Кіріспе

Ирландиядағы Керри округі – Ирландиядағы округ. Ол Оңтүстік аймағында және Мюнстер провинциясында орналасқан. Округтің аты қазіргі округтің бір бөлігінде өмір сүрген Киаррайге тайпасынан алынған. 2022 жылғы халық санауы бойынша округтің халқы 156 458 адамды құрайды. Мюнстер провинциясының алты округі арасында ауданы бойынша екінші, ал халық саны бойынша төртінші орында тұрады. Ерекшелігі, ол тек екі округпен шектеседі: шығысында Лимерик округі және оңтүстік-шығысында Корк округі. Округ орталығы – Трали қаласы, ал католиктік діни орталығы – Килларни, ол Ирландияның ең танымал туристік орындарының бірі. Килларни көлдері – ерекше табиғи сұлулыққа ие аймақ, ол Килларни ұлттық паркінде орналасқан. Рикс аймағында Ирландияның ең биік тауы – 1039 метрлік Каррантоохил орналасқан. Дингл түбегінің ұшы – Ирландияның ең батыс нүктесі.

Физикалық география

Керри Атлант мұхитына қарап жатыр және, Шығыс Атлант жағалауына тән болғандықтан, көптеген түбектер мен шығанақтарға ие, олардың ішінде Дингл түбегі, Айверах түбегі және Беара түбегі ең негізгілері. Аймақ батысында Атлант мұхитымен, ал солтүстігінде Шаннон өзенімен шектеседі. Керри – Ирландияның ең таулы аймақтарының бірі және оның үш ең биік тауы – Карантохил, Бинкерах және Кахер – барлығы Макгилликудди Рикс тау тізбегінің құрамында. Жағалауға жақын бірнеше аралдар бар, олардың ішінде Бласкет аралдары, Валентия аралы және Скеллиг аралдары бар. Скелиг-Михаэль – ортағасырлық монастыры аралдың тік жартастарына жабысқан әйгілі ЮНЕСКО-ның дүниежүзілік мұрасы. Аймақта Ирландияның ең батыс нүктесі, Дингл түбегіндегі Данмор бас орналасқан, немесе аралдарды есепке алғанда, Бласкет аралдарының бір бөлігі – Теарагт аралы. Ирландияның ең батысқа орналасқан мекенді жері – Дингл түбегіндегі Дун Чаоин. Фейл, Лаун және Раути өзендері Керри арқылы Атлант мұхитына құяды.

Климат

Солтүстік Атлантика ағыны, Гольфстримнің бір бөлігі, Керри мен Ирландияның батыс жағалауынан солтүстікке қарай ағып өтеді, нәтижесінде 52 градус солтүстік ендігінде күтілетіннен гөрі температура жұмсақ болады. Бұл аймақта, әдетте Солтүстік Еуропада кездеспейтін, мысалы, жиде ағашы және ағаш тәрізді папоротниктер сияқты субтропикалық өсімдіктер гүлдейді. Таулы жер бедері мен басым оңтүстік-батыс желдерінің әсерінен Керри Ирландиядағы ең көп жауын-шашын жауатын аймақтардың біріне жатады. Географиялық орнының арқасында Валентияда көп ғасырлар бойы ауа райы станциясы жұмыс істеп келеді. Ирландияда бір күн ішіндегі жаңбырдың рекордтық көрсеткіші 1993 жылы Керридегі Клур көлінде тіркелген. 1986 жылы «Шарли» дауылдың қалдықтары Керри арқылы экстратропикалық дауыл ретінде өтіп, көп жауын-шашынға, су тасқынына және зардапқа әкелді.

Тарих

Керри (Ciarraí немесе ескіше жазылуда Ciarraighe) – қазіргі округтің бір бөлігінде өмір сүрген гэльдік тайпаның аты болған "Циардың халқы" дегенді білдіреді. Аңыз бойынша, осы тайпаның негізін салушы Фергус мак Ройхтың ұлы Циар болды. Ежелгі ирланд тілінде "Ciar" сөзі қара немесе қоңыр түсті білдірген, ал бұл сөз қазіргі ирланд тілінде қара терілі адамды сипаттау үшін қолданылады. "Raighe" жұрнағы, яғни "халық/тайпа" мағынасын береді, және Ирландиядағы көптеген жер-су аттарында кездеседі, мысалы, Osry – Osraighe, "керек тайпасы/халық". Округтың лақап аты – Патшалық.

Ирландияның әміршілігі

1329 жылғы 27 тамызда патент хаттарымен Морис Фицджеральд, Дезмондтың 1-графы, Кери округінің феодалдық үстемдігіне, оған және оның ер адам мұрагерлеріне, бір атты рыцарь міндеттемесімен Тақтың қарауында болу құқығы расталды. 15 ғасырда қазіргі Керри округі деп белгілі аумақтың көп бөлігі әлі де Дезмонд округінің құрамында болды, ол Дезмонд графының батыс Мунстердегі ордасы, Гиберно-Норман Фицджеральд әулетінің тармағы, Джеральдиндер деп танылған.

Ирландия Корольдігі

1580 жылы Екінші Дезмонд көтерілісі кезінде, XVI ғасырдың ең қорқынышты қырғындарының бірі – Смервик қамалы, Дингл түбегіндегі Ард на Кайтн (Смервик) маңындағы Дун ан Оирде болды. Джеймс Фицморис Фицджеральдтың 600-ға жуық итальяндық, испандық және ирландтық папалық басқыншы әскері ағылшын әскерлерімен қоршалып, талқан етілді. 1588 жылы, испандық Армада флоты Ирландияда дауылды ауа-райы кезінде Испанияға қайтып келе жатқанда, көптеген кемелері Бласкет аралдарында паналады, ал кейбіреулері жағаға отырды. Тоғыз жылдық соғыс кезінде Керри тағы да қақтығыстың ортасы болды, себебі О'Салливан Биар тайпасы көтеріліске қосылды. 1602 жылы олардың Данбойдағы қамалы ағылшын әскерлерімен қоршалып алынды. Донал О'Салливан Биар, ағылшын жазасынан қашу және Ольстердегі одақтастарына жету үшін тайпаның барлық мүшелерін және оларға тәуелді адамдарды Солтүстік Ирландияға бастап кетті. Жаудың мазақтауы мен аязды ауа-райы салдарынан, жолға шыққан 1000 О'Салливанның өте азы ғана мақсатына жетті. Соғыстан кейін Керридегі жергілікті халыққа тиесілі жерлер тәркіленіп, ағылшын қоныс салушыларға немесе «жер иеленушілерге» берілді. Маккарти Мор әулетінің басшысы Флоренс Маккарти Лондонда түрмеге қамалды, ал оның жерлері туыстары мен Англиядан келген колонистер, мысалы Браун әулеті арасында бөлісті. 1640 жылдары Керри 1641 жылғы ирландтық көтерілісіне ұшырады, бұл ирландтық католиктердің протестанттық Ирландия Корольдігінде билікті бағындыруға жасаған әрекеті болды. Керридегі көтеріліске 1-ші виконт Маскери Донах Маккарти жетекшілік етті. Оның ұлы, Кланкарти графы, келесі Ирландия Конфедеративтік соғыстары кезінде округті бақылауда ұстады, ал оның әскерлері 1652 жылы Ирландияны Кромвель басып алғанда соңғылардың бірі болып капитуляциялады. Соңғы бекініс Килларни маңындағы Росс қамалы болды.

Аштық

18-19 ғасырларда Керриде кедей шаруалардың саны артып, олар картопты негізгі тамақ көзі етіп алды. Осының салдарынан 1845 жылы картоп егіні құлағанда, Керри 1845-1849 жылдардағы Ұлы Ирландия ашаршылығынан ауыр қанағаттанды. Ашаршылықтан кейін мыңдаған кедей шаруалар жақсы өмірді іздеп Америкаға және басқа елдерге көшіп кетті. Керри соңғы уақыттарға дейін (1980-жылдарға дейін) эмиграция ошағы болып қала берді. Ашаршылықтың тағы бір ұзақ мерзімді салдары – 1870 және 1880 жылдардағы жер дауы болды, онда шаруалар жер иелерінен жақсы жағдайлар талап етіп, кейде зорлыққа жүгінді.

Тәуелсіздік соғысы мен Азамат соғысы

ХХ ғасырда Керри Ирландия Тәуелсіздік соғысы (1919–1921) мен Ирландия Азамат соғысы (1922–1923) кезінде ең көп зардап шеккен округтердің бірі болды. Тәуелсіздік соғысында Ирландия Республикалық Армиясы Корольдік Ирландия полициясына және британдық әскерге қарсы партизандық соғыс жүргізді. Керридегі қақтығыстың ең белгілі оқиғаларының бірі – 1920 жылдың қараша айында Трали қаласын қоршау. «Black and Tans» Тралиді бір аптаға комендант сағатына алды, көптеген үйлерді өртеп, IRA бес жергілікті полиция қызметкерін өлтіргеніне жауап ретінде бірнеше жергілікті тұрғынды атқылап өлтірді. Тағы бір оқиға – 1921 жылдың көктемінде Хедфорд-Джанкшн шабуылы. IRA жасақтары Килларнидің сыртында британдық сарбаздарды тасымалдап келе жатқан пойызға шабуыл жасады. Нәтижеде болған атыста онға жуық британдық сарбаз, үш бейбіт тұрғын және екі IRA мүшесі қаза тапты. IRA мен британдықтар арасындағы зорлық-зомбылық 1921 жылдың шілдесінде тоқтады, бірақ соғыс біткен күні Кастлеайлендте болған атыста тоғыз адам – төрт британдық сарбаз және бес IRA мүшесі қаза тапты, бұл Керридегі қақтығыстың қаншалықты қатты болғанын көрсетті. Англо-ирландтық келісімге қол қойылғаннан кейін Керридегі IRA жасақтарының көпшілігі келісімге қарсы болды. Бір ғана ерекшелік Листовелде болды, онда 1922 жылдың ақпан айында жергілікті «Flying Column» командирі Томас Кеннелли келісімді қолдайтын гарнизон құрды. Бұл жасаққа офицерлер мен сержанттармен бірге 200 реттелген сарбаз кірді. Дублиннен мылтықтар, пулеметтер және «Crossley tender» көлігі жіберілді. Листовел келісімді қолдайтындардың базасы болып қала берді. Қала 1922 жылдың маусым айында Керридің 2- және 3-бригадаларына қарасты келісімге қарсы күштердің басымдығына көнді. Келісімді жақтаған және қарсы болған топтар арасындағы азамат соғысында Керри Ирландияның ең көп зардап шеккен аймағы болды. Бастапқыда округті Келісімге қарсы IRA бақылап тұрды, бірақ 1922 жылдың тамызында Фенит, Тарберт және Кенмареде Ұлттық Армия әскерлері теңізден десант түсіргеннен кейін Ирландия еркін мемлекетінің құрамына кірді. Содан кейін бұрынғы жолдастар арасындағы қатал партизандық соғыс басталды. Республикашылдар немесе «иррегулярлар» бірқатар сәтті әрекеттер жасады, мысалы, 1922 жылдың қыркүйегінде Кенмареге шабуыл жасап, қысқа мерзімге қайтарып алды. 1923 жылдың наурыз айында Керриде Ұлттық Армия сарбаздары республикалық тұтқындарды өлтірудің бірнеше жағдайларын жасады, бұл олардың адамдарына жасалған шабуылға жауап болды. Ең танымал оқиға – Трали маңындағы Баллисидидегі миналармен сегіз адамды өлтіру. 1923 жылдың мамыр айында IRA штаб бастығы Лиам Линчтің қазасы және Франк Эйкеннің барлық қаруды тастау туралы бұйрығынан кейін құқықтық тәртіп қайта орнатылып, өзара қақтығысқа соңғы нүкте қойылды.

Аудандық кеңес

Ауданның жергілікті әкімшілік органы – Керри округі кеңесі. Кеңес жоспарлау, жолдарды күтіп ұстау, өрттен қорғау қызметі, тұрғын үйлерді басқару, сумен жабдықтау, қоқыс жинау, қайта өңдеу және полигонға тастау, жоғары білім беруге гранттар беру, сондай-ақ өнер мен мәдениетті қаржыландыру сияқты бірқатар қызметтер көрсетеді. Округ жергілікті деңгейде жауапты бес муниципалды аймаққа бөлінген: Корка Дюйбхне – Кастлэйсленд, Кенмар, Килларни, Листовел және Трали.

Қалалық кеңестер

2014 жылғы 23 мамырда өткен жергілікті сайлауларға дейін Килларни, Листовел және Трали қалаларының әрқайсысында қалалық кеңестер болған. Олар 2014 жылғы Жергілікті Өзін-Өзі Басқару Реформа Заңымен таратылды.

Парламенттік өкілдік

2016 жылы шекара өзгерістерінен кейін Керри округі Dáil Éireann-де Керридің біртұтас сайлау округінен сайланған бес депутат (TD) арқылы өкілдік етіледі. 2020 жылғы жалпы сайлауда 33-ші Dáil-ге сайланған депутаттар: Па Дали (SF), Норма Фоули (FF), Брендан Гриффин (FG), Дэнни Хили Рей (Тәуелсіз) және Майкл Хили Рей (Тәуелсіз).

Мәдениет

Ирландияның шеткі аймағы ретінде Керри мәдениеті сыртқы ықпалдарға аз ұшырады және ирланд тілін, сондай-ақ ирландтық дәстүрлі музыканы, ән мен биді сақтап келді. Лимерик және Коркпен көршілес Солтүстік-шығыс Керридегі Слиабх Луахра аймағы дәстүрлі музыкасы, биі және әндерімен, әсіресе слайдтар, полькалар мен скрипкада ойнау өнерімен әйгілі. Тралидегі Siamsa Tíre орталығы – ирландтық дәстүрлі әрекеттердің ортасы. Корка Дхуibhне және Уибх Ратах Галтахт аймақтары болып есептеледі және осы аймақтарда ирланд мәдениеті де өте күшті. Дингл түбегіндегі Бласкет аралдары бай әдеби мұрасымен танымал; Пейг Сейерс, Мюрис О Суиллеабхайн және Томас О Криомхтайн сияқты авторлар аралдардағы өмір туралы кітаптар жазды, ол аралдар 1953 жылы қатты ауа райының салдарынан адам тұруға жарамсыз болып, эвакуацияланды. Листовел қаласында туған Джон Б. Кин Ирландияның ең ұлы драматургтерінің бірі саналады және "The Field", "Sive" және "Big Maggie" сияқты туындыларымен танымал. Жыл сайынғы Listowel Writers' Week фестивалі – өткен мен қазіргі ирланд жазушыларын құрметтеу мерекесі.

Гелл ойындары

Керри аға гэлдік футбол командасымен әйгілі. Гэлдік футбол - округтегі ең басты спорт түрі, және Керридің футбол командалары ең табысты саналады; Керри футболшылары Сам Магуайр кубогын 38 рет жеңіп алды, ал ең жақын бәсекелес Дублин командасы 30 рет жеңіске жеткен. Хёрлинг Солтүстік Керриде клуб деңгейінде танымал, бірақ округ 1891 жылы Бүкіл Ирландияның үлкендер арасындағы хёрлинг чемпионатын бір рет ғана жеңіп алды. Қазіргі уақытта аға команда Джо Макдона кубогында бақ сынап жатыр.

Қауымдастық футболы

Керри округінің лигасы – округтағы футбол федерациясының басты жарысы. «Трали Динамос» Керриден А Чемпионатында өнер көрсеткен, ал олар мен «Килларни Селтик» 1990-жылдардың соңы мен 2000-жылдардың басында Мунстер Жоғары лигасына қатысқан. 2023 жылы «Керри ФК» алғаш рет Ирландия Бірінші лигасына қосылды.

Крикет

Кәрри округінде крикет County Kerry Cricket Club клубымен ойналады. Олар өздерінің үйіндегі ойындарын Трали қаласының жанындағы Ойстер Овал стадионында өткізеді.

Ирланд тілі

2011 жылы Керри округінде 6,083 ирланд тілінде сөйлейтін адам болды, олардың 4,978-і Керри Гельтахтында ана тілінен сөйлейтін адамдар еді. Бұл көрсеткішке Керри Гельтахтынан тыс жердегі төрт Gaelscoils (ирланд тіліндегі бастауыш мектептер) мен екі Gaelcholáiste (ирланд тіліндегі орта мектептер) -ге баратын 1,105 оқушы кірмейді.

Медиа

Керри округінде екі жергілікті газет бар: The Kerryman және Kerry's Eye, екеуі де Тралиде жарық көреді. Округта Radio Kerry коммерциялық радиостанциясы бар, ол 1990 жылы эфирге шықты. RTÉ Raidió na Gaeltachta батыс Керридегі Gaeltacht аймағындағы Baile na nGall-да студияға ие. Spin South West радиостанциясының Тралиде студиясы бар, ол 2016 жылы жұмысын бастады.

Жол

Керриге кіретін негізгі ұлттық басты жолдар – Лимериктен N21 жолы және Корктан N22 жолы, олардың екеуі де Тралиде аяқталады. Керри әуежайы Кастелисленд пен Фарранфор арасындағы N23 жолында орналасқан, ол N21 және N22 жолдарын байланыстырады. Керри ішіндегі негізгі ұлттық екінші дәрежелі жолдарға, Айвера түбегін айналатын және Кенмареде N71 жолымен Батыс Коркқа қосылатын, танымал Керри сақинасы (N70 жолы) кіреді. N86 жолы Тралиді Дингл түбегі арқылы Динглмен байланыстырады, ал N69 жолы Лимериктен Листовел мен Тралиді Солтүстік Керри арқылы жалғастырады.

Жасыл жолдар

Округ бойынша жасыл жолдар желісі дамып келеді. Солтүстік Керри (Ұлы Оңтүстік жолының бір бөлігі), Оңтүстік Керри және Трали-Фенит жасыл жолдары құрылыс кезеңінде немесе жоспарлануда.

Темір жол

Керриге Трали теміржол стансасы, Фарранфор теміржол стансасы, Килларни теміржол стансасы және Ратмор теміржол стансасы арқылы теміржол қызметі көрсетіледі. Олар Корк және Дублин Хьюстонға Маллоу арқылы жалғасады. Тармақ желілері әрбір түбекке (Биара, Ивера және Дингл) және сондай-ақ округтің солтүстігіне қызмет көрсеткен. Олар 1950-1960 жылдардағы тиімділік саясаты кезінде жабылды. Трали және Дингл жеңіл теміржолы: 1953 жылдың шілдесінде жабылған тар теміржол. Кенмар, Хедфорд дүйсенбісі арқылы (Килларниден 8 миль қашықтықта): 1960 жылдың басында жабылды. Валентия порты, Фарранфор арқылы: сондай-ақ 1960 жылдың басында жабылды. Келлс маңындағы Глеск виадугі, Киллорглиндегі виадук және желідегі көптеген басқа да құрылыстар әлі де сақталған. Листовел Солтүстік Керри желісі арқылы қызмет көрсетілді, ол Тралден Лимерикке дейін созылды. Жолаушылар тасымалы 1963 жылы тоқтатылды, жүк тасымалы 1983 жылы аяқталды және желілер 1988 жылы демонтаждалды. Фенит 1978 жылға дейін Солтүстік Керри желісінің тармағы арқылы қызмет көрсетілді; рельстер әлі де орнында. Листовелден Баллибюнионға дейін 1882 жылдан 1924 жылға дейін эксперименталды Лартиг монорельстік қызметтерді іске қосудың ерекшелігі болды. 2003 жылы 500 метрлік бөлігі қайта жаңартылды. Уэльс принці жолы – Бантриден Килларниге дейінгі автомобиль жолы, туристерге қызмет көрсету үшін Корк, Бандон және Оңтүстік жағалау теміржолымен пайдаланылды.

Автобус

Bus Éireann округ бойынша маршруттарда кеңейтілген автобус тасымалдау желісін жүзеге асырады, оның байланыс орталықтары Килларни және Тралиде орналасқан. Керри округының әртүрлі аймақтарында, мысалы, Тралиден Тарбертке Ardfert, Ballyheigue, Ballyduff және Ballybunion арқылы өтетін 274 нөміріндегі жаңа жергілікті байланыс қызметі де іске қосылмақ. Бұл жаңа 274 нөміріндегі жергілікті байланыс, Bus Éireann 274 нөміріндегі кері сапарды алмастыратынын ескеріңіз. Округ бойынша олар жүзеге асыратын барлық автобустар туралы толық ақпарат алу үшін https://www.locallinkkerry.ie/ сайтына кіріңіз.

Ауа

Керри әуежайы округтің орталығындағы Фарранфорде орналасқан және 1989 жылдан бері тұрақты рейстерді жүзеге асырып келеді. 2014 жылғы мәлімет бойынша, қызмет көрсететін бағыттары: Лондон (Стэнстед және Лутон), Франкфурт-Хан әуежайы, Фару (Португалия) және Аликанте, барлығы Ryanair компаниясымен орындалады. Aer Lingus Regional компаниясы да жыл бойы Дублинге рейстер ұсынады. Әуежайға Фарранфор теміржол станциясымен жетуге болады.

Теңіз

Трале қаласына жақын орналасқан Фенит порты – 17 000 тоннаға дейінгі кемелерді қабылдай алатын аймақтық порт. Килларнидегі Liebherr компаниясынан шыққан ірі контейнерлік крандар тұрақты түрде әлемнің түкпір-түкпіріне экспортталады. 1970 жылдары осы портқа теміржол қатынасы тоқтатылған. Дингл порты – Ирландияның маңыздырақ емес балық аулау порттарының бірі. Аймақтың солтүстігінде Тарберттен Клэйр округінің Киллимеріне паромдық қатынас жүзеге асырылады.

Ауруханалар

Керридегі ауруханалардың ішінде мемлекеттік Университеттік аурухана Керри бар, ол Денсаулық сақтау қызметінің Оңтүстік аймағындағы екінші ірі жедел жәрдем ауруханасы болып табылады. Ол Керри округі үшін басты аурухана қызметін атқарады, сондай-ақ солтүстік Корк және батыс Лимериктің бір бөлігіндегі халыққа да қызмет көрсетеді. Басқа ауруханаларға Тралидегі жеке Bon Secours ауруханасы және Каирсивен, Дингл, Кенмар, Килларни және Листовел қалаларындағы аудандық ауруханалар жатады.

Білім

Мюнстер технологиялық университеті (МТУ), бұрынғы Трали технологиялық институты, округтағы негізгі жоғары білім беру мекемесі. Ол 1977 жылы Трали аймақтық техникалық колледжі ретінде құрылған, бірақ 1997 жылы қазіргі атауын алды. Трали технологиялық институты 2019 жылы Корк технологиялық институтымен бірігіп, Мюнстер технологиялық университетін құрды. Онда шамамен 3500 студент оқиды. Институттың екі кампусы бар: Солтүстік кампус (2001 жылы Дромтаккерде ашылды) және Оңтүстік кампус (1977 жылы Клэште ашылды), олардың арақашықтығы шамамен 2,4 км (1,5 миль).