Кіріспе
Балықтар тұқымдасы Автоматтық taxobox |атауы = Пилорама |қазбалар қатары = қазбалар қатары Кейінгі бор кезеңі – қазіргі кезге дейін|демеуші= Олар тропикалық және субтропикалық аймақтарда, жағалау теңіз және тұзды-ауыз суларда, сондай-ақ тұщы су өзендері мен көлдерде бүкіл әлемде кездеседі. Барлық түрлерінің саны азайып барады. Оларды пішіндес акулалармен (Pristiophoriformes отряды) немесе ұқсас сыртқы түрі бар, бірақ жойылған склероринхоидтармен (Rajiformes отряды) немесе ұқсас аты бар, бірақ өте ерекше сыртқы түрі бар семсербалықтармен (Xiphiidae туысы) шатастыруға болмайды. Пилорамалар салыстырмалы түрде баяу көбейеді және аналықтары тірі туады. Олар әдетте адамдарға зиян келтірмейді, бірақ ауланғанда немесе өзін қорғағанда пішінмен ауыр жарақаттар келтіруі мүмкін. Пилорамалар мыңдаған жылдар бойы белгілі және ауланған, сонымен қатар әлемнің көптеген қоғамдарында маңызды мифологиялық және рухани рөл атқарады. Бұрын кең таралған пилорамалар соңғы онжылдықтарда күрт азайды, қазіргі күні олардың негізгі ареалдары Солтүстік Австралия мен Флорида, АҚШ-та ғана қалды. Бес түрі IUCN бойынша Құрып кету қаупі төнген немесе Өте қауіпті деп бағаланады. Оларды қанаттары (акуланың қанатынан жасалған сорпа үшін), дәстүрлі медицинада қолдану үшін, тістері мен пішіні үшін аулайды. Олардың тіршілік ортасының жойылуы да оларға қауіп төндіреді. Олар Австралияда, АҚШ-та және басқа да бірнеше елде қорғалады, яғни кездейсоқ ұсталған пилорамаларды босату керек, ал ережелерді бұзу жағдайында ауыр айыппұл салынады.
Automatic taxobox
| name = Sawfish
| fossil range = fossil range|99.7|0|Late Cretaceous Recent|ref= They are found worldwide in tropical and subtropical regions in coastal marine and brackish estuarine waters, as well as freshwater rivers and lakes. All species are endangered. They should not be confused with sawsharks (order Pristiophoriformes) or the extinct sclerorhynchoids (order Rajiformes) which have a similar appearance, or swordfish (family Xiphiidae) which have a similar name but a very different appearance. Sawfishes are relatively slow breeders and the females give birth to live young. They are generally harmless to humans, but can inflict serious injuries with the saw when captured and defending themselves. Sawfish have been known and hunted for thousands of years, and play an important mythological and spiritual role in many societies around the world. Once common, sawfish have experienced a drastic decline in recent decades, and the only remaining strongholds are in Northern Australia and Florida, United States. The five species are rated as Endangered or Critically Endangered by the IUCN. They are hunted for their fins (shark fin soup), use of parts as traditional medicine, their teeth and saw. They also face habitat loss. They are protected in Australia, the United States and several other countries, meaning that sawfish caught by accident have to be released and violations can be punished with hefty fines.
Бас, дене және қанаттары
Пилорамалық балықтың денесі акула сияқты күшті, астыңғы жағы мен басы жазық. *Pristis* пилорамалық балықтарының терісі дентиклдермен жабылғандықтан, қабыршақты қағаз сияқты дөрекі болады, ал *Anoxypristis* түрлерінде тері көбінесе тегіс, тіпті тас жолға ұқсайды. Олардың көздері кішкентай, әр көздің артында спираль тесігі орналасқан, ол суды желбезек арқылы өткізуге қолданылады. Желбезек тіліктері, әр жағынан бесеу, дене астыңғы жағында, кеуде қанаттарының түбінде орналасқан. Пилорамалық балықтардан айырмашылығы, пилорама акулаларының рострумында ("пиласында") екі ұзын сезімтал мұртшасы бар. Еркектерде жұптасу үшін қолданылатын екі созылған мүше – класперлер болады, олар қуыс қанаттарының астында орналасқан. Немесе одан да көп болуы мүмкін. Бұрынғы, расталмаған және күмәнді хабарламаларда олардың өлшемдері туралы мәліметтер бар, мысалы, ұзындығы 15 метр, салмағы 15 тонна, ал үшіншісі 15 метр ұзындығында және салмағы 15 тонна болған. Бұрын пилораманың ең кішкентай түрі – жұлдызды пилораманың шамамен 1,5 метрға жететіні туралы хабарланған, бірақ қазір бұл дұрыс емес екені белгілі.
Тарату
Пилорамалар қоғамдық аквариумдарда танымал, бірақ оларға өте үлкен аквариумдар қажет. 10 Солтүстік Америка және Еуропа аквариумдарының пилорамаларды ұстау туралы шолуында, олардың аквариумдарының барлығы өте үлкен болды және шамамен ... дейін ауқымда болды. Тұтқындықта олар өте төзімді, жабайы өкілдерінен тез өседі (мүмкін, үнемі тамаққа қол жеткізілуіне байланысты). Кейбір жекелеген пилорамалар ондаған жылдар бойы өмір сүрді, бірақ оларды өсіру қиын болып келді. Дегенмен, бұл жетістік жойылып бара жатқан пилорамаларды тұтқындықта өсіру бағдарламасының алғашқы қадамы болуы мүмкін деген үміт бар. Зерттеулер көрсетіп тұрғандай, пилорамалар тұтқындықта белгілі бір уақыт өткізгеннен кейін жабайы ортаға жіберілсе (мысалы, олар өсіп, экспонаттарына сыймаса), олар толығымен жабайы пилорамалардың қозғалыс үлгісіне ұқсас қозғалыс үлгісін тез қабылдайды. Пилорамалардың бес түрінің ішінде, тек төрт Pristis түрі ғана қоғамдық аквариумдарда ұсталғаны белгілі. Ең көп таралғаны – үлкен тісті пилорама, 2014 жылы Солтүстік Америкада 16 жеке тұлға, 2013 жылы Еуропада 5 жеке тұлға және 2017 жылы Австралияда 13 жеке тұлға тіркелді; одан кейін Солтүстік Америкада 13 жеке тұлғамен және Еуропада 6 жеке тұлғамен жасыл пилорама. 2014 жылы тұқымдық тізімдерге Солтүстік Америкада 12 кішкентай тісті пилорама енді, жергілікті жерлерде тіпті көптеп кездеседі. Дәстүрлі медицинада (әсіресе қытай медицинасы, сондай-ақ Мексика, Бразилия, Кения, Эритрея, Йемен, Иран, Үндістан және Бангладештен белгілі) пилораманың бөліктері, майы немесе ұнтағы тыныс алу ауруларына, көз проблемаларына, ревматизмге, ауырсынуға, қабынуға, кекіреге, тері жарасына, диареяға және асқазан проблемаларына қарсы тиімді деп есептелген, бірақ мұндай қолданулардың ешқайсысын растайтын дәлел жоқ. Флоридада 1920 жылдарға дейін бұл май тұтыну үшін ең жақсы балық майы саналды. Пилораманың арасы балық аулау торларына оңай ілігіп, оның әлсіз жері болып саналады. Пилорамаларды торлардан босату қиын немесе қауіпті болуы мүмкін, сондықтан кейбір балықшылар оларды қайыққа көтерудің алдында-ақ өлтіреді. Австралияда пилорама ұсталған жағдайда босату қажет болса, тар пилораманың өлім көрсеткіші ең жоғары.
Тұрғылықты ортаны жою және жыртқыш аңдарға ұшырау
Балық аулау пилорамалардың санының күрт азаюының басты себебі болғанымен, тағы бір ауыр мәселе – олардың тіршілік ортасының жойылуы. Жағалау және суаймалық жерлер, оның ішінде мангр және теңіз шөптерін қамтитын шалғындықтар, көбінесе адамның құрылыс салуы мен ластанудан зардап шегеді, ал бұл пилорамалар үшін, әсіресе олардың жас тіршіліктері үшін маңызды орталар. Батыс Австралияның Фицрой өзеніндегі жас пилорамаларды зерттеу кезінде олардың шамамен 60%-ында бұқа акулалары мен крокодилдердің тістеген іздері анықталды. Өзен ағысының өзгеруі, мысалы, бөгеттер салу немесе құрғақшылықтар, пилорамалардың жас тіршіліктерінің қауіп-қатерлерін арттырып, оларды жыртқыштармен жиірек қабыстырады. Флоридадағы жоғалуға жақын пилорамалар және басқа да балықтар қоршаған ортадағы улардың салдарынан ерекше мінез-құлықтар көрсетіп, өлуде. Теңіз түбіндегі микробалдырлардың өндіретін бұл уларлар балықтардың жүйке жүйесіне әсер етеді.
ХХІ ғасырдағы мәртебесі
Бес пішу балық түрінің қамтыған жалпы таралу аймағы 90 елді құрады, бірақ бүгінде олардың 20 елінде толығымен жойылғаны белгілі, ал тағы бірнеше елінен де жоғалып кеткен болуы мүмкін. Қазіргі таңда 55 елде (оның ішінде Қытай, Ирак, Гаити, Жапония, Шығыс Тимор, Сальвадор, Тайвань, Джибути және Бруней) пішу балықтың жойылғаны деп есептеледі, 18 елде кем дегенде бір пішу балық түрі жоғалып кеткен, ал 28 елде кем дегенде екі түрі кездеспейді. Бұзушылықтар үшін 121 900 австралиялық долларға дейін айыппұл салынуы мүмкін. CITES ережелеріне сәйкес, 2007-2013 жылдар аралығында Австралия ғана аквариум саудасы үшін табиғи ортадан ұсталған пішу балықты экспорттауға құқылы болды (кейіннен ешбір ел мұндай мүмкіндікке ие болған жоқ). Мердок университетінің зерттеушілері мен жергілікті рейнджерлердің 2002 және 2018 жылдар аралығында 500-ден астам пішу балық ұстаған зерттеуі, Фицрой өзеніндегі бөгеттер немесе ірі су бұрулар пішу балықтың өмір сүруіне қауіп төндіруі мүмкін деген қорытындыға келді. Зерттеу балықтардың Кимберли аймағының ылғалды маусымдағы су тасқынына толығымен тәуелді екенін және көбею циклын осы су тасқыны арқылы аяқтайтынын анықтады; соңғы құрғақ жылдары популяция зиян шекті. Аймақтағы малға шөп беру үшін және ауыл шаруашылығына өзен суын пайдалану мәселесі талқылауда. Sharks and Rays Australia (SARA) пилорамалық балықтың тарихи мекенін анықтау үшін азаматтық ғылымға негізделген зерттеу жүргізуде. Азаматтар пішу балықты көрген жағдайларын онлайн режимінде хабарлай алады.
Әлемнің қалған бөлігі
Австралиядан басқа, Индо-Тынық мұхиты аймағында пилорамалық балықтардың саны азайып кеткен немесе өте сирек кездеседі. Мысалы, төрт түрдің ішінде тек екеуі (тар және үлкен тісті пилорама) Оңтүстік Азияда, ал екеуі (тар және жасыл пилорама) Оңтүстік-Шығыс Азияда ғана сақталған. Атлантика мұхитында үлкен тісті пилораманың салыстырмалы түрде ірі популяциясы Бразилиядағы Амазонка сағасында кездеседі, бірақ Орталық Америка мен Батыс Африкада олардың саны аз, сондай-ақ бұл түр Тынық және Үнді мұхиттарында да таралған. Кішкентай тісті пилорама тек Атлантика мұхитында ғана кездеседі және ол барлық түрлердің ішіндегі ең қауіпті түр болуы мүмкін, себебі оның бастапқы ареалы ең кішкентай болған (таралу аймағы) және ол ең көп қысқарған (бастапқы ареалының шамамен 81% жоғалған). Қазіргі уақытта АҚШ-та ғана қалған өміршең популяциясы болуы мүмкін. Дегенмен, Флоридадағы популяция жоғары генетикалық әртүрлілікке ие, сондықтан "рұқсатсыз пилорамалық балықтарға зиян келтіру, мазалау, ілмек салу немесе тормен ұстауға тыйым салынған". 2014 жылы қалған барлық пилорама түрлері тізімге енгізіліп, АҚШ-та олардың саудасын және олардың бөліктерін шектеуге шаралар қабылданды. 2007 жылдан бері барлық пилорама түрлері CITES-тің I қосымшасына енгізілді, бұл олардың және олардың бөліктерінің халықаралық саудасын тоқтатуға бағытталған. Бір ғана ерекшелік – CITES-тің II қосымшасына енгізілген үлкен тісті пилораманың Австралиядағы салыстырмалы түрде жақсы сақталған популяциясы, ол тек мемлекеттік аквариумдарға сауда жасауға рұқсат берді. Заңсыз балық аулау тоқтамайды және көптеген елдерде балық аулау заңдарын орындау нашар. Егер оларды қорғаса, олардың салыстырмалы түрде төмен репродуктивтік қабілеті осы жануарлардың шамадан тыс аулаудан қалпына келуін қиындатады. Бұл отбасының ерекшелігі – тар пилорама салыстырмалы түрде жоғары репродуктивтік жылдамдыққа ие (ұрпақ алмасу ұзақтығы шамамен 4,6 жыл, басқа түрлерге қарағанда үштен бірінен кем), ол ареалының ең аз қысқаруын бастан кешірді (30%) және IUCN бойынша құрып кету қаупі төнгімейтін, тек қана қауіпті түрлердің бірі болып саналады. Флорида Табиғи тарих мұражайы Халықаралық пилорама кездесулерінің дерекқорын жүргізеді, онда бүкіл әлемдегі адамдар пилораманы тірі кездестірген жағдайларды немесе дүкендерде/интернетте сатылатын оның мүңкісін көрген жағдайларды хабарлауға шақырылады. Бұл дерек 2018 жылы да қайталанды.