Израильдік діни-сионистік партиясының тарихы

Кіріспе

Израильдік саяси партия Діни сионисттік партия (הציונות הדתית), 2021 жылға дейін Ткума (תקומה) деп аталатын және ресми түрде Ұлттық одақ – Ткума (, ), өте оңшыл партия болды. 1998 жылы құрылғаннан бері барлық сайлауларда партия басқа фракциялармен бірігіп, бірыңғай тізім ретінде қатысты. 2023 жылы Діни сионисттік партия мен «Еврей үйі» партиялары Ұлттық діни партия – Діни сионизм партиясын құруға келісті.

Тарих

Tkuma компаниясын 1998 жылы Ханан Порат пен Цви Хендел құрды. Екі адам Уай өзенінің меморандумына қарсылық білдіре отырып, Ұлттық діни партиядан шықты. Ткума құрылғаннан кейін бірден Моледет пен Херут – Ұлттық қозғалысымен бірігіп, Ұлттық одақ құрды. 1999 жылғы сайлауда оңшыл коалиция төрт орын жеңіп алды, оның тек біреуі Ткумаға тиді. Бұл сайлау оңшылдар үшін сәтсіз аяқталды, Ехуд Барак жеңіске жетті, ал Ұлттық одақ пен Ткума оппозицияға өтті. 2000 жылдың ақпан айында «Исраэль Бейтейну» Ткумамен бірге Ұлттық одаққа қосылды. Екі партия 2001 жылы Ариэль Шаронның бірінші үкіметіне кірді. Бір жылдан кейін Ткума мен Ұлттық одақтың қалған бөлігі екінші интифаданы басқарудағы келіспеушіліктерге байланысты Шарон үкіметінен кетіп қалды. 2003 жылғы сайлауда Ұлттық одақ «Исраэль Бейтейнумен» одақ құрды, оның артып келе жатқан қолдауы бүкіл тізімге жеті орын, ал Ткумаға екі орын жеңіп алуға көмектесті. Партия Ликуд, Шинуи, Ұлттық діни партия және «Исраэль БаАлиямен» бірге Ариэль Шаронның коалициясына кірді. Газадан кету мәселесінде туындаған шиеленістер (Ткума идеологиялық тұрғыдан қарсы болды, ал Хендел Газадағы Ганеи Тал елді мекенінде тұрды) салдарынан Ұлттық одақ министрлері Биньямин Илон мен Авигдор Либерман жұмыстан босатылды, ал партия коалициядан шықты. Бірақ Ұлттық одақ, коалицияда қалуға шешім қабылдаған Ұлттық діни партиядан бөлініп шыққан «Ахи» партиясының қосылуымен нығайды. 2006 жылғы сайлау алдында Ұлттық одақ пен «Исраэль Бейтейну» арасындағы одақ таратылып, Ұлттық одақ пен Ұлттық діни партия арасында жаңа одақ құрылды. Олар тоғыз орын жеңіп алды, оның екеуі Ткумаға беріліп, Хендел мен Ури Ариел алды. 2008 жылдың 3 қарашасында, 2009 жылғы сайлау алдында Ткума дағдарысқа тап болды. Партия «Ахи», Ұлттық діни партия және Моледетпен бірігіп, кейін «Еврей үйі» деп аталған жаңа оңшыл партия құратынын жариялады. Алайда, бұрынғы Ткума мүшелерінің шамамен жартысы жаңа партиядан шығып, Ткуманы қайта құруға және Моледет, Хатиква және «Эрец Исраэль Шеланумен» бірге Ұлттық одаққа қайта қосылуға шешім қабылдады. Сайлауда Ұлттық одақ төрт орын, ал Ткума екі орын жеңіп алды. 2013 жылғы сайлау алдында Ұлттық одақ бөлінді, Ткумадан басқа барлық мүше партиялар «Оцма ЛеИсраэль» партиясын құру үшін бөлініп кетті, нәтижесінде Ткума Ұлттық одақта жалғыз қалды. Ткума өзінің атауын «Ұлттық одақ – Ткума» деп өзгертті, Ұлттық одақ атауын иеленді. Партия 2013 жылғы сайлауға «Еврей үйі» тізімі бойынша қатысуды жөн көрді. «Еврей үйі» 12 орын жеңіп алды, оның төртеуі (Ариел, Бен Дахан, Кальфа және Строк) Ткума мүшелері болды. Партия 2015 жылғы Кнессет сайлауында «Еврей үйімен» одақ құруды жалғастырды, бірлескен тізімде 2-ші, 8-ші, 13-ші және 17-ші орындарды иеленді. Бұл сайлауда «Еврей үйі» сегіз орынға дейін төмендеді. 2019 жылы Безалель Смотрих партия басшылығын қабылдады, партия сайлауында Ариелге қарсы үлкен жеңіске жетті. 2019 жылғы сәуірдегі сайлау алдында партия «Еврей үйі» және «Оцма Йехудитпен» бірігіп, оңшыл партиялар одағын құрды, ол сайлауда бес орын жеңіп алды, оның екеуі «Ұлттық одақ – Ткумаға» тиді. 2019 жылғы қыркүйектегі сайлау алдында Ткума мен «Еврей үйі» «Ямина» деп аталған Жаңа оңшылдармен одақ құруға келісті, Ткума басшысы Смотрих бірлескен тізімде үшінші орын алды. 2019 жылдың 10 қазанында «Ямина» ресми түрде Кнессеттегі екі фракцияға – Жаңа оңшылдар және «Еврей үйі – Ұлттық одаққа» бөлінді. 2020 жылғы сайлау үшін «Оцма Йехудит» пен «Еврей үйі» 20 желтоқсанда кейіннен Біріккен еврей үйі деп аталған одақта бірге сайлауға түсуге келісті. Смотрич бұл қадамды сынға алып, одақтың сайлаудан өтуі екіталай екенін айтты. Ткума, «Еврей үйі» және Жаңа оңшылдар 2020 жылдың 15 қаңтарында «Яминаны» қайта құрды. 2020 жылдың 22 сәуірінде «Ямина» басшысы Нафтали Беннеттің «Яминаның саяси болашағы үшін барлық нұсқаларды қарастырып жатқаны» туралы хабарланды, оның ішінде Нетаньяху үкіметінен кету, ол оппозициялық «Көк және ақ» партиясының жетекшісі Бенни Ганцпен коалициялық үкімет құруға келісті және оппозицияға қосылу. Беннеттің жаңа коалициялық үкіметтің сот реформасы мәселесін тоқтату туралы шешімінен наразы болғаны хабарланды. 2020 жылдың 14 мамырында «Еврей үйінің» жалғыз Кнессет мүшесі Рафи Перец «Ямина» мүшесі мәртебесін тоқтатты және Нетаньяхудың жаңа үкіметіне қосылуға келісті. 15 мамырда Ткума, Жаңа оңшылдармен бірге Нетаньяхудан бөлініп, «Ямина» одағын оппозицияның мүшесі етті. 2020 жылдың 17 мамырында Беннетт қорғаныс министрі ретінде өз орнын басқан Ганцпен кездесіп, «Ямина» партиясы «басын жоғары ұстап» оппозицияда болады деп мәлімдеді. Ткума 7 қаңтарда атауын өзгертті.

Tkuma was established by Hanan Porat and Zvi Hendel in 1998. The pair left the National Religious Party in reaction to the Wye River Memorandum. Almost immediately after the creation of Tkuma, it joined together with Moledet and Herut – The National Movement, to form the National Union, a right wing coalition which won four seats in the 1999 elections, with only one of those seats going to Tkuma. These elections were a failure for the right wing bloc, and were won by Ehud Barak, leaving the National Union and Tkuma in the opposition. In February 2000, Yisrael Beiteinu joined the National Union, alongside Tkuma, and the two parties joined Ariel Sharon's first government in 2001. One year later, Tkuma and the rest of the National Union left Sharon's government over disagreements over the handling of the Second Intifada. For the 2003 elections, the National Union kept its alliance with Yisrael Beiteinu, with its increased support helping to win seven seats for the entire list, and two for Tkuma. The party was included in Ariel Sharon's coalition, alongside Likud, Shinui, the National Religious Party, and Yisrael BaAliyah. Because of tensions over the withdrawal from the Gaza Strip (Tkuma was ideologically opposed, and Hendel lived in the Gaza settlement of Ganei Tal), National Union ministers Binyamin Elon and Avigdor Lieberman were sacked, and the party left the coalition. However, the National Union was bolstered by the addition of Ahi, which had split off from the National Religious Party when they decided to remain in the coalition. Before the 2006 elections, the alliance between the National Union and Yisrael Beiteinu was dissolved, and a new alliance between the National Union and the National Religious Party was formed, which won nine seats, two of which were allocated to Tkuma and taken by Hendel and Uri Ariel. On 3 November 2008, ahead of the 2009 elections, Tkuma faced a crisis. The party itself announced that it would unite with Ahi, the National Religious Party, and Moledet, to form a new right wing party, which was later named the Jewish Home. However, around half of the former Tkuma members later left the new party to re establish Tkuma and rejoin the National Union alongside Moledet, Hatikva, and Eretz Yisrael Shelanu. In the elections themselves, the National Union got four seats, with Tkuma getting two seats. Ahead of the 2013 elections, the National Union split, with all member parties except for Tkuma splitting off to form Otzma LeYisrael, leaving Tkuma as the only party left in the National Union. Tkuma proceeded to change its name to "National Union–Tkuma", appropriating the National Union name. The party opted to run as part of the Jewish Home list for the 2013 elections. The Jewish Home won 12 seats, four of which (Ariel, Ben Dahan, Kalfa, and Strook) were members of Tkuma. The party decided to continue its alliance with the Jewish Home for the 2015 Knesset elections, taking the 2nd, 8th, 13th, and 17th spots on the joint list. The Jewish Home dropped to eight seats in that election. In 2019 Bezalel Smotrich took over party leadership, winning party elections in a landslide against Ariel. Ahead of the April 2019 elections, the party joined with the Jewish Home and Otzma Yehudit to create the Union of Right Wing Parties, which won five seats in the elections, two of which went to National Union–Tkuma. Ahead of the September 2019 elections, Tkuma and the Jewish Home agreed to form an alliance with the New Right, called Yamina, with Tkuma leader Smotrich receiving the third spot on the joint list. Yamina officially split on 10 October 2019 into two Knesset factions – the New Right, and the Jewish Home–National Union. For the 2020 elections, Otzma Yehudit and The Jewish Home agreed on 20 December to run together, in an alliance later named the United Jewish Home. Smotrich was critical of the move, stating that it was unlikely that the alliance would pass the electoral threshold. Tkuma, The Jewish Home, and the New Right reformed Yamina on 15 January 2020. On 22 April 2020 it was reported that Yamina leader Naftali Bennett was now "considering all options" for Yamina's political future, including departing from Netanyahu's government, which had just agreed to a coalition government with the leader of the opposition Blue and White party, Benny Gantz, and joining the opposition. Bennett was said to be unhappy with the new coalition government's decision to hold back on the issue of judicial reform. On 14 May 2020 The Jewish Home's only Knesset member, Rafi Peretz, ended his status as a member of Yamina, and agreed to join Netanyahu's new government as well. On 15 May, Tkuma, along with the New Right, split with Netanyahu and made the Yamina alliance a member of the opposition. On 17 May 2020 Bennett met with Gantz, who also succeeded him as defence minister, and declared that the Yamina party would be a member of the opposition, with its "head held high". Tkuma was renamed on 7 January,

2021 жылдың ақпанында партия 2021 жылғы Кнессет сайлауына «Ноам» және «Оцма Йехудитпен» бірлескен тізіммен түсуге келісті. Тізім «Діни-сионистік партия» атымен сайлауға қатысты және алты орын жеңіп алды, оның төртеуі «Діни-сионистік партия» мүшелерімен толтырылды. 14 маусымда 36-шы үкімет құрылғаннан кейін депутат Офир Софер «Ликуд» фракциясынан бөлініп, «Діни-сионистік партияға» бірікті, партия ұстаған орындардың санын жетіге дейін арттырды. Ол сайлау кезінде Кнессетке «Ликуд» тізімі бойынша сайланған, «Атид Эхад» партиясының мүшесі ретінде, оны пайдалы партия ретінде пайдаланған (тіркелген, бірақ әрекетсіз партияны қайта пайдалану). «Діни-сионистік партия», «Ноам» және «Оцма Йехудит» 2022 жылғы Кнессет сайлауы алдында 14 қыркүйекте бір тізімді ұсынды, нәтижесінде одақ 14 орын жеңіп алды. Партиялар 20 қарашада 2022 жылы Кнессетте үш партияға бөлінді.