Кіріспе

Камера немесе телескоп үшін орнату жүйесі. Экваторлық орнату – Жердің айналу осіне параллель бір айналу осі, яғни полярлық осі арқылы аспаптардың Жердің айналуын өтеуге мүмкіндік беретін орнату. Бұл типті орнату астрономиялық телескоптар мен камералар үшін қолданылады. Экваторлық орнатудың артықшылығы – оған бекітілген аспапты бір осьті тұрақты жылдамдықпен қоздыру арқылы тәуліктік қозғалысы бар кез келген аспан денесіне бағытталған күйде ұстау мүмкіндігі. Мұндай механизм сидериялық жетек немесе сағаттық жетек деп аталады. Экваторлық орнатулар өз айналу осін Жер осімен сәйкестендіру арқылы мұны іске асырады, бұл процесс полярлық сәйкестендіру деп аталады.

Астрономиялық телескоптардың тұтқалары

Астрономиялық телескоптардың орнатуларында экваторлық ось (оң жақ көтерілу) екінші перпендикуляр қозғалыс осьпен (декланация деп аталады) жұптастырылады. Орнатудың экваторлық осі көбінесе моторланған «сағаттық жетекпен» жабдықталады, ол осы осьті 23 сағат 56 минуттың ішінде бір толық айналымға айналдырады, бұл аспанның тәуліктік қозғалысымен нақты синхронды болады. Олар сондай-ақ нысандарды олардың аспандық координаттары бойынша табуға мүмкіндік беретін орнату шеңберлерімен жабдықталуы мүмкін. Экваторлық орнатулар механикалық тұрғыдан қарапайым альт-азимут орнатуларынан өзгеше, олар аспандағы нысанды бақылау үшін екі осьтің айналасында өзгеретін жылдамдықпен қозғалуды талап етеді. Сонымен қатар, астрофотография үшін, егер айналатын эректор призмасы немесе басқа да далалық деротатор орнатылмаса, альт-азимут орнатуларында болатындай, сурет фокустық жазықтықта бұрылмайды, нысананың қозғалысын қадағалау үшін бағытталған кезде. Экваторлық телескоп орнатуларының көптеген түрлері бар. Соңғы жиырма жылда моторланған іздеуді компьютерлік нысанды табу мүмкіндігімен толықтыру үдей түсті. Олардың негізгі екі түрі бар. Цифрлық орнату шеңберлері энкодерлерге қосылған нысандар туралы мәліметтер базасы бар шағын компьютерді қамтиды. Компьютер телескоптың аспандағы орнын бақылайды. Оператор телескопты қолмен жылжытуы керек. «Жүйеге өту» (көбінесе) серво немесе басқыш моторлармен басқарылатын құрт және сақина тісті доңғалақтар жүйесін пайдаланады, ал оператор телескоптың орнын өзгерту үшін құралды тікелей ұстауының қажеті жоқ. Бұл жүйелердегі компьютерлер әдетте басқару «пульт» түрінде қолмен ұсталады немесе электрондық камерадан суреттерді түсіруге де қолданылатын жақын орналасқан ноутбук арқылы беріледі. Қазіргі телескоп жүйелерінің электроникасы көбінесе автобағыттау үшін портты қамтиды. Арнайы құрал жұлдызды қадағалайды және аспанды суретке түсіргенде телескоптың орнын түзетулер жасайды. Мұны істеу үшін автобағыттағыш телескоптың басқару жүйесі арқылы командалар бере алады. Бұл командалар телескопты қозғалтатын құрт дискісінен туындаған кезеңдік қателер сияқты бақылаудағы өте шағын қателерді жоюға мүмкіндік береді. Жаңа обсерваториялардың жобаларында экваторлық орнатулар ұзақ жылдар бойы кең ауқымды кәсіби қолданбаларда жиі қолданылмайды. Ірі жаңа құралдар альт-азимут (жоғарыдан төменге, солдан оңға) конфигурациясында орнатылғанда ең тұрақты болады. Компьютерлік бақылау және далалық деротацияны кәсіби деңгейде іске асыру қиын емес. Алайда, әуесқойлар деңгейінде экваторлық орнатулар әлі де танымал, әсіресе астрофотография үшін.

Неміс экваторлық тұғыры

Неміс экваториалды тағында (кейде қысқаша "GEM" деп аталады) негізгі құрылым Т пішінінде болады, мұнда төменгі тартқыш – оң көтерілу осі (суреттегі төменгі диагональді осі), ал жоғарғы тартқыш – бұрылу осі (суреттегі жоғарғы диагональді осі). Бұл тағыны 1824 жылы аяқталған Ұлы Дорпат рефракторы үшін Жозеф фон Фраунгофер жасаған. Телескоп бұрылу осінің бір жағына (суреттің жоғарғы сол жағында) орналастырылады, ал екінші жағына (төменгі оң жағында) тиісті қарсы салмақ бекітіледі. Оң көтерілу осі Т-түйінінің астында тіреуге ие, яғни ол бұрылу осінен жоғары тірелмейді.

Ашық бұрандалы тұтқа

Ашық бұрандалы бекіткіштің негізі оң көтерілу осіне бұранда арқылы бекітілген. Телескоп бұранданың екінші ұшындағы екі ілмек нүктесіне бекітіледі, бұл оған бұрылуға мүмкіндік береді. Көптеген қазіргі заманғы, көптеп өндірілген каталиоптрикалық шағылыстыратын телескоптар (200 мм немесе одан үлкен диаметрлі) осы типті болып келеді. Бұл бекіткіш Altazimuth бекіткішіне ұқсас, бірақ азимут осі еңкейтіліп, жердің айналу осімен сәйкес келу үшін, әдетте "клин" деп аталатын құрылғымен жабдықталған. Көптеген орташа өлшемді кәсіби телескоптарда да экваторлық бұрандалы бекіткіштер қолданылады, олардың диаметрі әдетте 0,5 – 2,0 метр аралығында болады.

Ағылшын немесе електілік

Ағылшын тауы немесе Йөк тауы – жоғарғы және төменгі ұштарында оң көтерілу осьтері бар рама немесе "йөк", ал телескоп осы йектің орта тұсына бекітіліп, оны еңіс осі бойынша қозғалуға мүмкіндік береді. Телескоп көбінесе толығымен шанышқының ішіне орналастырылады, бірақ Вильсон тауының 2,5 метрлік рефлекторы сияқты ерекше жағдайлар да бар. Неміс тауындағыдай қарсы салмақтар болмайды. Түпнұсқа ағылшын шанышқы дизайнының кемшілігі – телескопты солтүстік немесе оңтүстік аспан полюсіне тым жақын бағыттау мүмкін емес.

Жылқының тұғыры

Атқұбырлы орнату ағылшын немесе жүктік орнатулардың конструкциялық кемшілігін жойып, полярлық осьті ашық "атқұбырлы" құрылыммен алмастырады, бұл телескопқа Поляр жұлдызына және оған жақын жұлдыздарға қол жеткізуге мүмкіндік береді. Хейл телескопы – атқұбырлы орнатудың қолданылуының ең танымал мысалы.

Көлденең оське орнату

Көлденең ось. Ол "виртуалды полярлық ось" деп аталатын осьтің айналасында бұрылатын бетке ие болу арқылы осыған қол жеткізеді. Бұл платформада орналасқан кез келген нысанды, кішкентай камералардан бастап толыққанды обсерватория ғимараттарына дейін экваторлық режимде бақылауға мүмкіндік береді. Мұндай платформалар көбінесе Добсон телескопы сияқты альтазимуттық орнатулы әуесқой астрономиялық телескоптармен қолданылады, олардың түнгі аспанды бақылау мүмкіндігін арттыруға көмектеседі.