы психологиялық хоррор фильмі «Беннидің бейнесі» (1992) режиссерлік етті. Фильмнің тұңғыш көрсетілімі 1992 жылы Канн кинофестивалінде өтті, сыншылардың пікірі жағымды болды. Кейіннен ол Еуропалық кино сыйлығының FIPRESCI сыйлығын жеңіп алды. Фильм Нью-Йорк кинофестивалінде көрсетілді, онда The New York Times газетінің Стивен Холден актерлік шеберлікті және Ханеке жазған сценарийді мақтап: «Фильм теледидардағы зорлық-зомбылықтың әсері туралы күшті, бірақ бірқатар тұста шамадан тыс пікірлер білдіреді» деді. Оның трилогиядағы үшінші фильмі «Кездейсоқтықтың 71 фрагменті» (1994) деп аталады. Манола Даргис The New York Times газетінде оны «Жақын және суыққан зорлық-зомбылықты, сонымен қатар шындыққа жақын зерттеу» деп сипаттады, сондай-ақ: «Ханеке үшін, жамандық кең таралғандығынан гөрі, біздің оны ойлы, жауапты адамдар ретінде қабылдамайтынымыз маңыздырақ сияқты. Біз Сараево өртеніп жатқанда, теледидар экранынан көріп тұрып, әдеттегідей тамақтана береміз» деді. 1997 жылы ол «Қала» (1997) телефильмін түсірді. Жоба Франц Кафканың осы аттас романы негізінде жасалған. Фильмде Үлрих Мюхе мен Сюзанна Лотар ойнады. Ол Берлин халықаралық кинофестивалінде көрсетілді. Сол жылы ол «Күлкілі ойындар» (1997) көркем фильмін де түсірді. Сюжетте екі жас жігіт отбасын кепілге алып, демалыс үйінде садистік ойындармен азаптайды. Фильмнің тұңғыш көрсетілімі 1997 жылы Канн кинофестивалінде өтті. Variety журналының Дэвид Руни зорлық-зомбылықты зерттеуді жалғастыру туралы былай деп жазды: «Ханеке зорлық-зомбылықтың салдарына, оның өзіне қарағанда көбірек қызығушылық танытады, ал оның психологиялық әсері, физикалық және эмоционалдық құрбандықтардың көп бөлігі камерадан тыс ойнатылуы арқасында күшейеді».

2000-2009 жылдар: Жетістік және танымалдық

Ол француз фильмі «Code Unknown» (2000) режиссері болды, онда Жюльетта Бинош түсті. Фильм бір-бірімен тоғысып, қиылысатын жекелеген оқиғаларды көрсетеді. Фильм француз жазушысы және соғыс тілшісі Оливье Вебердің өмірінен шабыттандырылған. Фильм 2000 жылы Канн кинофестивалінде көрсетілді. «The New York Times» газеті Ханекені «көп нәрсені түсіне білетін, мұқият байқаушы режиссер» деп мақтады, бірақ «Өкінішке орай, ол көбінесе тым жасырын, сондықтан көрермендер моральдық сабақтарды түсінуге тырысып, оларға жауап беруі керек болғанда әлі де байланыстарды іздеп жүреді» деді. Ханке Берлин, Мюнхен және Венада Стриндберг, Гёте және Генрих фон Клейст сияқты авторлардың пьесаларын қойып, неміс тіліндегі бірнеше сахналық қойылымдарды режиссерлік етті. Ханеке француз фильмі «Пианино мұғалімі» (2001) арқылы үлкен жетістікке қол жеткізді. Фильмде Изабель Хупперт жыныстық жағынан қысым көрген пианино мұғалімі рөлін ойнады, ол жас жігітке ғашық болады. Фильмде мазохизм, зорлау, инцест, сексуалдық жақсылықтан айырылу, сексуалдық зорлық-зомбылық және ерлер мен әйелдер арасындағы қарым-қатынас сияқты тақырыптар көтеріледі. Фильм 2001 жылы Канн кинофестивалінде көрсетілді және жақсы пікірлер алды. Ол фестивальдің бас жүлдесін жеңіп алды, ал Бенуа Магимель мен Хупперт ең үздік актер және актриса сыйлықтарын алды. «The New Yorker» журналынан Дэвид Денби былай деп жазды: «Ханеке Хичкоктің «Психо» және Поланскидің «Жабырқау» сияқты жоғары сапалы триллерлердің сезімталдығынан аулақ. «Пианино мұғалімінде» экспрессионистік сахналар, сағыныш, жұмсақ армандар мен кинолық әуесқойлық жоқ». Денби: «[Фильм] өте сұлу, жақсы жасалған, және оны талқылауға, бағалауға, тіпті жек көруге болатын үлкен аудиторияға лайық» деді. Бірнеше жылдан кейін ол дистопиялық драма «Құрттың уақыты» (2003) режиссері болды, онда Хупперт түсті. Фильмде ғаламдық апаттан кейін жолын табуға тырысатын отбасы туралы айтылады. Фильмге жағымды пікірлер айтылды, «Variety» журналынан Скотт Фундас: «Ханке барлық кішіпейілділіктен айырылғанда адам мінез-құлқының мәніне терең түсінік көрсетеді, шикі үрей мен үмітсіздік күндізгі тәртіпте, ал адам қасқырға ұқсайды» деді. 2005 жылы Ханеке Джульетта Биношпен психологиялық триллер «Жасырылған» (Caché) фильмінде қайта жұмыс істеді, оған ол оның еңбектеріне қызығушылық танытқаннан кейін. Ханеке өмірдегі жұбайлар Ульрих Мюхе мен Сюзанна Лотармен үш рет жұмыс істеді. Фильм 2005 жылғы Канн кинофестивалінде жағымды пікірлер алды. Фильмде ұжымдық кінә, ұжымдық естелік және отаршылдық тақырыбы көтеріледі. Ол 1961 жылғы Париж қырғыны туралы оқиғаларды фильмге енгізді. Ханеке бұл фильм үшін Канн кинофестивалінің үздік режиссері сыйлығын жеңіп алды. Сондай-ақ, ол BBC-нің 21 ғасырдың 100 ең үздік фильмі тізіміне енді. 2006 жылы ол опера режиссері ретінде дебют жасады, Моцарттың «Дон Жуан» операсын Париждің Ұлттық опера театры үшін Гарнье сарайында қойды, оның бас директоры Жерар Мортье болды. Келесі фильмі «Ақ лента» (2009) үшін Ханеке Германияда қара-ақ түсіруді шешті. Фильм 1913 жылы Солтүстік Германиядағы шағын қаладағы ерекше оқиғалар туралы айтады. Фильмде балалар қатаң ережелерге бағынып, қатал жазаға тартылатын, таңғажайып өлім-жітімдер болатын авторитарлық, фашистік атмосфера бейнеленген. Фильмнің премьерасы 2009 жылғы Канн кинофестивалінде өтті және ол өзінің алғашқы «Алтын пальма» сыйлығын жеңіп алды. Кейіннен ол «Алтын глобус» сыйлығын жеңіп алды және «Оскар» сыйлығына екі номинация алды: «Ең үздік халықаралық фильм» және «Ең үздік операторлық жұмысы», бірақ Аргентинаның «Көздеріндегі құпия» (2009) және «Аватар» (2009) фильмдеріне жеңіліп қалды. Сыншы Роджер Эберт фильмді «көрнекі шеберлікпен» сипаттап, «Оның фильмдері астарлы әңгімелер сияқты, кейде жаман нәрселер жай ғана болғандықтан болады. Әлем адамның заңдарына күліп, өз еркімен әрекет етеді» деді.

2012 жылдан қазіргі уақытқа дейін

2012 жылы Ханеке Жан Луи Тринтиньян, Эммануэль Рива және Изабелла Хупперт ойнаған «Амур» фильмін түсірді. Фильм қарт жұбайдың бірге қартаю тарихын айтады. Фильмнің тұңғыш көрсетілімі 2012 жылғы Канн кинофестивалінде өтті және «Алтын пальма» сыйлығына ие болды. Бұл Ханеке үшін екінші марапат. Ол екі рет «Алтын пальма» сыйлығын жеңіп алған тағы 9 режиссердің қатарына қосылды. Олардың ішінде Альф Шёберг, Фрэнсис Форд Коппола, Биль Август, Эмир Кустурика, Шохеи Имамура, Дарден ағайындары, Кен Лоуч және Рубен Остлунд бар. NPR тілшісі Элла Тайор фильмді «қозғалтатын және трагикалық» деп бағалап, «Ханеке адамның барлық қабілеттерін көрсетеді» деп қосты. Фильм «Оскар» сыйлығында «Ең үздік шетелдік фильм» номинациясын жеңіп алды, ал Ханеке «Ең үздік режиссер» және «Ең үздік түпнұсқа сценарий» номинацияларына ұсынылды, соңғысы оның мансабындағы тұңғыш номинация болды. 2012 жылы ол Нью-Йорк қалалық операсы үшін «Così fan tutte» операсын қоюға тиіс болды. Бұл қойылымға Юрген Флимм 2009 жылғы Зальцбург фестивалі үшін тапсырыс берген, бірақ Ханеке ауруға шалдыққандықтан дайындық жұмыстарын жүргізе алмады және жұмыстан бас тартуға мәжбүр болды. Ханеке бұл қойылымды 2013 жылы Мадридтегі «Teatro Real» театрында жүзеге асырды. 2013 жылы ол «Майкл Х – Мамандығы: режиссер» атты деректі фильмнің басты кейіпкері болды. Сол жылы Ханеке өнер саласындағы Астурия ханзадасы сыйлығын жеңіп алды. 2017 жылы өзінің он екінші фильмі «Happy End» үшін Ханеке Тринтиньян мен Хуппертпен қайта жұмыстасты. Фильмде Маттьё Кассовиц және Тоби Джонс та ойнады. Фильм француз буржуазиялық отбасының бірқатар қиындықтар мен дағдарыстарға тап келуі туралы. Фильм 70-ші Канн кинофестивалінде «Алтын пальма» сыйлығына ұсынылды және жақсы пікірлер алды. Vox тілшісі Алисса Уилкинсон оны «Еуропалық босқындар дағдарысы және артықшылықтардың қаупі» туралы түсініктеме ретінде сипаттады. Ол былай деді: «Фильм көрерменнің назарын аударуға, оқиғаны жинап, оны саяси фильм ретінде қабылдаудың эстетикалық жолын табуға шақырады. Біз бақылап, фондық жағдайларды көруіміз керек. Ал отбасы осыны істемейді, соның салдарынан олар өркениетті монстрларға айналады – бұл қасиет ұрпақтан ұрпаққа беріледі». Ханеке фильмдер көрермендерге қиялдау мен ой елегінен өткізуге кеңірек мүмкіндік беруі керек дейді. Оның пікірінше, тым көп егжей-тегжейлілік пен моральдық анықтығы бар фильмдер көрермендердің ойсыз тұтынуына әкеледі. Ханеке Венадағы кино академиясында режиссурадан сабақ береді. Оның студенттерінің бірі – режиссер Катарина Мюкштейн.

Стиль және қабылдау

Ханеке көбінесе сезімталдықтан аулақ фильмдер түсіруімен белгілі. Ол әлеуметтік сынды – сынып, нәсіл, гендер және зорлық-зомбылық сияқты мәселелерді зерттеу үшін мазасыздық тудыратын кадрларды пайдаланады. Қазіргі заманғы өнер мұражайы 2007 жылы оның фильмдерін көрсетіп, олардың "жекелену мен әлеуметтік құлдырау; зорлық-зомбылықты пайдалану мен тұтыну; буржуазиялық отбасы – фашистік құштарлықтың ошағы; жеке жауапкершілік және ұжымдық кінә; сондай-ақ фотосуреттің этикасы" тақырыптарын қамтитынын атап өтті. Ол жылдам монтажға немесе үдемелі монтажға жүгінбей, ұзақ кадрларды қолдануымен де танымал. Ханеке сахналарды баяу ашуды ұнатады, осы арқылы көрерменге әр сәттегі кернеуді және эмоцияны толық сезінуге мүмкіндік береді. Бұл көрерменге жақындық сезімін туғызып, оларды сахнаға терең бойлап сіңіреді. Ол сонымен қатар тұрақты кадрларды, ашық соңдарды, мета-әңгімелерді және үнсіздікті де қолданады. Ханеке көптеген фильмдерде Изабель Юппер және Жюльет Биношпен де серіктестік құрды.

Марапаттар мен ұсыныстар

Оның режиссерлік дебюті "Жетінші құрлық" 1989 жылы Локарно халықаралық кинофестивалінде "Бронзалық барс" жүлдесін жеңіп алды. Кейін ол 2001 жылы Канн кинофестивалінде "Пиано мұғалімі" үшін Гран-при, ал 2005 жылы Канн кинофестивалінде "Каше" үшін "Үздік режиссер" сыйлығын жеңіп алды. Одан кейін 2007 жылы оның 1997 жылы шыққан "Funny Games" фильмінің жаңа нұсқасын түсірді. 2009 жылғы Канн кинофестивалінде оның "Ақ лента" фильмі "Алтын пальма" жүлдесін жеңіп алды, ал 67-ші "Алтын глобус" сыйлығында фильм "Ең үздік шетел тіліндегі фильм" номинациясында "Алтын глобус" жүлдесін жеңіп алды. 2012 жылы оның "Амур" фильмі көрсетіліп, 2012 жылғы Канн кинофестивалінде бақталасты. Фильм "Алтын пальма" жүлдесін жеңіп алды, бұл оның үш жылдың ішінде осы беделді жүлдені екінші рет жеңіп алуы болды; осылайша ол екі рет жеңіске жеткен жетінші режиссер және мұны істеген жалғыз австриялық режиссер атанды. Фильм бес "Оскар" номинациясына ие болды, оның ішінде "Үздік фильм", "Үздік режиссер", "Үздік түпнұсқа сценарийі" және Эммануэль Рива үшін "Ең үздік әйел басты рөл"; ол "Ең үздік шетел тіліндегі фильм" номинациясында жеңіске жетті. 2013 жылы Ханеке өнер саласындағы Астурия ханзадасы сыйлығын жеңіп алды. Оның он екінші және соңғы фильмі "Бақытты соңы" 2017 жылғы Канн кинофестивалінде "Алтын пальма" жүлдесіне ұсынылды.