Кіші Кірустың өмірі мен әскери жолы

Кіріспе

Ахеменид әміршісі, Лидия сатрапы, б.з.б. 408 – 401 жылдары. Кіші Кир (Kūruš; wikt:Κῦρος (Κῦρος); б.з.б. 401 жылы қайтыс болды) – Ахеменид әміршісі және генерал. Ол б.з.б. 408-401 жылдары Лидия және Иония сатрапы болды. Дарий II мен Парисатистің ұлы, ол б.з.б. 401 жылы парсы тағынан ағасы Артаксеркс II-ні құлатуға жасаған сәтсіз әрекет кезінде шайқаста қаза тапты. Кирдің және оның грек жалдамалы әскерлерінің шегіну тарихын Ксенофонт "Анабазис" атты еңбегінде баяндаған. Ефур қолданған тағы бір дереккөз – Стимфалдық Софенеттің жазбалары. Артаксеркс II-нің дәрігері Ктесиас туралы мәліметтер Фотийдің еңбектерінде, Плутархтың Артаксеркс II және Лисандр өмірбаяндарында, сондай-ақ Фукидидтің Пелопоннес соғысы тарихында кездеседі. Бұл Кіші Кир туралы ең алғашқы мәліметтер.

Өмірбаян

Ксенофонттың айтуынша, Кіші Кир б.з.б. 424 жылы әкесі таққа отырғаннан кейін дүниеге келген. Оның Арсикас деген ағасы (аты таққа отырғанда Артаксеркс II болып өзгертілді) және Остан мен Оксатр деген екі інісі болды. Плутарх Кирдің балалық шағы туралы былай деп жазды: "Кир ерте жасынан-ақ еріншектік пен құштарлық танытты; Артаксеркс, керісінше, барлық нәрседе жұмсақ мінезді, иілгіш және әрекеттерінде де жұмсақ болды". Ксенофонт Кирдің балалық шақтағы қабілеттерін жоғары бағалады:

Осы сарайлық тәрбиеде Кир екі жағынан да атаққа ие болды; біріншіден, ол өзінің құрдастары арасында кішіпейілділіктің үлгісі ретінде саналды, өзінен де төмен тұрған ағаларына бағынышты болды; екіншіден, ол атқа мінудегі шеберлігімен және жануарға деген сүйіспеншілігімен көзге түсті. Сонымен қатар, садақ пен найза қолдануда да ол адамдар арасында ең жылдам үйренетін және ең ынталы жаттығушы деп есептелді. Жасы жеткенде, ол аң ауруға деген құштарлығын көрсетті, сонымен қатар, жабайы аңдармен бетпе-бет кездесуде қауіпті оқиғаларға дайын болды. Бір күні аю оған қапыстан шабуыл жасады, ол қозғалмай онымен күресіп, аттан құлап, өмірі бойы көрінетін жаралар алды, бірақ соңында ол аңды өлтірді және көмекке бірінші болып келген адамды ешқашан ұмытпады, оның абыройын көптеген адамдарға таныстырды.

Кіші Азия сатрапы (408-401 жж.) және Спартаға қолдау көрсету

408 ж.б.д., Алкивиадтың жеңістерінен кейін афиналықтардың қайта өрлеуіне себеп болған Дарий II Афинаға қарсы соғысты жалғастыруға және спартандықтарға күшті қолдау көрсетуге шешім қабылдады. Ол Кіші Кирді Кіші Азияға Лидия және Үлкен Фригияның сатрапы ретінде, Каппадокиямен бірге, «Кастлос даласына жиналатын» парсы әскерлерінің, яғни Кіші Азия армиясының қолбасшысы ретінде жіберді. Сол жерде Кир спартандық генерал Лисандрмен кездесті. Кир өзінің патша болуына көмектесуге дайын адамды тапты, дәл сол сияқты Лисандрдың өзі де Персияның әміршісінің көмегімен Грекияның билеушісі болуды үміттенеді. Осылайша Кир Пелопоннес соғысында Лисандрдың қолындағы барлық қаражатын жұмсады. Кирдің әкесі Дарий оны Сузаға қайтарғаннан кейін, Кіші Азиядағы барлық қалаларынан түскен кірістерді Лисандрға берді. Сол шақта Дарий ауырып, ұлын шақырып алды. Кир Лисандрға ақша беріп, Сузаға аттанды. Плутарх Кирдің анасы Парисатис оны жақсы көріп, оның таққа отыруын қалағанын жазды. «Осылайша, оның әкесі Дарий қазір ауырып жатыр, ол теңізден сотқа шақырылды, ол оның көмегімен патшалықтың мұрагері деп жарияланады деген үмітпен сол жерден жолға шықты. Себебі Парисатис патша алдындағы өтінішін бекітті: «Керсе де Демараттың кеңесімен ежелден бері патшаның арғы атасы Арсикасты, ал Кирді патша болып тұрғанда тудырған», – деді. Бірақ Дарий оған көнбеді, оның үлкен ұлы Арсикас патша болып жарияланды, оның есімі Артаксеркске өзгертілді, ал Кир Лидияның сатрапы және теңіз жағалауындағы провинциялардың қолбасшысы болып қалды. Тиссафрен (Ситрафарна) Кирдің өз бауырын өлтіру жоспарын ашты, Кир тұтқындалды, бірақ Парисатистің тілегімен Кир кешіріліп, өзінің сатрапиясына қайтарылды. Плутархтың айтуынша, «оның [тұтқынға алынуына] ашуы бұрынғыдан да зор күшпен патшалық иелігін аңсауға себеп болды». 401 ж.б.д. көктемде Кир барлық күштерін біріктірді, енді оның құрамында Ксенофонттың «Он мың» жасағы да болды, және экспедициясының мақсатын жарияламай Сардистен жолға шықты. Спартандық Пифагордың басқаруымен 35 триремадан тұратын спартандық флот Киликияға жіберілді, олар Аманус таулары арқылы Сирияға өту жолдарын ашты және спартандық генерал Хеирисофтың басқаруымен 700 сарбаздан тұратын спартандық отрядты жеткізді. Кіші Кир бірнеше жыл бұрын Афинаға қарсы Пелопоннес соғысында спартандықтарға берген қолдауына сілтеме жасап, «оларға оның соғысындағы жақсы дос болғандай, оған да жақсы дос болуын» сұрағаннан кейін спартандықтардың қолдауын алды. Патша Тиссафреннің соңғы ескертуінен кейін ғана әскер жинады. 401 ж.б.д. қазанда Кунакса шайқасы болды. Кирдің 10 400 грек гоплиті (азаматтық сарбаз), 2500 пельтаст (жеңіл жаяу әскер) және Арийдің басқаруымен шамамен 10 000 сарбаздан тұратын азиялық армиясы болды. Ксенофонттың айтуынша, Кир патшаның тағдыры шешілетінін түсінді, сондықтан гректердің қолбасшысы Клеархтың Артаксеркске қарсы орталыққа шабуыл жасауын қалады. Клеарх әскердің қоршалуынан қорқып, оған мойынсұнбай, қапталда қалды. Нәтижесінде Тиссафреннің басқаруымен парсылардың сол жақ қанаты Кирдің қалған әскерлерімен күресуге еркін болды, ал орталықта тұрған Кир Артаксеркске қарсы шабуыл жасады, бірақ қаза тапты. Тиссафрен бүлікшіні өзі өлтірді деп мәлімдеді, ал Парисатис кейінірек сүйікті ұлын өлтірген кісіден кек алды. Плутархтың «Артаксеркс өмірі» еңбегінде айтылғандай, Митридат есімді парсы сарбазы Кунаха шайқасында (грекше: Κούναξα) Кіші Кирге соққы беріп, оны жылқыдан құлатып, басын шатырлатқан. Кейбір евнухтар Кирді тауып алып, оны қауіпсіз жерге апаруға тырысты, бірақ патша лагеріндегі ізбасарларының бірі, Каун, оның тізе артындағы тамырларын жебемен жарып, оны құлатып, басын тасқа соқтырып, қаза тапты. Митридат патша сарайында Кирді өлтіргенін мақтанышпен айтты, бірақ Парисатис оны скафизм арқылы жазалады. Ол сондай-ақ патшаның евнухі Масабатестен де кек алды, ол Кирдің қолы мен басын шауып тастаған еді. Ол Парисатис ұлы Артаксеркстен оны ойын арқылы жеңіп алып, тірідей терісін сызып алды. Парсы әскерлері гректерге тікелей шабуыл жасамай, оларды Тигр өзенінен тысқары, ішкі аймаққа алдап әкеліп, содан кейін қулықпен шабуыл жасады. Басшылары тұтқынға алынғаннан кейін гректер Қара теңізге күшпен жол ашты.

In 408 BC, after the victories of Alcibiades leading to an Athenian resurgence, Darius II decided to continue the war against Athens and give strong support to the Spartans. He sent Cyrus the Younger into Asia Minor as satrap of Lydia and Phrygia Major with Cappadocia, and commander of the Persian troops, "which gather into the field of Castolos", i. e. of the army of the district of Asia Minor. There, Cyrus met the Spartan general Lysander. In him, Cyrus found a man who was willing to help him become king, just as Lysander himself hoped to become absolute ruler of Greece by the aid of the Persian prince. Thus, Cyrus put all his means at the disposal of Lysander in the Peloponnesian War. When Cyrus was recalled to Susa by his father Darius, he gave Lysander the revenues from all of his cities of Asia Minor. Around that time, Darius fell ill and called his son to his deathbed; Cyrus handed money over to Lysander and went to Susa. Plutarch wrote that Cyrus's mother, Parysatis, favored him and wanted him on the throne, "And therefore, his father Darius now lying ill, he, being sent for from the sea to the court, set out thence with full hopes that by her means he was to be declared the successor to the kingdom. For Parysatis had the specious plea in his behalf, which Xerxes on the advice of Demaratus had of old made use of, that she had borne him Arsicas when he was a subject, but Cyrus when a king. Notwithstanding, she prevailed not with Darius, but the eldest son Arsicas was proclaimed king, his name being changed into Artaxerxes; and Cyrus remained satrap of Lydia, and commander in the maritime provinces." Tissaphernes (Ciθrafarna) denounced Cyrus' plan to assassinate his brother, and Cyrus was captured, but by the intercession of Parysatis, Cyrus was pardoned and sent back to his satrapy. According to Plutarch, "his resentment for [his arrest] made him more eagerly desirous of the kingdom than before." In the spring of 401 BC, Cyrus united all his forces into an army now including Xenophon's "Ten Thousand", and advanced from Sardis without announcing the object of his expedition. By dexterous management and large promises, he overcame the misgivings of the Greek troops over the length and danger of the war; a Spartan fleet of 35 triremes under the command of Pythagoras the Spartan sent to Cilicia opened the passes of the Amanus into Syria and conveyed to him a Spartan detachment of 700 men under Spartan General Cheirisophus. Cyrus the Younger had obtained the support of the Spartans after having asked them "to show themselves as good friend to him, as he had been to them during their war against Athens", in reference to the support he had given the Spartan in the Peloponnesian War against Athens a few years earlier. The king had only been warned at the last moment by Tissaphernes and gathered an army in haste; Cyrus advanced into Babylonia before he met with an enemy. In October 401 BC, the battle of Cunaxa ensued. Cyrus had 10,400 Greek hoplites (citizen soldiers), 2,500 peltasts (light infantry), and an Asiatic army of approximately 10,000 under the command of Ariaeus. According to Xenophon, Cyrus saw that the outcome depended on the fate of the king; he therefore wanted Clearchus, the commander of the Greeks, to take the centre against Artaxerxes. Clearchus, afraid of the army's encirclement, disobeyed and remained on the flank. As a result, the left wing of the Persians under Tissaphernes was free to engage the rest of Cyrus' forces; Cyrus in the centre threw himself upon Artaxerxes but was slain. Tissaphernes claimed to have killed the rebel himself, and Parysatis later took vengeance upon the slayer of her favourite son. According to Plutarch's Life of Artaxerxes, a young Persian soldier named Mithridates unknowingly struck Cyrus the Younger during the Battle of Cunaxa (Greek: Κούναξα), making him fall from his horse, dazed. Some eunuchs found Cyrus and tried to bring him to safety, but a Caunian among the king's camp followers struck a vein behind his knee with a dart, making him fall and strike his head on a stone, whereupon he died. Unwisely, Mithridates boasted of killing Cyrus in the court, and Parysatis had him executed by scaphism. She likewise got vengeance on Masabates, the king's eunuch, who had cut off Cyrus' hand and head, by winning him from her son Artaxerxes in a game of dice and having him flayed alive. The Persian troops, instead of attacking the Greeks via a direct assault, decoyed them into the interior, beyond the Tigris, and then attacked through trickery. After their commanders had been taken prisoners, the Greeks managed to force their way to the Black Sea.

Танымал мәдениетте

Конн Иггульден, "Спартаның соколы" – принц Кирдің ізденісі және Парсыдан қуғынға түсіп қашқан грек жалдамалы әскерлерінің аман қалуы туралы тарихи роман. Майкл Кертис Форд, "Он мың" – Кир әскерінің ядросын құраған 10 мың грек жалдамалы жауынгерлері туралы тарихи роман. Майкл Г. Томас, "Қара легион: Киликия қақпалары" – Анабазис ертегісін ғылыми-фантастикалық жанрда қайта өңдеу. "Қара легион" сериясы түпнұсқа тарихи оқиғаға өте жақын, көптеген кейіпкерлер сақталған.