Кіріспе

Везелей аббаттығы – Францияның шығыс орталық бөлігінде орналасқан Йонн департаментіндегі Везелей қаласындағы бенедиктиндер және клюнийліктер монастыры. Ол 1120 және 1150 жылдар аралығында салынған. Қазір Сант-Мари-Мадлен базиликасы (Сант-Мария-Мадлен) аталған бенедиктин шіркеуі, мүсіндік капиталдары мен порталдарындағы күрделі бейнелер жиынтығымен Бургундиялық романдық өнер мен сәулеттің ұлы шедеврлерінің бірі болып табылады. 1569 жылы гугеноттар тонаған ғимарат 17 және 18 ғасырларда қараусыз қалды және Француз революциясы кезінде қосымша зақымдарға ұшырады. Везелейдегі шіркеу мен төбе 1979 жылы ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұра орындары тізіміне ортағасырлық христиандық және ерекше сәулет өнеріндегі маңыздылығы үшін қосылды. Көптеген аббаттар сияқты, бұл жерде римдік вилла, Верцелл (кейін Везелейге айналған) орналасқан. Вилла Каролингтердің қолына өтіп, Руссильон графы Жирартқа берілді. Ол құрған екі монастырь 8 ғасырда маврлардың шабуылына ұшырап, тоналып, таратылды, ал төбедегі монастырь норманндықтар өртеп жіберді. 9 ғасырда монастырь Бадило басшылығымен қайта құрылды, ол реформаланған бенедиктин Клуни орденімен байланысты болды. Везелей Испанияның солтүстік-батыс бұрышындағы Галисиядағы Сантьяго-де-Компостелаға баратын паломниктер үшін Франция арқылы өтетін төрт негізгі жолдың бірінің басында орналасқан. 1050 жыл шамасында Везелей монахтары Мария Магдалинаның қасиетті қалдықтарын сақтайтындарын айта бастады, олардың пікірінше, бұл қалдықтарды 9 ғасырлық негізін қалаушы әулие Бадило немесе оның жіберген елшілері қасиетті жерден әкелген. Біраз уақыттан кейін Везелей монахтары Прованстағы Сент-Максиминдегі криптада бос саркофагқа бейнеленген Бетаниядағы май жағу рәсімін тапқанын мәлімдеді. Везелей монахтары бұл Мария Магдалинаның қабірі деп жариялады, одан оның қасиетті қалдықтары олардың аббаттығына көшірілді. Босатылған тұтқындар абаттыққа құрмет ретінде тізбектерін әкелді, ал 1037 жылы жаңадан сайланған аббат Джеффри темірді ерітіп, Магдалинаның алтарын қоршаған темір қоршау ретінде қайтадан өңдеді. Везелейдің босату құқығына қарсы шыққан Аутун епископтары; Везелейдегі сот билігі мен қонақжайлылық құқығын талап еткен Неверс графтары; өзінің билігін реформалап, аббаттың бақылауын сақтауға тырысқан Клуни аббаттығы; және Везелей қаласының тұрғындары, олар коммуналдық өзін-өзі басқарудың шағын бөлігін талап етті. Везелейдің құлдырауының басталуы 1279 жылы Сицилияның Анжу патшасы Карл II-нің қамқорлығымен Прованстағы Сент-Максимин-ла-Сент-Баумде Мария Магдалинаның денесінің табылған күнімен сәйкес келді. Карл Ла-Сент-Баумде доминикандық монастырь салғанда, киелі орынның бұзылмағанын және қалдықтар неге жасырылғанын түсіндіретін жазу табылды. Жергілікті доминикан монахтары осы қалдықтардың арқасында болған кереметтер туралы есептерді жинақтады. Бұл жаңалық Везелейдің Еуропадағы Магдалинаның ең маңызды қасиетті орны ретіндегі беделін әлсіретті. Революциядан кейін Везелей құлау қаупіне ұшырады. 1834 жылы жаңадан тағайындалған француздық тарихи ескерткіштер инспекторы Проспер Мериме (Карменнің авторы ретінде танымал) оның құлауға жақын екенін ескертті, және оның ұсынысы бойынша жас сәулетші Эжен Вайолет ле Дюк 1840 және 1861 жылдар аралығында бірнеше кезеңдерде жүргізілген ауқымды және табысты қалпына келтіру жұмыстарын қадағалауға тағайындалды. Осы кезеңде оның командасы ауа райынан зақымданған және вандализмге ұшыраған мүсіннің көп бөлігін ауыстырды. Навты қолдауға арналған қанатты тіректер оның еңбегінің нәтижесі болып табылады.

Тімпанның түсіндіруі

Мадлен де Везелейдің орталық порталының тимпаны Еуропадағы басқа тимпандардан ерекшеленеді. Бастапқыда оның тимпаны крест жорықтарының рухани қорғанысы ретінде жұмыс істеуге және крест жорықтарының миссиясын бейнелейтін христиандық аллегорияны ұсынуға арналған еді. Сент-Лазар д’Атун және Сент-Пьер де Мойсак сияқты замандас шіркеулермен салыстырғанда, Везелейдің ерекшелігі анық көрінеді. Өнер тарихшысы Джордж Зарнецки: «Көптеген адамдарға романдық мүсіншілік туралы айтқанда, апокалиптикалық көрініс, әдетте Соңғы Сот бейнеленген үлкен шіркеу порталы еске түседі», – деп жазған. Бұл көбінесе дұрыс, бірақ Везелей – ерекше жағдай. 1944 жылғы мақаласында Адольф Каценеленбоген Везелейдің тимпанының Бірінші крест жорығына сілтеме жасап, Апостолдардың Елуінші күн миссиясын бейнелейтінін түсіндірді. Везелей тимпаны ойылуға отыз жыл бұрын Рим папасы Урбан II Ла Мадленде крест жорығын жариялауды жоспарлаған. 1095 жылы Урбан жоспарларын өзгертті және Бірінші крест жорығын Клермонт кеңесінде жариялады, бірақ Везелей крест жорықтары тарихындағы маңызды орынды сақтап қалды. Тимпан 1130 жылы аяқталды. Оның аяқталуынан кейін он бес жыл өткен соң, Бернард Клерволық Везелейді Екінші крест жорығын шақыру үшін таңдады. Везелей тіпті Үшінші крест жорығының бастапқы орны болды. Сол жерде Англияның Ричард Арыстанжүрек және Францияның Филипп II патшалары кездесіп, әскерлерін біріктіріп, қасиетті жерге біріккен батыстық шабуылға дайындалды. Сондықтан Везелей порталы крест жорықтары тарихындағы оның орнын көрсететіні абзал. Өнер тарихшысы Питер Лоу орталық тимпанды Ефестіктер кітабының 2-тарауынан алынған үзіндінің және Елуінші күннің бейнеленуі ретінде қарастырады, бұл келушілерге бенедиктин монахтығының қағидаларын және «жер бетіндегі барлық халықтарды, тіпті ең таңғажайып жаратылыстарды» қабылдайтын әмбебап шіркеудің кеңдігін жариялайды.

Линтел

Везелай порталының жоғары жағында әлемнің "құдайсыз" халқы бейнеленген. Бұл – Құдай сөзін бүкіл әлемге тарату мақсатымен жасалған алғашқы Пентикост миссиясының суреті. Тимпанның ішінде Құдай сөзін қабылдамаған адамдар толыққанды адам ретінде көрсетілмеген. Біреулері шошқа мұрынмен, енді біреулері деформацияланған, ал кейбіреулері ергежейлі болып бейнеленген. Атап айтқанда, бір пигмей баспалдақ көмегімен атқа отырған күйде суреттелген. Оң жақта піл құлақты адам, ал ортасында қауырсынмен жабылған адам бейнеленген. Сәулетшілер мен шеберлер сенбеушілерді дене бітімі арқылы олардың моральдық бұзылуын көрсету үшін әдейі қиын, жағымсыз етіп бейнелеген. Бұл – крестшілердің батыл тұрғысынан қарағанда, маврлар сияқты шетелдіктерге қатысты көзқарасының тікелей көрінісі. Тіпті Папа Урбан II крест жорылына шақыру жасағанда, батыстықтарды "осы зұлым нәсілді жоюға" шақыру арқылы түркілерге қатысты этноцентрлік көзқарасты насихаттауға көмектесті. Көптеген батыстықтар түркілер мен мұсылмандардың қалай болатынын білмеді және христиан дінінің болмауы жағымсыз дене ерекшеліктерімен байланысты деп ойлады. Сондай-ақ, сенбеушілерді жаман, деформацияланған монстрлар ретінде бейнелеу арқылы оларды адамгершіліктен шығаруға тырысқан деген пікір де бар. Өнер арқылы жауларын адамгершіліктен шығару арқылы крестшілердің қасиетті жерді басып алу және мұсылмандарды дінге көшіру немесе өлтіру миссиясы мақтан тұтуға және қастерлеуге лайық болды. Сондықтан Везелейдің жоғары жағы – бұл діни мәселенің қатар саяси мәлімдемесі де.

Қазіргі заманғы басқа порталдармен салыстыру

Vézelay-дың саяси ықпалы Францияның басқа шіркеулерінің сол кездегі портал дизайндарымен салыстырғанда одан да анық көрінеді. Vézelay-дың алқасы ерекше, бірақ оны сол дәуірдегі басқа романдық портал мүсіндерімен салыстыруға болады. Vézelay-дың алқасы Аутун қаласындағы Сен-Лазар алқасымен салыстыруға болады, себебі екеуі де күнә жасаған адамдарды бейнелейді. Vézelay алқасы «кәпірлерді» көрсетуге арналған, ал Аутун алқасы Сот күніндегі кінәлі жандарды көрсетеді. Екі алқаның ұқсастығының басты себебі – екі нысанның да негізгі сәулетшісі Master Gislebertus болғандығы. «Gislebertus мансабын Cluny-де бастады, содан кейін Vézelay-дың батыс фасадында жұмыс істеді және шамамен 1120 жылы Аутунға көшті». Сонымен қатар, екі тимпан да орталықта Мәсіхтің үлкен суретін бейнелеу дәстүрін ұстанады. Алайда, ұқсастық осымен шектеледі. Аутун көбірек дәстүрлі және романдық портал мүсіндеріне тән. Ол Романдық өнерде кең таралған және әдеттегі Екінші Келуді бейнелейді. Қорқынышты демон суреттері көптеп кездеседі. Екі тимпанның мақсаттары олардың дизайнында көрінеді: Аутун адамдарды шіркеуге қайтару үшін, ал Vézelay крест жорықтарын қолдау мақсатындағы саяси мәлімдеме ретінде жасалған.

Төменгі бөліктер

Везелайдың төменгі төрт бөлімінде Ілвангелді қабылдаған елдер бейнеленген. Олардың ішінде византиялықтар, армян және эфиопиялықтар бар. Византиялықтардың қосылуы ерекше маңызды, себебі олар қасиетті жерге крест жорығын ұйымдастыруды алғашқылар болып сұраған. Византиялықтар Иерусалимді салжұқ түркілерімен болған соғыс арқылы жоғалтқан, сондықтан олар осы аумақты қайтару үшін батыстан әскери көмек іздеуге құлшынды болған. Төменгі Везелай бөлімдеріндегі кейіпкерлер салтанатты және пропорционалды. Олардың бейнесі, "бұтпарастардың" суреттерімен тікелей қайшы келеді. Олар – құбыжық емес, адам. Суретшілердің пікірінше, олар Құдайдың инаятын алғандықтан, әрбір егжей-тегжейінде толыққанды адам ретінде бейнеленген. Сондықтан, осы бөлімдерді крест жорығына қатысқан елдердің аллегориясы деп қарастыруға болады. Крестшілер армиясы бір ғана Құдайға сену арқылы байланысқан түрлі ұлттардан құралған. Бұрын бір-бірімен соғысқан елдер кенеттен ортақ мақсатқа бірікті. Төменгі тырнақша бөлімдері осы жаңадан туған ынтымақтың көрінісі болып табылады.

Жоғарғы бөліктер

Төменгі төрт бөлме христиан халықтарын бейнелесе, жоғарғы төрт бөлме елшілердің екінші тапсырмасын бейнелейді. Киелі кітапта: "Апапайырыңның құдіретімен елшілер арқылы көптеген ғажап істер мен кереметтер жасалды", - делінген (Елшілердің істері 12:12). Бұл кереметтер ауруларды сауықтырып, жындарды қуып шығаруды да қамтыды. Бұл әрекеттер Везелай tympanum-ның жоғарғы төрт бөлімінде бейнеленген. Бір бөлмеде екі алапес адам керемет түрде сауыққан аяқ-қолдарын салыстырып, таңғалған күйінде көрінеді. Жын-шайтандар қасиетті елде тұратын христиан еместерге ұқсас. Түріктердің қасиетті жерлерді басып алуына қатысты Рим папасы Урбан былай деді: "Бұл қандай қорлық, мұндай қорлық, бүлінген және жындар құлдыраған нәсілдің құдіреті шексіз Құдайға сенетін халықты жеңуі керек!"