Кіріспе

Париждегі кітапхана

Сент-Женевьева кітапханасы – Париждің 5-ші округінде, Пантеон алаңының қарсы бетінде, 10 нөмірде орналасқан Сорбонна Новль қоғамдық либералды өнер және гуманитарлық университетінің университет кітапханасы. Ол франктар королі Хлодовик I-нің 6-шы ғасырда құрған Сент-Женевьева аббаттығының қорына негізделген. Кітапхананың қоры Француз революциясы кезінде жойылудан құтқарылған. Сәулетші Анри Лабруст 1838 және 1851 жылдар аралығында кітапхана үшін инновациялық темір конструкциямен шатырын қолдаушы жаңа оқу залын салды. Кітапханада шамамен 2 миллион құжат сақталған, қазіргі таңда Париж университетінің түрлі салалары үшін басты университеттер аралық кітапхана болып табылады және ол жалпы жұртқа да ашық. Әкімшілік тұрғыдан Сорбонна Новль университетіне бағынады.

Монастырь кітапханасы

Сент-Женевьев аббаттығын король Хлодовик I және оның патшайымы Клотильда құрған деп айтылады. Ол қазіргі Сент-Этьен-дю-Монт шіркеуі мен қазіргі Пантхеннің жанында орналасқан, ол бастапқы аббат шіркеуінің орнында салынған. Аббат 6 ғасырдың басында, қасиетті Женевьеваның ұсынысымен, түпнұсқадағы Рим форумының қарсы бетіндегі жерге құрылған. Ол 502 жылы, ал Хлодовик 511 жылы қайтыс болды, ал базилика 520 жылы аяқталды. Онда қасиетті Женевьева, Хлодовик және оның ұрпақтарының қабірлері сақталған. 9 ғасырға қарай базилика аббат шіркеуіне айналдырылып, оның төңірегінде үлкен монастырь өсті, онда мәтіндерді жасау және көшіру үшін скрипторий болды. Сент-Женевьев кітапханасының алғашқы жазбасы 831 жылға дейін соқталады және аббатқа үш мәтін сыйға тартылғаны айтылады. Жасалған немесе көшірілген мәтіндерге тарих, әдебиет және теология еңбектері кірді. Алайда, 9 ғасырдың барысында викингтер Парижге үш рет шабуыл жасады. Иле-де-ла-Ситедегі елді мекен өзенмен қорғалғанмен, Сент-Женевьев аббаттығы тоналып, кітаптар жоғалып немесе алынып кетті. Кітапхана біртіндеп қайта құрастырылды. Франция королі Людовик VI (1108–1137) тұсында аббат Еуропа ғылымында маңызды рөл атқарды. Бастапқыда қасиетті Августин үйреткен және корольдің ықпалды діни кеңесшісі Сугер (1081–1151) тарапынан қолдау көрсетілген ілімдер, кітаптарды дауыстап оқуды талап етті және әр монастырьда кітаптарды өндіру және сақтау үшін арнайы орын болуын міндеттеді. 1108–1113 жылдары ғалым Пётр Абелард аббат мектебінде сабақ берді, дәстүрлі теология мен философияның көптеген аспектілеріне қарсы шықты. Шамамен 1108 жылы Сент-Женевьев аббаттығының теология мектебі Нотр-Дам соборының мектебімен және Корольдік сарай мектебімен бірігіп, болашақ Париж университетін құрды.

15 ғасырдан 18 ғасырға дейін

Гутенберг 15 ғасырдың ортасында алғашқы кітаптарын басып шығарғаннан кейін көп ұзамай кітапхана басылған кітаптарды жинауға кірісті. Париж университеті оның бірнеше әріптестерін Парижге жаңа баспахана ашуға шақырды. Кітапханада 1499 жылы жарық көрген "Hypnerotomachia Poliphili" мәтіні бар, Андреа Мантенья мен Джованни Беллини салған суреттерден жасалған гравюралармен бірге. Сонымен қатар, аббаттық қолмен безендірілген қолжазбаларды жасауды жалғастырды. Дін соғыстары кітапхананың қызметіне елеулі кедергі келтірді. 16-шы және 17-ші ғасырларда кітапхана жаңа кітаптарды сатып алуды және өзінің каталогтарын жасауды тоқтатты. Көптеген қолжазбалар шашырап, сатылды. 1619 жылы, Людовик XIII патшалығы кезінде, кардинал Франсуа де Рошфуко кітапхананы қайта жандандырды. Ол кітапхананы протестантизмге қарсы Контрреформацияның маңызды құралы деп қарады. Ол өзінің жеке кітапханасынан алты жүз том кітап сыйға берді. Жаңа кітапхана директоры Жан Фронто Пьер Корнель және Габриэль Наду сияқты жазушылар мен белгілі кітапханашыларды жинақты жаңартуға және кеңейтуге көмектесуге шақырды. Алайда, ол еретик Янсеншіл деген күдікпен қызметтен кетіп, оның орнын 1673 жылдан 1687 жылға дейін кітапханашы Клод Дю Моллине басты. Дю Моллине кітапхана ішінде египеттік, грек және римдік ескіліктер, медальдар, сирек минералдар және салынған жануарларды қамтитын атақты шағын мұражай – "Кызығушылықтар кабинетін" құрды. 1687 жылға қарай кітапханада жиырма мың кітап және төрт жүз қолжазба болды. 18-ші ғасырдың соңында кітапхана Дени Дидро мен Жан ле Ронд д'Алембердің "Энциклопедиясы" сияқты Ағарту дәуірінің маңызды еңбектерінің көшірмелерін алды. Осы рухта кітапхана мен "Кызығушылықтар кабинеті" жұртшылыққа ашылды. Кітапхана әлі де аббаттық пен Париж университетіне қарасты болды, бірақ ол енді тек теологиялық кітапхана болмайтын; он сегізінші ғасырдың ортасына қарай көптеген еңбектер басқа білім салаларына жатты. Аббаттық шығынның бір бөлігін төлесе де, басым бөлігін Париж қаласы төледі. 1796 жылы кітапхананың атауы өзгертілді және ол Пантеонның Ұлттық кітапханасы аталды, құрылысы жүріп жатқан және содан кейін тәркіленіп, қайта аталған көршілес аббаттық шіркеуінің құрметіне. Кітаптар жинағы сақталғанмен, атақты "Кызығушылықтар кабинеті" таратылды және оның кейбір жинақтары Ұлттық кітапхана мен Табиғи тарих мұражайына берілді. Алайда кітапхана көптеген заттарды сақтап қалды, соның ішінде 1695 жыл шамасында кітапханаға келген ең көне мысалы – атақты астрономиялық сағат, әртүрлі жер шары мен аспан шары, сондай-ақ бүгінгі таңда кітапханада көрсетіліп тұрған әлемнің әртүрлі мәдениеттерін бейнелейтін заттар. Кітапханада француз ғалымдарының 86 бюсті де бар, олардың кейбіреулерін 17-ші және 18-ші ғасырлардағы француз мүсіншілері жасаған, соның ішінде Антуан Койсевокс, Жан Антуан Гудон және Франсуа Жирардонның бюсттері бар.

XIX ғасырдың басында

Кітапхана XIX ғасырдың басында, француз директориясының және кейін Наполеон империясының кезінде дамуын жалғастырды. Пингре қайтыс болғаннан кейін кітапхананы Пьер Клод Франсуа Дауну басқарды. Ол Наполеон армиясының ізімен Римге сапар шегіп, папалық коллекциялардан тәркіленген кітаптардың Париже жеткізілуін ұйымдастырды. Кітапхана революция кезінде шетелге қашқан ақсүйектерден тәркіленген кітаптардың жинағын да алды. Наполеон құлаған кезде кітапханада жүз он мың кітап пен қолжазба сақталды. Наполеонның құлдырауы және монархияның қайта орнатылуы кітапханаға жаңа қиындықтар әкелді. Кітапхана коллекциясы екі еседен астамға өсті, сондықтан оған көбірек орын қажет болды. Алайда кітапхана 18 ғасырлық ескі Abbey Sainte Genevieve ғимаратын, бастапқыда Пантеонның орталық мектебі, содан кейін Лицей Наполеон және қазіргі Лицей Анри IV ретінде танымал беделді мектеппен бөлісті. Екі мекеме 1812 және 1842 жылдар аралығында кеңістік үшін күресті. Кітапханаға Виктор Гюго және Жюль Мишеле сияқты белгілі жазушылар қолдау көрсеткенімен, король Луи-Филипптің ұлы лицейдің студенті болды және лицей жеңіске жетті. Кітапхана, ақыры, ғимараттан қуылды. Ескі ғимараттың боялған күмбез сияқты кейбір ерекшеліктерін Лицей ішінде әлі де көруге болады. Жобаға таңдалған сәулетші – Анри Лабруст. 1801 жылы туған ол 1824 жылы Рим сыйлығын жеңіп алған École des Beaux-Arts-та оқыды және алты жыл итальяндық классикалық және ренессанс сәулетін зерттеді. Ол аз ғимараттарды салған, бірақ 1838 жылы Тарихи ескерткіштер инспекторы лауазымын алды және осы қызметі барысында жаңа ғимаратты жоспарлай бастады. Лицейге орын мүмкіндігінше ертерек қажет болғандықтан, 1842 жылы барлық кітаптар Монтейгу колледжінің жалғыз сақталған ғимаратындағы уақытша кітапханаға көшірілді. Оның жобасы 1843 жылы Депутаттар палатасымен бекітілді және бюджет мақұлданды. Ғимарат 1850 жылдың желтоқсанында аяқталды және 1851 жылдың 4 ақпанында жұртшылыққа ашылды. Жаңа кітапхана сол кездегі академиялық сәулет стилінің және Флоренция мен Римнің ықпалын көрсетті, бірақ басқа жағынан, ол өте ерекше болды. Оның негізі мен қасбеті қарапайым аркалы терезелері мен әсем мүсіндері бар римдік ғимараттарға ұқсас болды. Қасбет, оқу залының ұзындығымен сәйкес келіп, және үлкен терезелер ғимараттың мақсатын көрсетеді. Қасбеттің басты сәндік элементі – белгілі ғалымдардың тізімі. Бұрынғы ғимараттардан айырмашылығы, ғимараттың негізгі сәндік элементі қасбетте емес, оқу залының сәулетінде болды. Жұқа темір бағаналар мен төбе астындағы темір аркалар жасырылмады; үлкен терезелермен үйлесіп, кеңістік және жеңілдік туралы бірден әсер қалдырды. Бұл қазіргі заманғы сәулеттің қалыптасуындағы маңызды қадам болды. Бірінші қабаттан оқу залына апаратын монументалды баспалдақ оқу залының ауданын кемітпейтіндей етіп орналастырылған. Лабруст сонымен қатар кітаптардың көп бөлігінің (алпыс мың) оқу залында, оңай қолжетімді, ал қалған бөлігінің (қырық мың) резервте болуын қамтамасыз ететіндей етіп ғимаратты жобалады. Осы оқу залының темір құрылымы – кеңістікті екі бөлікке бөлетін он алты жұқа, құйма темірден жасалған ионикалық бағаналар және гипстен жасалған бөшкелі күмбезді қолдайтын ашық темір аркалар – модернистер тарапынан жоғары технологияны монументалды ғимаратқа енгізгені үшін құрметке ие. Лабруст 1862-1868 жылдар аралығында салынған Париждегі Ришелье көшесіндегі Франция Ұлттық кітапханасының негізгі оқу залы – Лабруст залын жобалауға кірісті. ХХ ғасырдың соңында американдық сәулетші Чарльз Фоллен МакКим Бостон қоғамдық кітапханасының негізгі ғимаратын жобалауда Сент-Женевьев кітапханасының ғимаратын үлгі ретінде пайдаланды. Ол сондай-ақ АҚШ-тағы университет кітапханаларының дизайнына әсер етті, оның ішінде Нью-Йорктегі Колумбия университетіндегі Лоу мемориалдық кітапханасы және Берклидегі Калифорния университетінің Доу кітапханасы, Джон Галлен Говардтың, сондай-ақ Париждегі École des Beaux-Arts студенті.

Кейінгі жылдар кеңейту және өзгерту

1851-1930 жылдар аралығында кітапхана қоры жүз мың томнан миллионнан астамға дейін өсті, бұл бірнеше реконструкциялар мен модификацияларды қажет етті. 1892 жылы кітаптарды қоймадан оқу залына көтеру үшін лифт орнатылды; ол қазір көрмеде. 1928-1934 жылдар аралығында одан да маңызды өзгеріс жасалды. Оқу залындағы орын саны екі есеге артып, жеті жүз елуға жетті. Бұл үшін оқу залының отыру орналасу жоспары күрт өзгертілді; бастапқы жоспарда кітап сөрелерінің орталық бөлігімен бөлінген, бөлменің бүкіл ұзындығын алып жатқан ұзын үстелдер болды, бұл бөлмені одан да ұзын көрсетті. Жаңа жоспарда орталық кітап сөрелері алынып тасталды және үстелдер бөлмені қиып өтті, орын санын арттырып, сызықтық эффектіні азайтты. Кітап қорының артуына байланысты 1954 жылы модернист стиліндегі жаңа қосымша салынды. Кейіннен каталогты компьютерлендіру арқасында қосымша жүз орын пайда болды. 1992 жылы ғимарат ұлттық тарихи ескерткіш деп жарияланды. Бүгінде кітапхана ұлттық кітапхана, университет кітапханасы және халық кітапханасы ретінде танылады.

Белгілі пайдаланушылар

Кітапхананың белгілі пайдаланушыларының қатарында палеонтолог Жорж Кувье, ботаник Антуан Лоран де Жюсье, тарихшы Жюль Мишеле және Виктор Гюго болды. Ол сонымен қатар көркем әдебиеттерде де орын алды, оның ішінде Оноре де Бальзактың "Жоғалған Әуестер" романында, Симон де Бовуардың романдары мен Джеймс Джойстің "Улисс" романында, сондай-ақ Гийом Аполлинердің жазбаларында кездеседі. Португалиялық жазушы Аквилино Рибейро бұл кітапхананың тұрақты оқырманы болған. Суретші Марсель Дюшан 1913 жылы кітап қорында жұмыс істеді, сол кезде ол Нью-Йорктегі алғашқы көрмесін өткізіп жатқан еді, ал өзінің ең танымал "Large Glass" мүсініне арналған жазбаларында оны түсінуге тырысатындарға "Сент-Женевьев кітапханасындағы перспективаға қатысты барлық бөлімді оқып шығуды" ұсынады.

Танымал мәдениетте

Кітапхананың ішкі бөлмесі Мартин Скорсезедің «Хуго» атты, «Оскар» сыйлығын жеңіп алған 3D фильмінің түсірілімдерінде Кино академиясының кітапханасы ретінде қолданылды. Фильм Брайан Селзниктің Кальдекотт медалімен марапатталған «Хуго Кабретің өнертабысы» романы негізінде жасалған. Онда Хуго мен Изабель есімді кейіпкерлер «Айға саяхат» деген фильмінің атын Хуго есінде қалмағандықтан оның туралы қосымша ақпарат табуға барады, кейіннен олардың үлкен қызығушылығына орай, оның авторы Жорж Мельес екенін біледі, ол Изабельдің тәрбиешісі болып табылады.