Кіріспе

Уэксфорд порты – Ирландияның Уэксфорд графтығындағы Слэни өзенінің құйылатын жеріндегі табиғи порт. Бұрынғы кезде, порттың аумағы қазіргіден әлдеқайда кеңірек болған, ең кең жері 16 шақырымға дейін жеткен. Екі жағасында үлкен лайлы аймақтар болған, олар ирланд тіліндегі "slab" сөзінен шыққан "Солтүстік лайлы жер" және "Оңтүстік лайлы жер" деп аталған. Онда бірнеше аралдар болған, олардың ішінде үлкен Беггерин аралы ерте христиандық елді мекендер үшін қауіпті баспана ретінде танымал болған.

Ерте тарих

819 жылы Норвегиядан викингтер келіп, Вексфорд қаласын құрды және оны Waes Fjord деп атады, яғни «балшықты жағалаудың шығанағы» деген мағынаны білдіреді, ал қазіргі атауы осыдан туындаған. Шамамен 300 жыл бойында норвегиялықтар Вексфордқа қоныстанды, жергілікті халықпен араласып, біртіндеп христиан дініне көшті. Олар ирланд патшаларымен уақытша одақтар жасады, кейде басқа викинг қалаларымен соғысты, ал 933 және 1161 жылдары сияқты басқа уақыттарда ирландтар шабуыл жасады. Норвегиялықтар 1169 жылға дейін билікте болды, осы жылы Вексфордқа нормандық және ирланд әскерлерінің үлкен күші шабуыл жасады. Ұзаққа соқпай шайқас болды, одан кейін гиберно-викингтер қабырғалардың ішіне шегініп, кемелерін қорғаусыз қалдырды. Шайқасқа қатысушылар оларды өртеді – бұл Вексфорд қаласының гербінде бейнеленген үш өртенген кеменің шығуына себеп болуы мүмкін.

XVII ғасыр

Уэксфорд балық, мата, жүн және тері экспортталатын ірі теңіз портына айналды. 15- және 16-ғасырларда ол Ирландияның балық аулау бойынша жетекші порты болды, негізінен Англия мен Уэльстің батыс жағалауындағы порттарға экспорт жүзеге асырылды. 1642 жылы Дублин үкіметі Лондоннан жіберілген хабарламада Уэксфордты "кемелер мен теңізшілерге толы орын, ал көтерілісшілер өз қабырғаларына испан туларын іліп, Англия патшалары мен мемлекетіне қарсы шықты, сондай-ақ шетелден көп мөлшерде қару-жарақ пен оқ-дәрі әкелді" деп сипаттады. Бұл 1641 жылғы ирландтық көтерілістен кейін бір жыл өткен соң болды, сол кезде фламанд теңізшілері Уэксфорд портын пайдаланып, Уайтхейвеннен Бристольге және тіпті Ла-Манш арқылы өтетін британдық кемелерге шабуыл жасауға ынталандырылды. Уэксфорд порты операциялар үшін тамаша база болды; ол Ирланд теңізі, Англия арнасының батыс жағалауы және Атлант мұхитының тоғысқан жерінде стратегиялық тұрғыдан орналасқан. Порттың кеме жүруге қиындығы жергілікті халқына қауіпсіздік берді, себебі үлкен шабуылдаушы кемелер кіре алмады. Құмдықтар мен тар арналар Дюнкерк фрегаттарына немесе жергілікті, аз суға жүзетін жүк кемелеріне көп қиындық туғызбады.

Кромвелл

1640 жылдардың ортасына қарай, Вексфордта орналасқан ирланд, фламанд және француз жекеменшік қауымдастығы 200 жүк кемесінен және 21 фрегаттан тұратын флотқа ие болды. Олардың мақсаты – Бискай шығанағы мен Балтық теңізі арасындағы ағылшын кемелеріне шабуыл жасау еді. Бірнеше жылдың ішінде бұл флот екі есеге ұлғайды. Дегенмен, бұл ұзаққа соқпады. 1649 жылы Оливер Кромвель басқаратын парламенттік армия Дублинге қонды, ал бірнеше айдан кейін Вексфордты басып алуға кірісті. 7000 жаяу әскер мен 2000 атты әскер қаланың солтүстігіне орналасып, порттың аузындағы Росслэр бекінісін басып алу үшін жасақ жіберді. Бұл Кромвельдің флотына ешқандай қарсылықсыз портқа енуге мүмкіндік берді. Армия қаланың оңтүстігіне жылжып, Вексфорд қамалын бомбалауға кірісті. Бастапқыда Кромвель Вексфордты қолға түсіріп, оны әскерлерінің қысқы жайлауы ретінде пайдалану ниетімен жеңіл шарттармен берілуді ұсынды. Вексфорд қаласының әкімі, қалалық кеңес мүшелері және көптеген тұрғындары берілуге дайын болды, бірақ әскери қолбасшы уақытты кешіктіруге тырысты. Кромвель шыдамдылығын жоғалтып, келіссөздер тоқтатылды. Бомбалау жалғасты, бір аптадан соң Кромвельдің әскері қамалдың қолбасшысы берілгеннен кейін қорғанысты бұзып өтті. Қамалдың артиллериясы қалаға бұрылып, Кромвельдің әскері қаланың қорғаушыларына дереу шабуыл жасады. Ирландиялық әскерлер базар алаңында қарсы тұрды, бірақ олар тез жеңіліске ұшырады. Кромвель мен оның офицерлері Вексфордтың қорғаушыларын өлтіріп, қаланы тонаған әскерлерін тоқтатуға тырыспады. Жүздеген бейбіт тұрғындар қашып кетуге тырысқанда атылып немесе Слэни өзеніне батып қайтыс болды. Ирландиялық жекеменшік флот соңымен тоқырады. Кейіннен Кромвель парламентке жолдаған есебінде Вексфордтағы бейбіт тұрғындарды қырғынға ұшыратқанына өкініш білдірмеді. Ол бұл оқиғаны 1641 жылғы католик көтерілісінің кінәлілеріне және Вексфорд портынан жұмыс істеген қарақшыларға тағы бір жаза ретінде қарады. Оның басты өкініші – қала тонау кезінде қатты зақымдалып, оны қысқы жайлау ретінде пайдалану мүмкін болмай қалды.

Одақ актісі

1764 жылы тарихшы Эмиас Гриффит Вексфордтың басты экспорты – жүгері (жылына 2 миллион баррель), шабақ, сыра, сиыр еті, тері, май, сары май және т.б. болғанын жазды. Олар әлемнің түкпір-түкпірімен сауда жасады, әсіресе Ливерпуль, Барбадос, Дублин, Норвегия және Бордомен. Қала кеңейу мен экономикалық өсімді жалғастырды және 1772 жылы екі маңызды мекеме құрылды: кеме қатынасы, кемежайлар мен портқа толық жауапкершілік жүктелген Кей корпорациясы және Вексфорд пен Феррикарригте Слейни өзені арқылы екі көпір салу үшін Бридж корпорациясы. 1788 жылы 44 жүк кемесі мен 200 шабақ қайығы бар Вексфорд Ирландиядағы ең жұмысты порттардың алтыншысы болды. Дегенмен, порттың қауіпті жағдайы саудаға үлкен тосқауыл болды. Арнаны жақсарту және кемежайлар, тұрақтар мен доктар салу үшін Вексфордтың бар, қала және портын жақсарту корпорациясы деген жаңа мекеме құрылды. 1798 жылғы ирландиялық көтеріліс 1800 жылы Одақ заңының асығыс қабылдануына әкелді. Осылайша Ұлыбритания мен Ирландияның Біріккен Корольдігі құрылды және Ирландия Вестминстердегі британ Парламенті арқылы ғана басқарылды. Содан бері Ирландия тәуелсіздік алғанға дейін Вексфорд портына қатысты барлық маңызды шешімдер Вестминстерде қабылданды. Өкінішке орай, бұл порттың дамуына және кеме қатынасын жақсартуға көмектеспеді. Анық айтқанда, портты жақсартуға мүдделі адамдар ұсыныстарын жерді мелиорациялаумен байланыстырды, бұл байланыс ақырында Вексфордқа тек қана аз су айдағы кемелердің кіруіне мүмкіндік берді. 1832 жылы портқа келген кемелерден балластты тиеу және түсіруді жеңілдету үшін балласт банкы салынды. Қазір ол қорғалатын құрылыс болып табылады.

Кемежайды су бұру жұмыстарымен жою

XIX ғасырда бөгеттер салынып, су сорғыш жүйелер орнатылды. Осы арқылы батпақты жерлер кептіріліп, теңіз деңгейінен төмен жатқан құнарлы егіс жерлері – полдерлер құрылды, олар Голландиядағыларға ұқсас. Порттың көлемі айтарлықтай кішірейтілді. Қалған бөлігі көбінесе жайлы және бүгінгі күнге дейін маңызды лайлану мәселелеріне тап болып отыр. Өзеннің толқындары мен ағындары порттағы лай мен құмды жиі жылжытады. Құмның шағын аралдары бірнеше апта ішінде пайда болып, кейін жоғалуы мүмкін, әсіресе порттың аузында. Осының салдарынан порт ірі кемелерге жарамсыз, көбінесе мидия аулаушылар мен демалыс қайықтары пайдаланады.

Бірінші дүниежүзілік соғыс

Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде АҚШ Әскери-теңіз күштері портың шығыс жағындағы Феррибанкте «Уэксфорд Әскери-теңіз әуе станциясы» деп белгіленген әскери-теңіз әуе станциясын пайдаланды.

Жүзу бағыттары

Төңкеріспен таныс емес теңізшілер үшін кіру тікелей емес. Ең жақсысы – жоғары толқынның екі сағаттың ішінде, ал 1,5 метрден (5 футтан) төмен суға отыратын қайықтар үшін ең қауіпсіз. Оңтүстік-шығыстан солтүстік-шығысқа дейінгі бағыттағы қатты жел кезінде толқын барды жарып өтеді. Сондықтан кіру қауіпті және одан әрекет етуге болмайды.