Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Жазда болатын жануарлардың ұйықтауының күйі, қысқы ұйқыға ұқсас жануарлардың ұйықтауының күйі.
State of animal dormancy taking place in the summer
a state of animal dormancy, similar to hibernation
Эстивация (aestas (жаз); сонымен қатар американдық ағылшын тілінде estivation деп те жазылады) – жануарлардың ұйықтауының күйі, қысқы ұйқыға ұқсас, бірақ қыста емес, жазда болады. Эстивация белсенділіксіздікпен және метаболизмнің төмендеуімен сипатталады, бұл жоғары температура мен құрғақ жағдайларға жауап ретінде пайда болады. Бұл ыстық және құрғақ кезде, көбінесе жаз айларында болады. Омыртқасыз және омыртқалы жануарлардың жоғары температурадан зақымданудан және құрғап кету қаупінен сақтану үшін осы күйге енетіні белгілі. Құрлықта және суда өмір сүретін жануарлардың барлығы эстивацияға түседі. Қазба жәдігерлері эстивацияның бірнеше жүз миллион жыл бұрын пайда болғанын көрсетеді.
Aestivation (aestas (summer); also spelled estivation in American English) is a state of animal dormancy, similar to hibernation, although taking place in the summer rather than the winter. Aestivation is characterized by inactivity and a lowered metabolic rate, that is entered in response to high temperatures and arid conditions. It takes place during times of heat and dryness, which are often the summer months. Invertebrate and vertebrate animals are known to enter this state to avoid damage from high temperatures and the risk of desiccation. Both terrestrial and aquatic animals undergo aestivation. Fossil records suggest that aestivation may have evolved several hundred million years ago.
Физиологиясы
Эстивацияланатын организмдер салыстырмалы түрде "жеңіл" ұйықтау күйінде болады, себебі олардың физиологиялық жағдайы тез қалпына келіп, организм жылдам қалыпты күйге оралады. Еуропа мен Солтүстік Африканың кейбір аймақтарында таралған Otala lactea құрғақшаң бақасы туралы зерттеу олардың ылғалды ортаға түскеннен кейін он минут ішінде ұйықтаудан оянатынын көрсетті. Эстивация кезінде жануардың негізгі физиологиялық және биохимиялық міндеттері – энергияны сақтау, денеде суды ұстап тұру, жиналған энергияны тиімді пайдалану, азотты қосымша өнімдерді жою және дене мүшелерін, жасушаларын және макромолекулаларын тұрақтандыру болып табылады. Бұл қиын міндет, себебі ыстық температура мен құрғақ жағдайлар бірнеше айға, кейде жылдарға созылуы мүмкін. Эстивация кезіндегі метаболизмнің төмендеуі макромолекулалардың синтезі мен ыдырауының азаюына алып келеді. Макромолекулаларды тұрақтандыру үшін эстивациялайтындар антиоксиданттық қорғанысын күшейтеді және шаперонды ақуыздардың деңгейін көтереді. Бұл гипометаболизмнің барлық түрлерінде қолданылатын кең таралған стратегия. Осы физиологиялық және биохимиялық міндеттер жануарлар әлеміндегі гипометаболизмнің негізгі элементтері болып көрінеді. Яғни, эстивациялайтын жануарлар гибернацияға түсетін жануарлармен салыстырылатын физиологиялық процестерден өтеді.
Organisms that aestivate appear to be in a fairly "light" state of dormancy, as their physiological state can be rapidly reversed, and the organism can quickly return to a normal state. A study done on Otala lactea, a snail native to parts of Europe and Northern Africa, shows that they can wake from their dormant state within ten minutes of being introduced to a wetter environment. The primary physiological and biochemical concerns for an aestivating animal are to conserve energy, retain water in the body, ration the use of stored energy, handle the nitrogenous end products, and stabilize bodily organs, cells, and macromolecules. This can be quite a task as hot temperatures and arid conditions may last for months, in some cases for years. The depression of metabolic rate during aestivation causes a reduction in macromolecule synthesis and degradation. To stabilise the macromolecules, aestivators will enhance antioxidant defenses and elevate chaperone proteins. This is a widely used strategy across all forms of hypometabolism. These physiological and biochemical concerns appear to be the core elements of hypometabolism throughout the animal kingdom. In other words, animals which aestivate appear to go through nearly the same physiological processes as animals that hibernate.
Молюскалар
Гастроподалар: кейбір ауамен тыныс алатын құрлық шаяндары, оның ішінде Helix, Cernuella, Theba, Helicella, Achatina және Otala туыстарындағы түрлер, ыстық кезеңдерде көбінесе эстивацияға түседі. Кейбір түрлер көлеңкелі өсімдіктерге немесе қиыршық тастарға жасырынады. Ал басқалары биік өсімдіктерге, оның ішінде егістік дақылдарына, бұталар мен ағаштарға өрмелейді, сондай-ақ тіректер, қоршаулар сияқты адам жасаған құрылыстарға да көтеріледі. Олардың эстивация үшін өсімдіктерге өрмелеу әдеті бірнеше жаңадан әкелінген шаян түрлерін ауыл шаруашылығы үшін зиянды деп жариялауға себеп болды. Құрлықтағы өкпелі шаяндар қабықшаларының ашылуын жауып, судың булануын тоқтату үшін эпифрагма деп аталатын кептірілген шырыш қабықшасын бөліп шығарады. Кейбір түрлерде, мысалы, Helix pomatia, бұл тосқауыл кальций карбонатымен нығайтылады, сондықтан ол сырттан қарағанда операкулумға ұқсайды, бірақ қандай да бір мөлшерде оттегі алмасуға мүмкіндік беретін кішкентай тесігі болады. Rhagada tescorum, Sphincterochila boissieri және басқалар сияқты эстивацияға түскен шаяндарда метаболизмнің жылдамдығы төмендеп, судың жоғалу деңгейі азаяды.
Gastropoda: some air breathing land snails, including species in the genera Helix, Cernuella, Theba, Helicella, Achatina and Otala, commonly aestivate during periods of heat. Some species move into shaded vegetation or rubble. Others climb up tall plants, including crop species as well as bushes and trees, and will also climb human made structures such as posts, fences, etc. Their habit of climbing vegetation to aestivate has caused more than one introduced snail species to be declared an agricultural nuisance. To seal the opening to their shell to prevent water loss, pulmonate land snails secrete a membrane of dried mucus called an epiphragm. In certain species, such as Helix pomatia, this barrier is reinforced with calcium carbonate, and thus it superficially resembles an operculum, except that it has a tiny hole to allow some oxygen exchange. There is a decrease in metabolic rate and reduced rate of water loss in aestivating snails like Rhagada tescorum, Sphincterochila boissieri and others.
Артроподалар
Insecta: Қыз қоңыздар (Coccinellidae) жаздық ұйқыға кетеді. Блефарида роистің (Blepharida rhois) тағы бір түрі де жаздық ұйқыға кетеді. Олар әдетте температура жоғары болғанда осы күйге түсіп, жаздың соңында немесе күздің басында қайтадан белсенді болады. Масалардың да жаздық ұйқыға кететіні хабарланады. Жалған бал құмырсқалары қыста белсенді болып, орташа белдеу климатында жаздық ұйқыға кетеді. Богонг көбелектері жазғы ыстықтан және тамақ көздерінің жетіспеуінен сақтану үшін жаз бойы жаздық ұйқыға кетеді. Ересек алфальфа мырыштары (Hypera postica) АҚШ-тың оңтүстік-шығысында жаз айларында жаздық ұйқыға кетеді, осы кезде олардың метаболизмі, тыныс алуы және жүйке жүйесінің белсенділігі төмендейді. Crustacea: Қабықшалардың жаздық ұйқыға кететінінің мысалы – Австралия крабы (Austrothelphusa transversa), ол құрғақ маусымда жер астында жаздық ұйқыға кетеді.
Insecta: Lady beetles (Coccinellidae) have been reported to aestivate. Another type of beetle (Blepharida rhois) also chooses to aestivate. They usually do so when the temperature is warmer and will re emerge in the late summer or early fall. Mosquitoes also are reported to undergo aestivation. False honey ants are well known for being winter active and aestivate in temperate climates. Bogong moths will aestivate over the summer to avoid the heat and lack of food sources. Adult alfalfa weevils (Hypera postica) aestivate during the summer in the southeastern United States, during which their metabolism, respiration, and nervous systems show a dampening of activity. Crustacea: An example of a crustacean undergoing aestivation is with the Australian crab Austrothelphusa transversa , which undergoes aestivation underground during the dry season.
Жыландар мен қосмекенділер
Сүтқоректі емес жануарлардың кейбіреулері, мысалы Солтүстік Американың шөлді тасбақалары, крокодилдер және саламандралар жазда ұйқыға кетеді. Кейбір қосмекенділер (мысалы, қамыс бақасы және үлкен сирена) ыстық, құрғақ маусымда салқын және ылғалды жерге, жер астына көшіп, ұйқыға кетеді. Калифорниялық қызыл аяқты бақа азық пен су жетіспеген кезде энергияны сақтау үшін ұйқыға кете алады. Су сақтайтын бақаның ұйқыға кету циклі бар. Ол ыстық, құрғақ ауа райында құмды топыраққа көміліп, су өткізбейтін шырышты қабықшаға оралады. Австралия аборигендері осы мүмкіндікті пайдаланып, мұндай бақаны қазып алып, сығып, оның несеп қуығын босатудың жолын тапқан. Бұл сұйылтылған несепті – жарты стақанға дейін ішуге болады. Бірақ бұл бақаның өліміне әкеледі, себебі ол жинаған сусыз келесі жаңбырлы маусымға дейін тірі қала алмайды. Батыс батпақты тасбақа ыстық жазда тірі қалу үшін ұйқыға кетеді, себебі ол тұрақты емес батпақтарда мекендейді. Ол өзін әртүрлі ортаға көмеді, бұл оның орналасқан жеріне және қол жетімді субстраттарға байланысты өзгереді. Бұл түрдің жоғалу қаупі өте жоғары болғандықтан, Перт зообағы оны сақтау және көбейту бағдарламасын бастады. Алайда, зообақ қызметкерлері ұйқыға кету циклінің маңыздылығын білмегендіктен, алғашқы жазғы кезеңде жануарларды апта сайын тексеріп отырды. Бұл үнемі болатын мазалау жануарлардың денсаулығына зиян келтірді, көптегендері салмақтан айрылып, кейбіреулері өлді. Зообақ қызметкерлері өз әрекеттерін жылдам өзгертіп, тұтқындағы тасбақаларын ұйқыға кеткен кезде ешқандай кедергісіз қалдырады.
Non mammalian animals that aestivate include North American desert tortoises, crocodiles, and salamanders. Some amphibians (e. g. the cane toad and greater siren) aestivate during the hot dry season by moving underground where it is cooler and more humid. The California red legged frog may aestivate to conserve energy when its food and water supply is low. The water holding frog has an aestivation cycle. It buries itself in sandy ground in a secreted, water tight mucus cocoon during periods of hot, dry weather. Australian Aboriginals discovered a means to take advantage of this by digging up one of these frogs and squeezing it, causing the frog to empty its bladder. This dilute urine—up to half a glassful—can be drunk. However, this will cause the death of the frog which will be unable to survive until the next rainy season without the water it had stored. The western swamp turtle aestivates to survive hot summers in the ephemeral swamps it lives in. It buries itself in various media which change depending on location and available substrates. Because the species is critically endangered, the Perth Zoo began a conservation and breeding program for it. However, zookeepers were unaware of the importance of their aestivation cycle and during the first summer period would perform weekly checks on the animals. This repeated disturbance was detrimental to the health of the animals, with many losing significant weight and some dying. The zookeepers quickly changed their procedures and now leave their captive turtles undisturbed during their aestivation period.
Балық
Африкалық өкпелі балықтар саламандра балықтары сияқты жазғы ұйқыға да кетеді.
African lungfish also aestivate as can salamanderfish.
Сүтқоректілер
Қалыпты түрде сирек кездесетін болса да, сүтқоректілердің шағын бөлігі астивация жасайды. Германиядағы Марбургтегі Филиппс университетінің жануарлар физиологы Кэтрин Даусман және оның әріптестері 2004 жылғы "Nature" журналында Мадагаскардың майлы құйрықты ергежейлі лемуры жылына жеті ай бойы кішкентай ағаш қуысында қыстайды немесе астивация жасайтынын дәлелдеді. Калифорниядағы Окленд зообағы мәліметінше, төрт саусақты кірпілер құрғақ маусымда астивация жасайды деп есептеледі.
Although relatively uncommon, a small number of mammals aestivate. Animal physiologist Kathrin Dausmann of Philipps University of Marburg, Germany, and coworkers presented evidence in a 2004 edition of Nature that the Malagasy fat tailed dwarf lemur hibernates or aestivates in a small tree hole for seven months of the year. According to the Oakland Zoo in California, four toed hedgehogs are thought to aestivate during the dry season.