Кіріспе
Дене температурасы қоршаған ортадан жоғары температураны ұстай алатын жануарлар түрлері – жылы қанды спорттық жылқы тұқымдары. Жылы қанды – жануарлардың дене температурасын қоршаған ортадан жоғары деңгейде ұстауын білдіретін бейресми термин. Атап айтқанда, гомеотермиялық түрлер (құстар мен сүтқоректілерді қоса алғанда) метаболизм процестерін реттеу арқылы тұрақты дене температурасын сақтайды. Басқа түрлердің терморегуляциясы әртүрлі дәрежеде болады. Жануарлар температураны бақылаудың екіден астам әдісін қолданғандықтан, «жылы қанды» және «суық қанды» терминдері ғылыми саласында қолданылмайды.
the warmblood sport horse breeds
Warm blooded is an informal term referring to animal species whose bodies maintain a temperature higher than that of their environment. In particular, homeothermic species (including birds and mammals) maintain a stable body temperature by regulating metabolic processes. Other species have various degrees of thermoregulation. As there are more than two categories of temperature control utilized by animals, the terms warm blooded and cold blooded have been deprecated in the scientific field.
Терминология
Жалпы, жылы қандылық терморегуляцияның үш жеке категориясына жатады. Эндотермия – кейбір тіршілік иелерінің дене температурасын ішкі механизмдер арқылы, мысалы, бұлшық еттердің дірілдеуі немесе метаболизмді күшейту арқылы реттеу қабілеті. Эндотермияға қарама-қарсы эктотермия. Гомеотермия сыртқы факторлар мен температураға қарамастан, тұрақты дене температурасын сақтайды. Бұл тұрақты температура көбінесе қоршаған ортадан жоғары болады. Оған қарама-қарсы – поикилотермия. Қазіргі кезде гомеотермдерге сүтқоректілер мен құстар, сондай-ақ бір кесіртке түрі – Аргентинаның қара-ақ тегуі жатады. Кейбір жойылып кеткен жорғалаушылар, мысалы, иктиозаврлар, птерозаврлар, плезиозаврлар және құс емес динозаврлардың кейбір түрлері гомеотерм болған деп саналады. Тахиметаболизм жоғары "демалыс" метаболизмін қамтамасыз етеді. Мәнінде, тахиметаболикалық тіршілік иелері үнемі "қосулы" күйде болады. Олардың демалыс метаболизмі әлі де белсенді метаболизмнен бірнеше есе баяу болғанымен, бұл айырмашылық көбінесе брадиметаболикалық тіршілік иелерінде байқалатыннан кем болады. Тахиметаболикалық тіршілік иелері тамақ жетіспеушілігіне төтеп беруде қиындыққа тап болады.
Терморегуляцияның түрлері
Құстар мен сүтқоректілер сияқты "жылы қанды" деп аталатын тіршілік иелерінің көп бөлігі осы үш санаттың барлығын көрсетеді (яғни, олар эндотермиялық, гомеотермиялық және тахиметаболикалық). Дегенмен, соңғы үш онжылдықта жануарлар термофизиологиясы саласындағы зерттеулер осы екі топтың ішінде барлық критерийлерге сай келмейтін көптеген түрлерді анықтады. Мысалы, көптеген жарықшалар мен ұсақ құстар ұйқы кезінде (немесе түнгі түрлерде күндіз) поикилотермиялық және брадиметаболикалық болады. Мұндай тіршілік иелері үшін гетеротермия термині қолданылады. Дәстүрлі түрде "суық қанды" деп саналатын жануарларды одан әрі зерттеу нәтижесінде, жоғарыда аталған үш терминнің түрлі комбинациялары, сондай-ақ олардың қарсы тұрғандары (эктотермия, поикилотермия және брадиметаболизм) кездеседі, бұл дене температурасының кең спектрін құрайды. Кейбір балықтар, мысалы опа, жылы қанды сипаттамаларға ие. Қылыш балық және кейбір акулалардың қан айналымының механизмдері ми мен көздерін қоршаған орта температурасынан жоғары ұстайды, осылайша олжаны анықтау және оған ден қою қабілетін арттырады. Тунецтер мен кейбір акулалардың бұлшық еттерінде де осыған ұқсас механизмдер бар, олар жоғары жылдамдықпен жүзу кезінде төзімділігін жақсартады.
Жылу өндіру
Дене қызуы метаболизм арқылы пайда болады. Бұл жасушалардағы химиялық реакция, онда глюкоза су мен көмірқышқыл газына ыдырайды, соның нәтижесінде аденозин трифосфаты (АТФ) өндіріледі – басқа жасушалық процестерді қамтамасыз етуге қолданылатын жоғары энергиялы қосылыс. Бұлшықеттердің жирылуы – жылу энергиясын өндіретін метаболизмнің бір түрі, ал қан тамырлар жүйесі арқылы қан айналымы кезінде үйкелістен қосымша жылу пайда болады. Барлық организмдер тамақ және басқа да заттарды метаболизмдейді, бірақ кейбіреулері нәтижені басқаларына қарағанда тиімдірек пайдаланады. Барлық энергия түрлендірілімдері сияқты, метаболизм де толыққанды емес, қолда бар энергияның шамамен 60% АТФ-қа емес, жылуға айналады. Көптеген организмдерде бұл жылу қоршаған ортаға тарап кетеді. Дегенмен, эндотермиялық гомеотермдер (көбінесе "жылы қанды" жануарлар деп аталады) тек көбірек жылу ғана өндірмейді, сонымен қатар оны ұстап тұру және реттеудің артық мүмкіндіктеріне ие. Олардың базалық метаболизмінің деңгейі жоғары, ал қарқынды физикалық белсенділік кезінде метаболизм деңгейі одан да артады. Дене қызуын сақтау үшін олардың жақсы дамыған жылу оқшаулағышы бар: сүтқоректілерде – жүн және май, ал құстарда – қауырсын. Егер бұл жылу оқшаулағышы дене температурасын сақтауға жеткіліксіз болса, олар дірілдеуге бейім – бұл ATP-ні жылдам пайдаланатын және жасушалық метаболизмді ынталандырып, оны толықтыратын, соның салдарынан көбірек жылу өндіретін жылдам бұлшықет жирылыстары. Сонымен қатар, барлық эутериялық сүтқоректілерде термогенездік дірілдемеуге қабілетті қоңыр майлы тіндері бар. Бұл процеске митохондриялық градиентті ажырату ақуызы арқылы жылу түрінде тікелей ыдырату кіреді, осылайша градиент АТФ синтетазасы арқылы АТФ өндірісін қамтамасыз етудің әдеттегі функциясынан "ажыратылады". Жылы ортада бұл жануарлар артық жылуды бөліп шығару үшін булану салқындатуын пайдаланады, терлеу арқылы (кейбір сүтқоректілер) немесе дем алу арқылы (көптеген сүтқоректілер мен барлық құстар) – бұл механизмдер поикилотермдерде көбінесе кездеспейді.
Саңырауқұлаққа қарсы қорғаныс
Жылы қандылық сүтқоректілер мен құстарда саңырауқұлақ инфекцияларына қарсы қорғаныс ретінде пайда болған деген гипотеза бар. Көптеген саңырауқұлақтар жылы қанды жануарлардың дене температурасын көтере алмайды. Керісінше, жәндіктер, бауырымен жорғалаушылар және қосмекенділер саңырауқұлақ инфекцияларымен күреседі. Жылы қанды жануарлар қоршаған ортадан жұққан патогендерге қарсы табиғи қорғанысқа ие, себебі қоршаған ортадағы патогендер олардың жоғары ішкі температурасына бейімделе алмайды.