Кіріспе
Тектология (кейде тектология деп транслитерацияланады) – Александр Богдановтың барлық әлеуметтік, биологиялық және физикалық ғылымдарды өзара қарым-қатынас жүйелері ретінде қарастырып, барлық жүйелерге жатқан ұйымдастыру принциптерін іздеу арқылы біріктіретін жаңа әмбебап ғылымды сипаттау үшін қолданған термині. Тектология қазір жүйелер теориясының және синергетиканың туындысы ретінде қарастырылады. "Тектология" терминін Эрнст Геккель енгізген, бірақ Богданов оны өзге мақсатта пайдаланған.
Tektology (sometimes transliterated as tectology) is a term used by Alexander Bogdanov to describe a new universal science that consisted of unifying all social, biological and physical sciences by considering them as systems of relationships and by seeking the organizational principles that underlie all systems. Tektology is now regarded as a precursor of systems theory and related aspects of synergetics. The word "tectology" was introduced by Ernst Haeckel, but Bogdanov used it for a different purpose.
Шолу
Оның 1912-1917 жылдары Ресейде жарық көрген «Тектология: Универсалды ұйым ғылымы» атты еңбегі, кейінірек Норберт Винердің «Кибернетика» және Людвиг фон Берталанффидің «Жалпы жүйелер теориясы» еңбектерінде танымал болған көптеген идеяларды болжады. Винер мен фон Берталанффи 1928 жылы жарық көрген «Тектологияның» неміс тіліндегі басылымын оқыған болуы мүмкін деген пікірлер бар. Джеймс Уайт (1998) «Богдановтың тектологиясының көздері мен алдын-ала нұсқалары» еңбегінде Богдановтың тектология жұмысының Людвиг Ноирдің идеяларына зияткерлік қарызы бар екенін мойындады. Оның жұмысы, 1870 жылдары энергияны сақтау принципін құрылымдық элементтерінің бірі ретінде пайдалана отырып, монистік жүйе құруға тырысқан Ноирдің идеяларына негізделген. Соңғы кезде, 2016 жылы жарық көрген «Молекулярлық қызыл: Антропоцен теориясы» кітабында Маккензи Уорк Богдановтың көркем шығармаларын оның тектологиядағы жалпы жұмысының жалғасы ретінде қарастыра отырып, Донна Харауэй сияқты заманауи Антропоцен теорияшыларының алғыкөрсеткіші ретінде Богдановты көрсетуге тырысады. Осы тұста, Уорк тектологияны кеңес мемлекеттік философиясы – диалектикалық материализмге балама ретінде қарастырады, бұл Лениннің өзінің «Материализм және эмпириокритицизм» еңбегінде тектологияға көрсеткен қатаң қарсылығын түсіндіруге көмектесуі мүмкін.
Тектологиядағы тақырыптар
Богдановтың айтуынша, "тектологияның мақсаты – ұйымдастырылған тәжірибені жүйелеу", әмбебап ұйымдастыру принциптерін анықтау арқылы: "барлық нәрсе ұйымдық, барлық кешендерді олардың ұйымдық сипаты арқылы ғана түсінуге болады". Богданов кез келген кешен өзінің қоршаған ортасына сәйкес келуі және оған бейімделуі керек деп есептеді. Тұрақты және ұйымдасқан кешен оның бөліктерінің жиынтысынан үлкен. Тектологияда "тұрақтылық" термині динамикалық тұрақтылықты емес, берілген ортада кешенді сақтау мүмкіндігін білдіреді. "Кешен" дегеніміз "қиын, түсінуге келмейтін, үлкен бірлік" дегенді білдірмейді. Тектологияда Богданов ұйымдастырудың ең жалпы заңдарын тұжырымдауға алғашқы "қазіргі заманғы" талпыныс жасады. Тектология тұтас, пайда болатын құбылыстар және жүйелік даму сияқты мәселелерді қарастырды. Тектология – құрылымдық ғылым, ол элементтерді жалпы ұйымдастыру заңдарын пайдалана отырып, функционалдық бірлікке біріктірді. "Эмпириомонистік" принципіне (1899) сәйкес, ол байқау мен қабылдау арасындағы айырмашылықты мойындамайды және осылайша жүйелер теориясы мен холизмнің алдын ала нұсқасы ретінде физикалық ұйымның жалпы эмпирикалық, пәнаралық ғылымының бастауын қалады. Тектологиядағы "толық" және оның тұтастығы туралы заңдар физикалистік емес, биологиялық көзқарас негізінде алынған. Тектологияның негізін құрайтын үш ғылыми циклге қатысты (математикалық, физико-биологиялық және табиғи-философиялық), орталық тұжырымдамалар физико-биологиялық циклден алынып, әмбебаптандырылды. Богдановтың "Ұйымдастырудың әмбебап ғылымы – Тектология" (1913-1922) бастапқы тұжырымы табиғаттың жалпы, ұйымдастырылған сипатқа ие екендігі және барлық объектілер үшін ұйымдастыру заңдарының бір жиынтығы бар екендігі болды. Бұл заңдар жиынтығы сонымен қатар күрделі бірліктердің ішкі дамуын ұйымдастырады, Симона Пустильниктің "макропарадигмасы" арқылы түсіндірілгендей, ол адаптивті құрастыру құбылысына синергетикалық салдарларды тудырады (1995). Богдановтың табиғатқа деген көзқарасы – өзара байланысты жүйелердегі "ұйым".