Кіріспе
Лиффи өзені (ирланд тілінде: An Life, тарихи түрде An Ruirthe(a)ch) – Ирландияның шығысындағы өзен, ол Дублин қаласының орталығы арқылы Дублин шығанағына құяды. Оның ірі салаларына Доддер, Поддл және Камак өзендері кіреді. Бұл өзен Дублин қаласын сумен қамтамасыз етеді және түрлі демалыс мүмкіндіктерін ұсынады.
The River Liffey (Irish: An Life, historically An Ruirthe(a)ch) is a river in eastern Ireland that ultimately flows through the centre of Dublin to its mouth within Dublin Bay. Its major tributaries include the River Dodder, the River Poddle and the River Camac. The river supplies much of Dublin's water and supports a range of recreational activities.
Атауы
Птолемейдің "География" кітабында (2-ғасыр) өзен, мүмкін Лиффи, Οβοκα (Обока) деп белгіленген. Ақырында бұл Уиклоу округіндегі Авока өзенінің атына әкелді. Лиффи бұрын "жылдам (немесе күшті) жүгіруші" деген мағынаны білдіретін "Ан Руиртех" деп аталған. "Лифе" (немесе "Өмір") сөзі бастапқыда өзен ағып өтетін жазықтың атын білдірген, бірақ кейін ол өзеннің өзіне қатысты қолданыла бастады. Бұл сөз Уэльс тіліндегі "llif" (ағын, өзен) сөзімен бірдей түбірден шыққан болуы мүмкін, атап айтқанда прото-индоеуропа тіліндегі lē̆i 4, бірақ Гиройд Мак Эойн жақында бұл сөздің келттер келгенге дейін Ирландияда сөйленген түпкілікті тілден алынған, индоеуропалық емес сөзден шыққан болуы мүмкін деп болжайды. Ол сондай-ақ "Анна Лиффи" деп те аталды, бұл, мүмкін, "Abhainn na Life" ирланд тіліндегі сөз тіркесінен ("Лиффи өзені" деген мағынада) ағылшын тіліне аударманың нәтижесі. Джеймс Джойс өзенді "Финнеганс Уэйк" романында "Анна Ливия Плурабель" кейіпкері арқылы бейнелейді.
Курс және жүйе
Лиффи өзенінің бастауы Киппур және Тондуф таулары арасындағы Лиффи бас батпағында, Уиклоу тауларының солтүстік бөлігінде, Сали ойысына жақын көптеген бұлақтардан пайда болады. Ол Уиклоу, Килдар және Дублин округтері арқылы ағып, Дублин шығанағының ортасында, Бейли маяғынан Мэглин тастарына дейінгі сызықта Ирландия теңізіне құяды. Өзен Уиклоу округінен Килдар округіне Пулафоука тұсында, ал Килдар округінен Дублин округіне Лейкслип тұсында өтеді, оның ұзындығының басым бөлігі Килдарда орналасқан. Лиффи өзенінің су жиналатын алабы – . Өзеннің ұзақ мерзімді орташа ағын мөлшері – . Пулафоукадан төмен ағысында Лемонстаун ағысы, Килклен ағысы және Пинкин ағысы орналасқан, одан кейін Пэйнстаун өзені (қосалқы өзендерімен, оның ішінде Морелл өзені), Лейкслиптегі Райутер (қосалқы өзендерімен, оның ішінде Лиреен), Гриффин өзені және Люкандағы Силлешайн ағысы келеді. Дублин ішінде сол жағалаудағы Феникс паркінің әртүрлі ағыстары бар, олар оң жағалаудағы Гленалин ағысы және Креозот ағысы сияқты қосалқы өзендермен кезектеседі. Қайқайлар аймағындағы қосымша өзендерге Камак өзені, мүмкін Колман бұлағы, Брадгог өзені, Поддл өзені, Стейн өзені және Доддер өзені жатады, олардың кейбіреулерінде көптеген тармақтары бар. Бұрын Толка өзені де Лиффидің қосымша өзені болған немесе кем дегенде оның сағасын бөліскен, бірақ қазір ол Дублин шығанағына солтүстікке қарай, белгілі бір қашықтықта құяды.
Downstream of Poulaphouca are the Lemonstown Stream, Kilcullen Stream and Pinkeen Stream, followed by the Painestown River (with tributaries including the Morell River), the Rye Water (with tributaries including the Lyreen) at Leixlip, and the Griffeen River and Silleachain Stream in Lucan. Within Dublin are the various Phoenix Park streams on the left bank, interspersed with right bank tributaries such as the Glenaulin Stream and Creosote Stream. Within the quays area tributaries include the River Camac, possibly Colman's Brook, the Bradogue River, River Poddle, Stein River and the River Dodder, some of which have numerous tributaries of their own. In earlier times, the River Tolka was also arguably a tributary of the Liffey or at least shared its mouth, but it now enters Dublin Bay distinctly, some distance to the north.
Плотиналар, су қоймалары және құламалар
Өзен бойында Пулафоука, Голден Фоллс және Лейкслипте орналасқан үш ESB гидроэлектр стансасы үшін бөгеттер салынған. Ірі су қоймалары Пулафоукада орналасқан. Лиффи өзенінде табиғи көлдер жоқ және аралдары сирек. Пулафоука және Голден Фоллстағы маңызды сарқырамалар су қоймасы құрылысы кезінде су астында қалды. Өзен Дублин қаласына жақындаған жерлердегі тасымалдардың учаскелері, соның ішінде сақталған.
Елді мекендер
Өзен бойындағы елді мекендерге Блессингтон, Баллимор Юстас, Килкуллен, Атгарван, Ньюбридж, Карах, Клан, Сельбридж, Лейкслип және Лукан кіреді. Содан кейін өзен Шапелизод шағын қаласынан өтіп, Дублин қаласының ішінде, теңізге құяр жеріне дейін ағып өтеді.
Навигация және пайдалану
Лиффи өзені Дублин қаласында көп ғасырлар бойы сауда үшін пайдаланылып келді, қаланың викингтерден басталып, қазіргі заманға дейінгі тарихында. Ол Үлкен канал және Корольдік канал арқылы Шаннон өзенімен байланысты. Қазіргі кезде өзендегі Шығыс байланыс көпірінен жоғары қарай ірі кемелер қатынай алмайды, бірақ бұрын кемелер Дублин қаласының орталығына кіріп, Сент-Джеймс қақпасы аумағына дейін ірі теңіз порттары орналасқан. 1978 жылы салынған Талбот ескерткіш көпірі Лиффи өзені бойындағы биік кемелердің барып-келе алатын соңғы нүктесін белгілейді, себебі одан төмендегі барлық көпірлер айналмалы немесе көтерілетін көпірлер болып табылады.
Сумен жабдықтау
Лиффи өзені ағынының шамамен 60 пайызы ауыз су және өнеркәсіптік қажеттер үшін қолданылады. Осы судың көп бөлігі сарқынды суларды тазарту станцияларында тазартылғаннан кейін өзенге қайта оралады. Гиннес сыра зауыты осындай коммерциялық тұтынушылардың бірі деген жалған пікірге қарамастан, зауыт Уиклоу тауларынан құбырлар арқылы тасымалданатын суды пайдаланады.
Электр энергиясын өндіру
Электр энергиясын өндіруге арналған ЭСБ гидроэлектр станциялары өзен бойында, Пулафоука, Голден-Фоллс және Лейкслип жерлерінде, сондай-ақ бірнеше шағын жекеменшік орналымдарда бар.
Рекреациялық пайдалану
Шаһардан жоғары, Шапелизодта өзен жеке, университеттер мен Гарда ескек клубының пайдалануында. 1960 жылдан бері жыл сайын өткізілетін Лиффиден каноэмен түсу жарысы Страффаннан Айлендбриджге дейінгі қашықтықты қамтиды. Өзеннің қалыпты тасқын шегі (NTL) – Айлендбридж (бөгет). Лиффиде жүзу жарысы жыл сайын тамыздың соңында немесе қыркүйектің басында Уотлинг көпірі мен Баж үйі арасында өтеді. Айлендбридж өзенінің бөлігінде Тринити колледжі, UCD, Коммерциялық, Нептун және Гарда ескек клубы сияқты бірнеше ескек клубы орналасқан. Лиффи демалыс үшін кеңінен қолданылады – мысалы, каноэмен жүзу, рафтинг, балық аулау, жүзу. Маңызды жайлар Пулафоука, Килкуллен, Ньюбриджде орналасқан, онда жеті акрлық Лиффи бойлық паркі салынған, ал тағы да бірқатар жайлар Лейкслип және басқа қалаларда, өзен бойында орналасқан.
Тарих
Лиффи өзенінің үстіндегі ең алғашқы тас көпір – Дублин көпірі болды, ол 11 ғасырдағы ағаштан жасалған Дубхгалл көпірінің орнын басты, ал ол өз кезегінде жаңа көпірмен ауыстырылды (қазіргі орында Фр. Матью көпірі орналасқан). Дублин көпірін 1428 жылы доминикан монахтары салған, ол 18 ғасырға дейін сақталды. Бұл төрт аркалы көпірде шіркеу, нан пісіретін үй және, мүмкін, қонақүй сияқты әртүрлі ғимараттар болған. Арал көпірі (қазіргі көпірдің алдағысы) 1577 жылы Арал көпірі мен батыс Чапелизод арасындағы өзеннің жоғарғы тасқынына жақын салынды. 17 ғасырда Дублиннің сауда-экономикалық дамуымен бірге 1670 және 1684 жылдар аралығында Дублинге төрт жаңа көпір салынды: Барак, немесе Қанды көпір (қазіргі Рори О’Мур көпірінің іргесі), Эссекс көпірі (Граттан көпірі), Ормонд көпірі (О’Донаван Росса көпірі) және Арран көпірі. 1801 жылдың желтоқсанында 36 сағатқа созылған жаңбырдан болған су тасқыны Чирч-стрит пен Бридж-стрит көпірін байланыстырған ең көне көпірді қиратты. 1816 жылы оның орнына Уитворт көпірі салынды. Қазірге дейін сақталған ең көне көпір – 1764 жылы салынған Меллоуз көпірі (алғашқыда Квинс көпірі деп аталған), ол 1763 жылы су тасқынынан қираған Арран көпірінің орнында тұрғызылды. Алғашқы темір көпір 1816 жылы салынған Ха’пенни көпірі болды. Фермли көпірі, сондай-ақ темірден жасалған, 1872 жыл шамасында туннельдің жанында салынды және Фермли иелігін Палмерстаунмен байланыстырды. Милленниум көпірі 1999 жылдың желтоқсанында ашылды, ал 21 ғасырға қосылған көпірлердің қатарында Шон О’Кейси көпірі (2005), Сэмюэл Беккет көпірі (2009) және Рози Хакетт көпірі (2014) бар. Килдар округіндегі бірнеше көпірлер туралы мәліметтер сақталған. 1319 жылы Килкулленде көпір салынды. Лиффи өзенінің үстіндегі тарихи жеке және қолданыстан шыққан көптеген көпірлер де бар. Мұндай тас көпірлердің бірі, Килдар округіндегі Харристаун иелігінде, 1788 жылы Джон ЛаТуш үшін салынды. Бұл көпір жеке пайдалануда қалып, Лиффи арқылы өтетін және 1959 жылы соңғы рет қолданылған Харристаун виадугының (Салинс-Туллоу темір жолында) жанында орналасқан.
Қазіргі күн
Лиффи Дублиннің солтүстік және оңтүстік жағын бөліп тұр, қазіргі таңда көптеген көпірлермен жалғасқан, олардың көпшілігі көліктер үшін ашық. Олардың ішінде M50 тас жолындағы West Link көпірі, Шон Хьюстон көпірі және О’Коннелл көпірі бар. Қала ішінде 3 жаяу жүргіншілерге арналған көпір бар: Мыңжылдық көпірі, Шон О’Кейси көпірі және Ха’пенни көпірі. 21-ғасырда салынған көпірлердің қатарында Сэмюэл Беккет көпірі (2009) және Джеймс Джойс көпірі (2003) бар, екеуі де Сантьяго Калатраваның жобасы бойынша салынған. Өзен бойымен жоғарырақ орналасқан көпірлерге Селбридждегі Лиффи көпірі, "16-дағы көпір" (қазіргі K Club жанындағы 19 ғасырдағы жаяу жүргіншілерге арналған аспалы көпір) және Карахтағы Лиффи арқылы Үлкен каналды өткізетін Лайнстер акведугі жатады.