Тер шешу және оның түрлері

Кіріспе

Тері бездерінен бөлінетін сұйықтық.

Тер, сонымен қатар бат деп те аталады, сүтқоректілердің терісіндегі тер бездері бөліп шығаратын сұйықтық. Адамдарда тер бездерінің екі түрі кездеседі: эккрин бездер және апокринді бездер. Эккрин тер бездері дененің көп бөлігінде таралып, дене температурасының артуынан жиі туындайтын сулы, тұзды терді бөліп шығарады. Апокринді тер бездері қолқаптар және дененің басқа да бірнеше аймақтарымен шектеледі және иіссіз, майлы, көрнекі сөлді өндіреді, ол бактериялық ыдырау нәтижесінде өзінің ерекше иісін алады. Адамдарда терлеу негізінен терморегуляция құралы болып табылады, бұл эккрин бездердің суға толы сөлі арқылы жүзеге асырылады. Ересек адамның ең жоғары терлеу деңгейі сағатына немесе күніне жете алады, бірақ жасөспендеу кезеңіне дейінгі балаларда бұл көрсеткіш төмен болады. Тері бетінен тердің булануы булану салдарынан салқындату әсерін тудырады. Сондықтан, ыстық ауа райында немесе адамның бұлшық еттері физикалық күш жұмсаудан қызып кеткенде, көбірек тер шығарылады. Тер бездері аз жануарлар, мысалы, иттер, ауыз қуысы мен жұтқыншақтың ылғалды қабығынан суды буландыратын дем алу арқылы ұқсас температуралық реттеу нәтижелеріне қол жеткізеді. Көптеген сүтқоректілерде терлеу кездеседі, бірақ салыстырмалы түрде аз ғана (адамдардан, жылқылардан, кейбір маймылдардан және кейбір сиырлардан басқа) салқындату үшін тер шығарады. Жылқыларда мұндай салқындату терін апокринді бездер жасайды және ол ылғалдандырушы зат – латерин протеинін қамтиды, сондықтан ол теріден олардың жүнінің бетіне өтеді.

Анықтамалар

Диафорез және гидроз сөздері терлеуді (олар терлеумен синонимді) немесе шамадан тыс терлеуді білдіре алады (мұндай жағдайда олар гипергидрозбен синонимді болуы мүмкін немесе сөздердің тар мағынасындағы клиникалық критерийлер бойынша ғана одан ерекшеленуі мүмкін). Гипогидроз – кез келген себептен туындаған терлеудің азаюы. Фокалды гипергидроз – қолтық асты, алақан, табан, бет немесе шақы сияқты белгілі бір аймақтарда терлеудің күшеюі немесе шамадан тыс болуы. Гипергидроз – шамадан тыс терлеу, көбінесе жасырынған ауруға байланысты (мұндай жағдайда ол екіншілік гипергидроз деп аталады) және әдетте бүкіл денеге таралады (мұндай жағдайда ол жалпы гипергидроз деп аталады). Терлеуді қоздыратын зат немесе дәрі – терлетуші немесе терлеуге түрткіс беретін зат.

Белгілері мен симптомдары

Тердегі бактериялар терді ыдыратып, дене иісін тудырады. Дәрі-дәрмектер мен тамақтану да иіске әсер етеді. Бүйрек жетіспеушілігі және диабеттік кетоацидоз сияқты кейбір аурулар тердің иісін өзгертуі мүмкін.

Себептер

Диафорез – бұл нақты емес симптом немесе белгі, яғни оның көптеген себептері болуы мүмкін. Диафорезге себеп болатын жағдайлардың кейбіреулері: физикалық еңбек, менопауза, қызба, уыттар немесе тітіркендіргіш заттарды жұту, және жоғары қоршаған орта температурасы. Күшті эмоциялар (ашу, қорқу, алаңдау) және бұрынғы жарақатты еске түсіру де терлеуді тудыруы мүмкін. Денедегі тер бездерінің көп бөлігі симпатикалық холинергиялық нейрондармен иннервацияланады. Симпатикалық постганглиондық нейрондар көбінесе норэпинефрин бөліп шығарады және симпатикалық адренергиялық нейрондар деп аталады; бірақ, тер бездерін иннервациялайтын симпатикалық постганглиондық нейрондар ацетилхолин бөліп шығарады, сондықтан олар симпатикалық холинергиялық нейрондар деп аталады. Тер бездері, пилоэректор бұлшық еттері және кейбір қан тамырлары симпатикалық холинергиялық нейрондармен иннервацияланады.

Патологиялық терлеу және оның белгілері

Диафорез гипертиреоз және шок сияқты кейбір бұрыннан белгілі емес жағдайлармен байланысты болуы мүмкін. Егер онымен бірге салдары жоғалу, қызба/қалтырау, жүрек қағу, тыныс алудың қиындығы, естен тану, шаршау, жүрек ауру, бұлшықет сырқырауы, құсу, іш кешіру және кеудеде дискомфорт сезімі болса, онда бұл ауыр сырқатты көрсетеді. Диафорез сондай-ақ миокард инфарктісінде (жүрек ұстамасы) байқалады, бұл симпатикалық жүйке жүйесінің күшеюінен туындайды, және серотонин синдромында жиі кездеседі, ол ауыр науқастануға немесе тіпті өлімге әкелуі мүмкін. Диафорезді көптеген инфекциялар да тудыруы мүмкін, көбінесе жоғары температурамен және/немесе суық тиюмен бірге жүреді, бұл гипертермияға алып келуі мүмкін. Көптеген инфекциялар диафорезді қандай да бір деңгейде тудыруы мүмкін, және бұл безгек пен туберкулез сияқты кейбір ауыр инфекциялардың өте жиі кездесетін белгісі болып табылады. Сонымен қатар, пневмоторакс кеуде қуысының қысылуымен бірге диафорезді тудыруы мүмкін. Нейролептикалық қатерлі синдром және басқа қатерлі аурулар (мысалы, лейкемия) да диафорезді тудыруы мүмкін. Инсулин немесе ауызға қабылданатын дәрілерді қабылдап жүрген диабетиктерде қандағы қант деңгейі төмендеуі (гипогликемия) мүмкін, бұл да диафорезге себеп болуы мүмкін. Дәрілер (оның ішінде кофеин, морфин, алкоголь, антидепрессанттар және кейбір антипсихотиктер) себеп болуы мүмкін, сондай-ақ алкогольден бас тарту, бензодиазепиндер, бензодиазепиндер емес препараттар немесе есірткіге тәуелділік те себеп болуы мүмкін. Симпатикалық жүйке жүйесін ынталандыратын кокаин мен амфетаминдер де диафорезбен байланысты. Эктопиялық катехоламинге байланысты диафорез – бұл бүйрек үсті безінің сирек кездесетін ісігі – феохромоцитоманың классикалық белгісі. Ацетилхолинестераз ингибиторлары (мысалы, кейбір инсектицидтер) тер бездерінің тегіс бұлшық еттерінің жиырылуына әкеліп соғады, бұл диафорезге алып келеді. Сырнап диафоретик ретінде жақсы белгілі және 19-шы ғасыр мен 20-шы ғасырдың басында дәрігерлер оны ауруды "тазарту" үшін кеңінен қолданған. Алайда, сырнаптың жоғары уыттылығынан кейін, қосымша белгілер пайда болады, олар бұрын емделген ауруға қателікпен жатқызылады. Балалық акродиния (балалық шақта сырнаптан улану) шамадан тыс терлеумен сипатталады. Дәрігер қызбасы жоқ, бірақ қатты терлеуші балада акродинияны дереу қарастыруы керек. Кейбір адамдар терге аллергиялық реакцияны дамытуы мүмкін. Аллергияның себебі тердің өзі емес, терідегі бактериялар бөліп шығаратын аллергендік ақуыз. Танна қышқылы аллергиялық реакцияны басуға, сондай-ақ душ қабылдауға көмектеседі. Гипергидрозды емдеуге антиперспиранттар, ионтофорез және тер бездерін хирургиялық жолмен алу кіреді. Ауыр жағдайларда ботулинистік токсин инъекциялары немесе аса терлеуді ынталандыратын жүйкелерді хирургиялық кесу (эндоскопиялық торакосимпатектомия) қарастырылуы мүмкін.

Diaphoresis may be associated with some abnormal conditions, such as hyperthyroidism and shock. If it is accompanied by unexplained weight loss, fever/chills, or by palpitations, shortness of breath, unconsciousness, fatigue, dizziness, muscle pain, nausea, vomiting, diarrhea, and chest discomfort, it suggests serious illness. Diaphoresis is also seen in an acute myocardial infarction (heart attack), from the increased firing of the sympathetic nervous system, and is frequent in serotonin syndrome, which can result in serious sickness or even death. Diaphoresis can also be caused by many types of infections, often accompanied by high fever and/or chills which can trigger the result of hyperthermia. Most infections can cause some degree of diaphoresis and it is a very common symptom in some serious infections such as malaria and tuberculosis. In addition, pneumothorax can cause diaphoresis with splinting of the chest wall. Neuroleptic malignant syndrome and other malignant diseases (e. g. leukemias) can also cause diaphoresis. Diabetics relying on insulin shots or oral medications may have low blood sugar (hypoglycemia), which can also cause diaphoresis. Drugs (including caffeine, morphine, alcohol, antidepressants and certain antipsychotics) may be causes, as well as withdrawal from alcohol, benzodiazepines, nonbenzodiazepines or narcotic painkiller dependencies. Sympathetic nervous system stimulants such as cocaine and amphetamines have also been associated with diaphoresis. Diaphoresis due to ectopic catecholamine is a classic symptom of a pheochromocytoma, a rare tumor of the adrenal gland. Acetylcholinesterase inhibitors (e. g. some insecticides) also cause contraction of sweat gland smooth muscle leading to diaphoresis. Mercury is well known for its use as a diaphoretic, and was widely used in the 19th and early 20th century by physicians to "purge" the body of an illness. However, due to the high toxicity of mercury, secondary symptoms would manifest, which were erroneously attributed to the former disease that was being treated with mercurials. Infantile acrodynia (childhood mercury poisoning) is characterized by excessive perspiration. A clinician should immediately consider acrodynia in an afebrile child who is sweating profusely. Some people can develop a sweat allergy. The allergy is not due to the sweat itself but instead to an allergy producing protein secreted by bacteria found on the skin. Tannic acid has been found to suppress the allergic response along with showering. Treatments for hyperhidrosis include antiperspirants, iontophoresis, and surgical removal of sweat glands. In severe cases, botulinum toxin injections or surgical cutting of nerves that stimulate the excessive sweating (endoscopic thoracic sympathectomy) may be an option.

Түнгі терлеу

Түнгі терлеу, сондай-ақ түнгі гипергидроз деп аталады, ұйқы кезінде шамадан тыс терлеудің пайда болуы. Адам оянғанда да шамадан тыс терлеуі мүмкін. 40 жастан асқан әйелдерде түнгі терлеудің ең көп кездесетін себептерінің бірі – менопауза мен перименопаузаға байланысты гормональдық өзгерістер. Бұл менопаузалық кезеңде өте жиі кездесетін жағдай. Түнгі терлеу көбінесе зиянсыз болғанымен, ол қауіпті аурудың белгісі болуы да мүмкін. Түнгі терлеуді медициналық себептерден туындағандарын, яғни ұйықтаған орта тым ыстық болғандықтан – бөлме тым ыстық немесе төсекте тым көп жамылғы болғандықтан пайда болатындарынан ажырату маңызды. Медициналық жағдай немесе инфекция салдарынан туындаған түнгі терлеуді "түнде болатын күшті қызу сезімі ретінде сипаттауға болады, ол ұйық киімдерін және жаймаларды толық ылғалдандырады, бұл ортамен байланысты емес". Мұндай күшті түнгі терлеуге себеп болатын кейбір медициналық жағдайлар мен инфекциялар өмірге қауіпті болуы мүмкін, сондықтан оларды дереу медицина қызметкері тексеруі керек.

Механизм

Терлеу дене температурасын реттеуге мүмкіндік береді. Терлеу мидың гипоталамусының преоптикалық және алдыңғы аймақтарындағы орталықтан басқарылады, онда термосезімді нейрондар орналасқан. Гипоталамустың жылуды реттеу функциясы терідегі температуралық рецепторлардан түсетін сигналдарға да тәуелді. Терінің жоғары температурасы гипоталамустың терлеуге қатысты белгіленген мәнін төмендетіп, ішкі температураның өзгеруіне жауап ретінде гипоталамустың кері байланыс жүйесінің сезімталдығын арттырады. Дегенмен, гипоталамустың температурасының өсуіне жауап ретіндегі терлеу реакциясы, тері температурасының орташа өсуіне жауап ретіндегі реакциядан әлдеқайда күшті болады. Терлеу тері бетіндегі булану арқылы суыту механизмі арқылы ішкі температураның төмендеуіне себеп болады. Теріден жоғары энергиялы молекулалар буланып, денеден сіңірілген энергияны босата бастағанда, тері мен беткі қантамырлардың температурасы төмендейді. Салқындатылған веноздық қан дене орталығына қайта оралып, ішкі температураның көтерілуіне қарсы әрекет етеді. Жүйкелер тер бездерін қоздырып, екі жағдайда терлеуді тудырады: денелік белсенділік кезінде және эмоционалдық стресс кезінде. Жалпы алғанда, эмоционалдық стрестен туындаған терлеу қолдың алақандарына, табанға, қолқап астына және кейде маңдайға шоғырланса, денелік белсенділіктен туындаған терлеу бүкіл денеге таралады. Адамның тер бездерінің саны шамамен екіден төрт миллионға жетеді, бірақ әрбір безден шығатын тер мөлшері жыныс, генетика, қоршаған орта жағдайлары, жас және дене күйі сияқты көптеген факторларға байланысты. Терлеу қарқынына ең көп әсер ететін екі фактор – адамның дене күйі және салмағы. Адамның салмағы артық болса, терлеу қарқынының артуы мүмкін, себебі дене жұмыс істеу үшін көбірек энергия жұмсауы керек және салқындату үшін үлкен дене массасы бар. Ал дене күйі жақсы адам ертерек және оңайрақ терлеуді бастайды. Дене күйі жақсарған сайын, дене температурасын реттеу тиімділігі артады және тер бездері денедегі басқа жүйелермен бірге бейімделеді. Адамның тері таза су емес; құрамында ақуыз болмаса да, әрқашан аздаған мөлшерде (0,2–1%) еріген заттар болады. Адам суық климаттан ыстық климатқа көшкенде, терлеу механизмдерінде бейімделу өзгерістері орын алады. Бұл процеске акклиматизация дейді: терлеудің максималды қарқыны артады және оның еріген құрамы төмендейді. Күн сайын термен жоғалатын су мөлшері өте өзгермелі, ең экстремалды жағдайларда еріген заттардың жоғалуы күніне 350 ммоль (немесе акклиматизацияланған жағдайда 90 ммоль) натрийге дейін жетеді. Орташа қарқынды жаттығу кезінде тер шығыны сағатына шамамен 400 мл-ге дейін жетеді. Салқын климатта және жаттығусыз, натрий жоғалуы өте аз болуы мүмкін (күніне 5 ммоль-ден аз). Тердегі натрий концентрациясы акклиматизация дәрежесіне байланысты 30–65 ммоль/л құрайды. Жылқының қалың, су өткізбейтін, түкті қабығы бар, ол булану арқылы салқындату үшін қажетті тер суының теріден шаштың бетіне жылдам өтуіне кедері келтіреді. Бұл мәселені шешу үшін жылқылар латерин сияқты белокты өндіреді, оны терде жоғары концентрацияда бөліп шығарады. Суда минералдардың, сүт қышқылының және мочевинаның аздаған мөлшері еріген. Минералдық құрамы әр түрлі болғанымен, өлшенген кейбір концентрациялар: натрий (0,9 грамм/литр), калий (0,2 г/л), кальций (0,015 г/л) және магний (0,0013 г/л). Плазмамен және клеткадан тыс сұйықтықпен салыстырғанда, тердегі Na+ иондарының концентрациясы әлдеқайда төмен (~40 мМ терде, ~150 мМ плазмада және клеткадан тыс сұйықтықта). Бастапқыда эккрин бездерінің ішінде Na+ иондарының концентрациясы жоғары болады. Тер түтіктерінде Na+ иондары эпителийлік натрий арналары (ENaC) арқылы тіндерге қайта сіңіріледі, олар түтікті құрайтын эпителийлік жасушалардың апикальды мембранасында орналасқан (9-суретті қараңыз). Көптеген басқа аз мөлшерде кездесетін микроэлементтер де терлеу арқылы денеден шығып кетеді, олардың концентрациясы да төмен болады. Кейбір экзогенді органикалық қосылыстар терге енеді, мысалы, лактариус туысына жататын саңырауқұлақтарда белгілі емес иіс шығаратын "күлтесін сиропы" иісі бар қосылыстар. Адамда тер плазмаға қарағанда гипоосмотикалық (яғни концентрациясы төмен). Тердің pH деңгейі орташа қышқылдан бейтарапқа дейін, әдетте 4,5 пен 7,0 аралығында болады. Терде көптеген гликопротеиндер бар.

Sweating allows the body to regulate its temperature. Sweating is controlled from a center in the preoptic and anterior regions of the brain's hypothalamus, where thermosensitive neurons are located. The heat regulatory function of the hypothalamus is also affected by inputs from temperature receptors in the skin. High skin temperature reduces the hypothalamic set point for sweating and increases the gain of the hypothalamic feedback system in response to variations in core temperature. Overall, however, the sweating response to a rise in hypothalamic ('core') temperature is much larger than the response to the same increase in average skin temperature. Sweating causes a decrease in core temperature through evaporative cooling at the skin surface. As high energy molecules evaporate from the skin, releasing energy absorbed from the body, the skin and superficial vessels decrease in temperature. Cooled venous blood then returns to the body's core and counteracts rising core temperatures. There are two situations in which the nerves will stimulate the sweat glands, causing perspiration: during physical heat and during emotional stress. In general, emotionally induced sweating is restricted to palms, soles, armpits, and sometimes the forehead, while physical heat induced sweating occurs throughout the body. People have an average of two to four million sweat glands, but how much sweat is released by each gland is determined by many factors, including sex, genetics, environmental conditions, age and fitness level. Two of the major contributors to sweat rate are an individual's fitness level and weight. If an individual weighs more, sweat rate is likely to increase because the body must exert more energy to function and there is more body mass to cool down. On the other hand, a fit person will start sweating earlier and more readily. As someone becomes fit, the body becomes more efficient at regulating the body's temperature and sweat glands adapt along with the body's other systems. Human sweat is not pure water; though it contains no protein, it always contains a small amount (0.2–1%) of solute. When a person moves from a cold climate to a hot climate, adaptive changes occur in the sweating mechanisms of the person. This process is referred to as acclimatization: the maximum rate of sweating increases and its solute composition decreases. The volume of water lost in sweat daily is highly variable, ranging from The solute loss can be as much as 350mmol/d (or 90mmol/d acclimatised) of sodium under the most extreme conditions. During average intensity exercise, sweat losses can average up to of water/hour. In a cool climate and in the absence of exercise, sodium loss can be very low (less than 5 mmol/d). Sodium concentration in sweat is 30–65 mmol/L, depending on the degree of acclimatisation. Horses have a thick, waterproofed, hairy coat that would normally block the rapid translocation of sweat water from the skin to the surface of the hair required for evaporative cooling. To solve this, horses have evolved a detergent like protein, latherin, that they release at high concentrations in their sweat. Dissolved in the water are trace amounts of minerals, lactic acid, and urea. Although the mineral content varies, some measured concentrations are: sodium (0.9 gram/litre), potassium (0.2 g/L), calcium (0.015 g/L), and magnesium (0.0013 g/L). Relative to the plasma and extracellular fluid, the concentration of Na+ ions is much lower in sweat (~40 mM in sweat versus ~150 mM in plasma and extracellular fluid). Initially, within eccrine glands sweat has a high concentration of Na+ ions. In the sweat ducts, the Na+ ions are re absorbed into tissue by epithelial sodium channels (ENaC) that are located on the apical membrane of epithelial cells that form the duct (see Fig. 9 of the reference). Probably many other less abundant trace minerals leave the body through sweating with correspondingly lower concentrations. Some exogenous organic compounds make their way into sweat as exemplified by an unidentified odiferous "maple syrup" scented compound in several of the species in the mushroom genus Lactarius. In humans, sweat is hypoosmotic relative to plasma (i. e. less concentrated). Sweat is found at moderately acidic to neutral pH levels, typically between 4.5 and 7.0. Sweat contains many glycoproteins.

Микробқа қарсы

Тер, құлаққап немесе басқа секреторлық сұйықтықтар (мысалы, көз жасы, сілекей және сүт) сияқты микробқа қарсы қызмет атқаруы мүмкін. Ол теріге тікелей байланысатын немесе микробтардың теріге байланысуына кедергі келтіретін гликопротеиндердің комбинациясы арқылы жүзеге асырылады және туа біткен иммундық жүйенің бір бөлігін құрайтын сияқты көрінеді.

Жасанды терлеу

Зерттеу мақсатында, табиғи терлеу деңгейіне ұқсас тер шығаруға қабілетті және қалыпты терінің беттік текстурасымен және су өткізгіштік қасиеттерімен жабдықталған жасанды тері әзірленді. In vitro сынақтар үшін жасанды тер де қолжетімді, оның құрамында 19 аминқышқылы және тердегі ең көп кездесетін минералдар мен метаболиттер бар.

Диагностика

Киілетін технологияда оны қолдануға қызығушылық бар. Терді инвазивті емес және үздіксіз түрде электрондық татуировкалар, жолақтар немесе жамалар арқылы сынап алуға және анықтауға болады. Дегенмен, терді диагностикалық сұйықтық ретінде пайдалану да көптеген қиындықтарға тап болады, мысалы, өте аз мөлшердегі сынамалар және ірі гидрофильді аналиттердің сүзілуі (қоспалануы). Қазіргі уақытта тер диагностикасының негізгі коммерциялық қолданылуы – нәрестелердегі кілегейлі фиброзды анықтау, ол тердегі хлоридтердің концентрациясына негізделген.