Османдық империяның құлдырауы және күш тепе-теңдігіне әсері

Кіріспе

Осман империясының құлдырауы және оның күштер тепе-теңдігіне әсері. Дипломатиялық тарихта Шығыс мәселесі – Осман империясындағы саяси және экономикалық тұрақсыздық мәселесі, 18-ғасырдың соңынан 20-ғасырдың басына дейін, сондай-ақ осыған байланысты Еуропаның ірі державалары арасындағы стратегиялық бәсекелестік және саяси ойлар жиынтығы. "Еуропаның ауру адамы" деп сипатталған империяның әскери күшінің 18-ғасырдың екінші жартысындағы салыстырмалы әлсіреуі, Еуропа елдерінің келісімдерімен қалыптасқан нәзік күштер тепе-теңдігін бұзу қаупін тудырды. Шығыс мәселесі көптеген өзара байланысты элементтерді қамтыды: Осман әскерінің жеңілістері, Осман институцияларының қаржылық қиындықтары, Османның саяси және экономикалық жаңғырту бағдарламасы, оның провинцияларындағы этно-діни ұлтшылдықтың күшеюі және ірі державалардың бәсекелестігі. Осы мәселелердің арасындағы байланысты анықтау үшін тарихшы Лесли Рогн Шумахер Шығыс мәселесінің келесі анықтамасын ұсынды:

"Шығыс мәселесі" – Осман империясының саяси, әскери және экономикалық күшінің төмендеуімен, сондай-ақ аймақтық маңызының жоғалтуымен байланысты оқиғалар мен күрделі динамикалар жиынтығы. Бұл мәселе 18-ғасырдың екінші жартысынан бастап 1923 жылы қазіргі Түркияның құрылуына дейінгі кезеңде Еуропа үшін маңызды болды. Шығыс мәселесінің қашан басталғаны туралы нақты дата жоқ болғанымен, орыс-түрік соғысы (1828–1829) бұл мәселені еуропалық державалар, әсіресе Ресей мен Ұлыбритания назарына жеткізді. Осман империясының ыдырауы жақын деп есептелгендіктен, Еуропа елдері Осман империясының аумағындағы әскери, стратегиялық және сауда мүдделерін қорғау үшін күш көрсетуге тырысты. Императорлық Ресей Осман империясының құлдырауынан пайда көруге мүдделі болды, ал Австрия-Мажарстан мен Ұлыбритания империяны сақтаудың өздеріне тиімді екенін санады. Шығыс мәселесі Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін шешілді, оның салдарының бірі Осман империясының құлдырауы мен бөлінуі болды.

Өмірбаян

Шығыс мәселесі Осман империясының билігі 18-шы ғасырда төмендеген кезде туындады. Османдықтар 1683 жылы Вена шайқасында Польша-Литва одағы мен Австрияның біріккен әскерлеріне, Жохан III Собиеский басшылығымен жеңіліс тапқанда, өкіметтерінің ең жоғалғы нүктесіне жетті. 1699 жылы Карловиц шартымен бейбітшілік орнатылды, ол Осман империясын Орталық Еуропадағы көптеген иеліктерінен, соның ішінде Венгрияның олар басып алған бөліктерінен айырылуға мәжбүр етті. Батысқа қарай кеңеюі тоқтатылғаннан кейін, Осман империясы ешқашан Австрияға күдік тудырмады, ол Еуропадағы үстем күшке айналды. Шығыс мәселесі 18-шы ғасырғы орыс-түрік соғыстарына дейін толыққанды дамымады. Карл Маркстың Қырым соғысы төңірегіндегі жазбаларына сәйкес, Шығыс мәселесінің негізгі факторы – Түркияға қатысты ресейлік империализм еді. Түркия – Еуропаның қалған бөлігін қорғайтын тосқауыл болды, сондықтан Ұлыбританияның мүдделері Қырым соғысы кезінде Осман империясымен байланысты болды.

Наполеон дәуірі

Наполеон дәуірі (1799–1815) құлдырап бара жатқан Осман империясына белгілі бір демалыс сыйлады. Ол Ресейді одан әрі ілгері жылжудан алаңдатты. Наполеон Мысырға басып кірді, бірақ оның әскері Абукир шығанағында британдықтар француз флотын жеңгеннен кейін онда тұтқынға айналды. 1803 жылғы бейбітшілік кезеңі әскердің Францияға қайта оралуына мүмкіндік берді. Өз үстемдігін қамтамасыз ету және Еуропаның қалған бөлігін дерлік күшсіз ету үшін Наполеон 1807 жылы Тильзит шарты арқылы Ресеймен одақ құрды. Ресей Наполеонға Ұлыбританияға қарсы соғыста көмек көрсетуге міндеттенді; ал Ресей императоры Осман империясының Молдавия және Валахия территорияларын алатын болды. Егер Сұлтан осы территорияларды тапсырудан бас тартса, Франция мен Ресей империяға шабуыл жасайтын еді, ал Османның Еуропадағы иеліктері екі одақтас арасында бөлінетін еді. Наполеонның жоспары Сұлтанға ғана емес, сондай-ақ осындай күшті одаққа қарсы әлсіз болған Ұлыбритания, Австрия және Пруссияға да қауіп төндірді. Бұл одақ, табиғи түрде, Осман империясын толығымен жоқ қылуы мүмкін болған француз-ресейлік бірлескен шабуылды дипломатиялық жолмен болдырмауды үміттенген австриялықтарға да қолайлы болды; бірақ дипломатиялық шаралар сәтсіз аяқталса, Австрияның министрі Клеменс фон Меттерних Осман империясының бөлінуін қолдайтынын шешті – бұл Австрия үшін тиімсіз шешім болғанымен, Оңтүстік-Шығыс Еуропаны Ресейдің толық басып алуынан гөрі азырақ қауіпті еді. Алайда, империяға шабуыл болған жоқ, ал Тильзитте жасалған одақ 1812 жылы Францияның Ресейге басып кіруімен таратылды. 1815 жылы Наполеонның Ұлы державалардан жеңіліске ұшырағаннан кейін, жеңімпаздардың өкілдері Вена конгресінде бас қосты, бірақ құлдырап бара жатқан Осман империясының аумақтық тұтастығына қатысты ешқандай шара қабылдамады. Бұл жіберілген мүмкіндік, сондай-ақ Сұлтанның Киелі одақтан шығарылуы көптеген адамдар тарапынан Шығыс мәселесінің Ресейдің ішкі мәселесі екендігін, және ол еуропалық басқа елдерге қатысты емес деген тұжырымды қолдайтын ретінде қабылданады.

The Napoleonic era (1799–1815) brought some relief to the faltering Ottoman Empire. It distracted Russia from further advances. Napoleon invaded Egypt but his army was trapped there when the British decisively defeated the French fleet at Aboukir Bay. A peace interlude in 1803 allowed the army to return to France. To secure his own domination and to render the rest of Europe virtually powerless, Napoleon established an alliance with Russia by concluding the Treaty of Tilsit in 1807. Russia pledged to provide aid to Napoleon in his war against Britain; in turn, the Emperor of Russia would receive the Ottoman territories of Moldavia and Wallachia. If the Sultan refused to surrender these territories, France and Russia were to attack the Empire, and the Ottoman domains in Europe were to be partitioned between the two allies. The Napoleonic scheme threatened not only the Sultan, but also Britain, Austria and Prussia, which were almost powerless in the face of such a potent alliance. The alliance naturally proved accommodating to the Austrians, who hoped that a joint Franco Russian attack, which would probably have utterly devastated the Ottoman Empire, could be prevented by diplomacy; but if diplomatic measures failed, the Austrian minister Klemens von Metternich decided that he would support the partition of the Ottoman Empire—a solution disadvantageous to Austria, but not as dangerous as a complete Russian takeover of Southeastern Europe. An attack on the Empire, however, did not come to pass, and the alliance concluded at Tilsit was dissolved by the French invasion of Russia in 1812. Following Napoleon's defeat by the Great Powers in 1815, representatives of the victors met at the Congress of Vienna, but failed to take any action relating to the territorial integrity of the decaying Ottoman Empire. This omission, together with the exclusion of the Sultan from the Holy Alliance, was interpreted by many as supportive of the position that the Eastern question was a Russian domestic issue that did not concern any other European nations.

Сербиялық революция

Сербия революциясы немесе Революциялық Сербия – 1804 және 1815 жылдар арасындағы серб халқының ұлттық және әлеуметтік революциясын білдіреді. Осы кезеңде Сербия Осман империясынан толық азат болып, тәуелсіз еуропалық ұлттық мемлекет ретінде қалыптасты. Кейінгі кезең (1815–1833) Белград пен Осман империясы арасындағы қарқынды келіссөздермен ерекшеленді. Бұл терминді белгілі неміс тарихшысы Леопольд фон Ранке 1829 жылы жарық көрген «Die Serbische Revolution» атты кітабында енгізді. Осы оқиғалар қазіргі Сербияның негізін қалады. Революцияның бірінші кезеңі (1804–1815) – тәуелсіздік үшін күрес болса, екінші кезең (1815–1833) Портаның (Осман үкіметінің) Сербия мемлекетін ресми мойындауымен аяқталды. Революция бірнеше кезеңде өтті: Қаражордже Петрович басқарған Бірінші серб көтерілісі (1804–1813), Хаджи Продан көтерілісі (1814), Милош Обренович басқарған Екінші серб көтерілісі (1815) және Портаның Сербия мемлекетін ресми мойындауы (1815–1833). 1809 жылы Белградта Қаражордже жариялаған манифест революцияның шыңына жетті. Онда серб ұлтының біртүтастығы, дін еркіндігінің, серб тарихының және жазбаша заңдардың маңыздылығы баса көрсетілді. Манифест авторы Осман империясының мұның бәрін қамтамасыз ете алмайтынын мәлімдеді. Сондай-ақ, сербтерді Портаға төленетін жизия салығын тоқтатуға шақырды. Көтерілістердің басты нәтижесі – Сербияның Осман империясынан тәуелділіктен азатуы болды. Сербия княздығы құрылды, оны өз парламенті, үкіметі, конституциясы және патшалық әулеті басқарды. Революцияның әлеуметтік жағы – Сербияда буржуазиялық қоғам құндылықтарының енгізілуімен байланысты. Сондықтан бұл оқиға әлемдегі ең шығысқа орналасқан буржуазиялық төңкеріс саналды, ол 1806 жылы феодализмнің жойылуымен аяқталды. 1835 жылы Балқандағы алғашқы конституцияның қабылдануы (кейін жойылды) және 1808 жылы құрылған Белградтағы Ұлы академия – жас серб мемлекетінің жетістіктеріне қосылды. 1833 жылға қарай Сербия Осман империясының қарауындағы мемлекет ретінде ресми танылды және мұрагерлік монархия ретінде мойындалды. Княздықтың толық тәуелсіздігі 19 ғасырдың екінші жартысында халықаралық деңгейде мойындалды.

The Serbian revolution or Revolutionary Serbia refers to the national and social revolution of the Serbian people between 1804 and 1815, during which Serbia managed to fully emancipate itself from the Ottoman Empire and exist as a sovereign European nation state, and a latter period (1815–1833), marked by intense negotiations between Belgrade and the Ottoman Empire. The term was invented by a famous German historian, Leopold von Ranke, in his book Die Serbische Revolution, published in 1829. These events marked the foundation of modern Serbia. While the first phase of the revolution (1804–1815) was in fact a war of independence, the second phase (1815–1833) resulted in official recognition of a suzerain Serbian state by the Porte (the Ottoman government), thus bringing the revolution to its end. The revolution took place by stages: the First Serbian Uprising (1804–1813), led by Karađorđe Petrović; Hadži Prodan's revolt (1814); the Second Serbian Uprising (1815) under Miloš Obrenović; and official recognition of the Serbian state (1815–1833) by the Porte. The Proclamation (1809) by Karađorđe in the capital Belgrade represented the peak of the revolution. It called for unity of the Serbian nation, emphasizing the importance of freedom of religion, Serbian history and formal, written rules of law, all of which it claimed the Ottoman Empire had failed to provide. It also called on Serbs to stop paying the jizya tax to the Porte. The ultimate result of the uprisings was Serbia's suzerainty from the Ottoman Empire. The Principality of Serbia was established, governed by its own parliament, government, constitution and its own royal dynasty. Social element of the revolution was achieved through introduction of the bourgeois society values in Serbia, which is why it was considered the world's easternmost bourgeois revolt, which culminated with the abolition of feudalism in 1806. The establishment of the first constitution in the Balkans in 1835 (later abolished) and the founding in 1808 of its first university, Belgrade's Great Academy, added to the achievements of the young Serb state. By 1833, Serbia was officially recognized as a tributary to the Ottoman Empire and as such, acknowledged as a hereditary monarchy. Full independence of the Principality was internationally recognized during the second half of the 19th century.

Грекияның тәуелсіздік соғысы

Шығыс мәселесі гректердің 1821 жылы сұлтаннан тәуелсіздік жариялауымен қайтадан Еуропаның маңызды мәселесіне айналды. Осы кезде "шығыс мәселесі" деген тіркес қолданысқа енді. 1815 жылы Наполеон жеңілгеннен кейін Ресей императоры Осман империясына шабуыл жасау ниетінде деген қауесет тарады, ал гректердің көтерілісі шабуыл мүмкіндігін одан да арттырды. Ұлыбританияның сыртқы істер министрі Роберт Стюарт, Кастлерэй виконты, сондай-ақ Австрияның сыртқы істер министрі Меттерних Ресей императоры Александр I-ге соғысқа араласпауға кеңес берді. Олар оның орнына Еуропа концертін (Наполеон жеңіліс танытқаннан бері сақталған Еуропадағы кең ынтымақтастық рухы) сақтауын өтінді. Александр I, қатысушы мемлекеттер арасындағы бейбіт ынтымақтастыққа ұмтылып, Қасиетті одақты құрған болатын. Шығыс мәселесін гректерге көмектесу және османдықтарға шабуыл жасау арқылы бірден шешудің орнына, Александр тартынды, нәтижесінде ешқандай шешім қабылдамады. 1825 жылы Александр қайтыс болғаннан кейін Ресей тағына Николай I отырды. Ол енді келіссөздер мен конференцияларға төзбейтінін шешіп, Грекияға араласуға бел буды. Ұлыбритания да көп ұзамай араласты, оның араласуының бір себебі жас грек мемлекетінің толығымен Ресейдің қарауында болуына жол бермеу еді. Батыс Еуропаның мәдени өмірінде сол кездегі романтизм ағымы Грекияның тәуелсіздігін қолдауды саяси жағынан мүмкін етті. Франция да гректермен бірікті, бірақ Австрия (Ресейдің кеңеюінен әлі де қорқып) оған қосылмады. Ұлы державалардың араласуына наразы болған Осман сұлтаны Махмуд II Ресейді исламның жауы деп жариялады, бұл Ресейді 1828 жылы соғыс жариялауға итермеледі. Австрия қорқынышпен Ресейге қарсы коалиция құруға тырысты, бірақ бұл әрекеттері сәтсіз аяқталды. Соғыс 1829 жылға дейін жалғасқанда Ресей Осман империясынан басымдыққа ие болды. Алайда, соғысты одан әрі ұзарту Ресейді Австрияның өзіне қарсы соғысқа түсуіне және Ұлыбританияда күдік тудыруы мүмкін еді. Сондықтан, орыстардың Осман империясын жою ниетімен соғысты жалғастыруы тиімсіз болар еді. Осы кезде Франция королі Карл X Осман империясын Австрия, Ресей және басқалар арасында бөлуді ұсынды, бірақ оның жоспары нәтиже беру үшін тым кеш ұсынылды. Осылайша Ресей Осман империясын шешуші түрде жеңіске жеңдіре де алмады, бөліске де сала алмады. Ол, алайда, Осман империясын қарапайым тәуелділікке түсіру саясатын қабылдады. 1829 жылы Ресей императоры сұлтанмен Адрианополь шартын жасады; оның империясына Қара теңіз бойындағы қосымша аумақтар берілді, орыс сауда кемелеріне Дарданеллге кіруге рұқсат берілді және Осман империясындағы орыстардың сауда құқықтары кеңейтілді. Грекияның тәуелсіздік соғысы осыдан кейін көп ұзамай аяқталды, өйткені Грекияға 1832 жылы Константинополь шарты бойынша тәуелсіздік берілді.

The Eastern question once again became a major European issue when the Greeks declared independence from the Sultan in 1821. It was at about this time that the phrase "Eastern question" was coined. Ever since the defeat of Napoleon in 1815, there had been rumours that the Emperor of Russia sought to invade the Ottoman Empire, and the Greek Revolt seemed to make an invasion even more likely. The British foreign minister, Robert Stewart, Viscount Castlereagh, as well as the Austrian foreign minister, Metternich, counselled the Emperor of Russia, Alexander I, not to enter the war. Instead, they pleaded that he maintain the Concert of Europe (the spirit of broad collaboration in Europe which had persisted since Napoleon's defeat). A desire for peaceful co operation was also held by Alexander I, who had founded the Holy Alliance. Rather than immediately putting the Eastern question to rest by aiding the Greeks and attacking the Ottomans, Alexander wavered, ultimately failing to take any decisive action. Alexander's death in 1825 brought Nicholas I to the Imperial Throne of Russia. Deciding that he would no longer tolerate negotiations and conferences, he chose to intervene in Greece. Britain also soon became involved, with its intervention motivated in part by the desire to prevent the young Greek state from becoming a wholly Russian vassal. The spirit of romanticism that then dominated Western European cultural life also made support for Greek independence politically viable. France too aligned itself with the Greeks, but Austria (still worried about Russian expansion) did not. Outraged by the interference of the Great Powers, the Ottoman Sultan, Mahmud II, denounced Russia as an enemy of Islam, prompting Russia to declare war in 1828. An alarmed Austria sought to form an anti Russian coalition, but its attempts were in vain. As the war continued into 1829, Russia gained a firm advantage over the Ottoman Empire. By prolonging hostilities further, however, Russia would have invited Austria to enter the war against her and would have resulted in considerable suspicion in Britain. Therefore, for the Russians to continue with the war in hopes of destroying the Ottoman Empire would have been inexpedient. At this stage, the King of France, Charles X, proposed the partition of the Ottoman Empire among Austria, Russia and others, but his scheme was presented too belatedly to produce a result. Thus, Russia was able to secure neither a decisive defeat nor a partition of the Ottoman Empire. It chose, however, to adopt the policy of degrading the Ottoman Empire to a mere dependency. In 1829, the Emperor of Russia concluded the Treaty of Adrianople with the Sultan; his empire was granted additional territory along the Black Sea, Russian commercial vessels were granted access to the Dardanelles, and the commercial rights of Russians in the Ottoman Empire were enhanced. The Greek War of Independence was terminated shortly thereafter, as Greece was granted independence by the Treaty of Constantinople in 1832.

Мұхаммед Әли Мысыр

Грек көтерілісі аяқталып жатқанда, Осман империясында Сұлтан мен оның Египеттегі вице-королі Мұхаммед Әли арасындағы Египет-Осман соғысы (1831–1833) басталды. Жаңа технологиялармен жабдықталған және жақсы оқытылған египеттік армия империяны жаулап алуға қабілетті көрінді. Ресей патшасы, Осман сұлтанын қарапайым вассалға дейін кеміту саясатын ұстана отырып, Сұлтанмен одақ құруды ұсынды. 1833 жылы екі билеуші Ункиар-Скелесси шартын жасасты, оның арқасында Ресей Осман империясы үстінен толық бақылауға ие болды. Ресей империяны сыртқы шабуылдардан қорғауға уәде берді, ал Сұлтан Ресей соғысқа қатысқанда Дарданеллді әскери кемелер үшін жабуға міндеттенді. Бұл шарттың ережесі «Бұғаздар мәселесі» деп белгілі мәселені тудырды. Келісімде барлық әскери кемелердің өтуіне тыйым салынған, бірақ көптеген еуропалық мемлекет қайраткерлері бұл ереже ресейлік кемелерге рұқсат береді деп жаңылысты. Ұлыбритания мен Франция бұл қате түсіндірілген ережеге ашуланды, сонымен қатар Ресейдің экспансиясын тоқтатуға тырысты. Алайда, екі мемлекет мақсаттарына жетудің жолдары бойынша келіспеді: британдықтар Сұлтанды қолдауды қаласа, француздықтар Мұхаммед Әлиді (оларды қабілетті деп санайтындықтан) бүкіл Осман империясының билеушісі еткенді жөн көрді. Ресейдің араласуы 1833 жылы Мұхаммед Әлимен бейбіт келісімге келуге әкелді, бірақ 1839 жылы соғыс қайта басталды. Сол жылы Сұлтан Махмұд II қайтыс болды, Осман империясын ұлы Абдулмежид I-ге қиын жағдайда қалдырды: Осман армиясы Мұхаммед Әлидің әскерлерінен ауыр жеңіліске ұшырады. Тағы бір апат – египеттік әскерлер түрік флотының барлық кемелерін басып алды. Ұлыбритания мен Ресей Осман империясының құлауын болдырмау үшін араласты, бірақ Франция Мұхаммед Әлиді қолдауын жалғастырды. 1840 жылы Ұлы державалар келісімге келді: Мұхаммед Әли Сұлтанға номиналдық бағынуға келісті, бірақ Египеттің мұрагерлік басқару құқығын алды. Осы кезеңдегі шешілмеген жалғыз мәселе – Бұғаздар мәселесі болды. 1841 жылы Ресей Лондон бұғаздары конвенциясын қабылдап, Ункиар-Скелесси шартынан бас тартуға келісті. Ресей, Ұлыбритания, Франция, Австрия және Пруссия сияқты Ұлы державалар Осман империясының «ежелгі ережені» қайта орнатуға келісті, ол түрік бұғаздарының соғыс кезінде Сұлтанның одақтастарынан басқа барлық әскери кемелер үшін жабық болуын қарастырды. Бұғаздар конвенциясымен Ресей императоры Николай I Сұлтанды тәуелділікке түсіру ойынан бас тарды және Еуропадағы Осман аумақтарын бөлісу жоспарына қайта оралды. Осылайша, 1831 жылы басталған египеттік күрестің шешілуінен кейін, әлсіз Осман империясы енді Ресейге толық тәуелді болмай, қорғау үшін Ұлы державаларға тәуелді болды. Империяның құлдырауын тоқтатуға бағытталған ішкі реформалар сәтсіз аяқталды. 1840 жылдарға қарай Осман империясы «Еуропаның ауру адамына» айналды, ал оның ыдырауы сөзсіз болды.

Just as the Greek Revolt was coming to an end, the Egyptian–Ottoman War (1831–1833) broke out in the Ottoman Empire between the Sultan and his nominal viceroy in Egypt, Muhammad Ali. The modern and well trained Egyptians looked as though they could conquer the empire. The Tsar of Russia, in keeping with his policy of reducing the Ottoman Sultan to a petty vassal, offered to form an alliance with the Sultan. In 1833, the two rulers negotiated the Treaty of Unkiar Skelessi, in which Russia secured complete dominance over the Ottomans. The Russians pledged to protect the Empire from external attacks; in turn, the Sultan pledged to close the Dardanelles to warships whenever Russia was at war. This provision of the Treaty raised a problem known as the "Straits question". The agreement provided for the closure for all warships, but many European statesmen mistakenly believed that the clause allowed Russian vessels. Britain and France were angered by the misinterpreted clause; they also sought to contain Russian expansionism. The two kingdoms, however, differed on how to achieve their objective; the British wished to uphold the Sultan, but the French preferred to make Muhammad Ali (whom they saw as more competent) the ruler of the entire Ottoman Empire. Russian intervention led the Sultan to negotiate a peace with Muhammad Ali in 1833, but war broke out once again in 1839. Sultan Mahmud II died the same year, leaving the Ottoman Empire to his son Abdulmejid I in a critical state: the Ottoman army had been significantly defeated by the forces of Muhammad Ali. Another disaster followed when the entire Turkish fleet was seized by the Egyptian forces. Great Britain and Russia now intervened to prevent the collapse of the Ottoman Empire, but France still continued to support Muhammad Ali. In 1840, however, the Great Powers agreed to compromise; Muhammad Ali agreed to make a nominal act of submission to the Sultan, but was granted hereditary control of Egypt. The only unresolved issue of the period was the Straits question. In 1841, Russia consented to the abrogation of the Treaty of Unkiar Skelessi by accepting the London Straits Convention. The Great Powers — Russia, Britain, France, Austria and Prussia — agreed to the re establishment of the "ancient rule" of the Ottoman Empire, which provided that the Turkish straits would be closed to all warships whatsoever, with the exception of the Sultan's allies during wartime. With the Straits Convention, the Russian Emperor Nicholas I abandoned the idea of reducing the Sultan to a state of dependence, and returned to the plan of partitioning Ottoman territories in Europe. Thus, after the resolution of the Egyptian struggle which had begun in 1831, the weak Ottoman Empire was no longer wholly dependent on Russia but was dependent on the Great Powers for protection. Attempts at internal reform failed to end the decline of the Empire. By the 1840s, the Ottoman Empire had become the "sick man of Europe", and its eventual dissolution appeared inevitable.

1848 жылғы төңкерістер

Ұлы державалар Мехмет Әлидің көтерілісін тоқтату үшін келісімге келгеннен кейін, Шығыс мәселесі 1848 жылғы төңкерістер оны қайта көтерілгенге дейін шамамен он жыл бойы тоқталып тұрды. Ресейде Франция мен Австрия өз төңкерістерімен айналысып жатқан кезде Осман империясына шабуыл жасауға мүмкіндік болғанымен, ол бұл мүмкіндікті пайдаланбады. Оның орнына император Николай әскерлерін Австрияны қорғауға жұмсады, кейіннен Еуропадағы Осман иеліктерін басып алуға жарамды жағдай туады деп үміттенді. Австрия төңкерісі басылғаннан кейін, Осман империясына қарсы Аустрия-Ресей соғысының басталуы мүмкін болды. Австрия мен Ресей императорлары империяда пана сұраған австриялық көтерілісшілерді қайтаруды талап етті, бірақ ол бас тартты. Ашуланған монархтар қарулы қақтығысқа ұшырауымыз мүмкін деген аламен елшілерін Ұлы қақпадан шақырып алды. Бірақ Англия мен Франция дереу Осман империясын қорғау үшін флоттарын жіберді. Екі император әскери қақтығыстың нәтижесіз болатынын есептеп, қашқындарды тапсыру туралы талаптарын кері қайтарып алды. Осы қысқа дағдарыс Ұлыбритания мен Франция арасындағы жақын қарым-қатынасты нығайтты, нәтижесінде 1853-56 жылдардағы Қырым соғысында Ресейге қарсы бірлескен соғысқа әкелді.

Қырым соғысы

1850 жылдары жаңа қақтығыс діни даумен басталды. 18 ғасырда жасалған келісімдерге сәйкес Франция Осман империясындағы католиктердің қамқоршысы, ал Ресей православиелік христиандардың қорғаушысы болды. Бірақ бірнеше жыл бойы католик және православие монахтары Палестинадағы Нәресте және Қасиетті қабір шіркеулерінің иелігі үшін таласқан. 1850-ші жылдардың басында екі тарап та Сұлтанның бір мезгілде қанағаттандыра алмайтын талаптарын қойды. 1853 жылы Сұлтан жергілікті православие монахтарының қарсылығына қарамастан, француздардың пайдасына шешім шығарды. Ресей императоры Николай ханзада Меншиковты Портаға арнайы міссиямен жіберді. Бұрынғы келісімдерге сәйкес Сұлтан «христиан діні мен оның шіркеулерін қорғауға» міндеттенген, бірақ Меншиков Сұлтанның қорғауы жеткіліксіз деп санаған жағдайда Ресейдің араласуына рұқсат беретін жаңа келісімді келісуге тырысты. Алайда, сол кезде британ үкіметі Лорд Стратфордты жіберді, ол Меншиковтың талаптарын білгеннен кейін келді. Шебер дипломатиялық тәсілмен Лорд Стратфорд Сұлтанды Османның тәуелсіздігіне нұқсан келтіретін келісімді қабылдамауға көндірді. Меншиковтың дипломатиялық әрекеті сәтсіз аяқталғанын білген соң, Николай Сұлтанның қасиетті жерлер мәселесін шеше алмағанын сылтау етіп, Молдавия мен Валахияға (Осман княздықтары, Ресейді православие шіркеуінің ерекше қамқоршысы ретінде мойындаған) әскерін кіргізді. Николай еуропалық державалардың көршілес Осман провинцияларын аннексиялауға күшті қарсылық танытпайды деп сенді, әсіресе 1848 жылғы төңкерістерді басудағы Ресейдің рөлін ескере отырып. Ұлыбритания Осман империясының қауіпсіздігін сақтау үшін Дарданеллге флот жіберді, оған Франция жіберген тағы бір флот қосылды. Дегенмен, еуропалық державалар дипломатиялық шешімге үміттенді. Төрт бейтарап үлкен державаның өкілдері – Ұлыбритания, Франция, Австрия және Пруссия – Венада кездесіп, орыстар мен османдықтардың қабылдауына үміттенген нота жобасын жасады. Бұл нотаны Николай мақұлдады, бірақ Сұлтан Абдул Меджид I қабылдамады, себебі құжаттың нашар жазылуы көптеген түсіндірулерге мүмкіндік береді деп ойлады. Ұлыбритания, Франция және Австрия Сұлтанды ынталандыру үшін түзетулер ұсынды, бірақ олардың ұсыныстары Санкт-Петербург сарайында ескерілмеді. Ұлыбритания мен Франция келіссөздерді жалғастыру туралы ойдан бас тартты, бірақ Австрия мен Пруссия ұсынылған түзетулерді қабылдамағанына қарамастан дипломатиялық шешімге үміттенді. Сұлтан соғысқа кірісіп, Дунай маңында Ресей әскеріне шабуыл жасады. Николай жауап ретінде соғыс кемелерін жіберді, олар 1853 жылдың 30 қарашасында Синопта Осман флотының барлық кемелерін жойды, бұл Ресейге Осман жағалауларына оңайдан әскерін тасымалдауға және жабдықтауға мүмкіндік берді. Осман флотының жойылғаны және Ресейдің кеңею қаупі Ұлыбритания мен Францияны алаңдатты, олар Осман империясын қорғауға кірісті. 1854 жылы Ресей Дунай княздықтарынан әскерін шығару туралы ағылшын-француздық ультиматумын елемегеннен кейін, Ұлыбритания мен Франция соғыс жариялады. Франция Түркиядан Алжирді тартып алды, ал Англия жыл сайын бір Үндістан княздығын аннексиялады: бұлардың ешқайсысы күш тепе-теңдігін бұзбады; бірақ Ресей Молдавия мен Валахияны уақытша басып алса, бұл күш тепе-теңдігін бұзады. Франция Римді басып алып, бейбіт уақытта бірнеше жыл тұрады: бұл ештеңе емес, бірақ Ресей тек Константинопольді басып алуды ойлайды, ал Еуропаның бейбітшілігіне қауіп төнеді. Англиялар қытайларға соғыс жариялайды, олар оларды ренжіткен: ешкімнің араласуға құқығы жоқ; бірақ Ресей көршісімен дауласса, Еуропадан рұқсат сұрауға міндетті. Англия Грекияға жалған еврейлердің жалған талаптарын қолдауы үшін қауіп төндіреді және оның флотын өртейді: бұл заңды әрекет; бірақ Ресей миллиондаған христиандарды қорғау үшін келісімді талап етеді, бұл Шығыстағы өз позициясын күшейту үшін күштер тепе-теңдігінің есебінен деп есептеледі. Біз батыстан соқыр жеккөрушілік пен зұлымдықтан басқа ештеңе күте алмаймыз (Николай I-нің шет жағында: «Бұл мәселенің мәні» деген түсінік). Михайло Погодиннің Николай I-ге берген ескертпесі Франко-ағылшындық көзқарасты қолдағандардың арасында Карл Маркс болды. Карл Маркс Крым соғысын батыстың демократиялық идеалдары арасындағы қақтығыс ретінде қарастырды, ол «1789 жылғы ұлы қозғалыстан» басталып, «Ресей мен абсолютизмге» қарсы бағытталған. Маркс Осман империясын патшаның экспансиялық саясатына қарсы буфер ретінде қарастырды. Ресей енді бүлікшілер тарапынан соғысқа қатысуға ниеттенді. Үлкен державалардың делегаттары (қазір Италияның өркендеуіне байланысты саны алтыға жеткен) Константинополь конференциясында (1876 жылдың 23 желтоқсанынан 1877 жылдың 20 қаңтарына дейін) тағы бір бейбітшілікке қол жеткізу үшін жиналды. Алайда Сұлтан Босния мен Герцеговинадағы реформаларды бақылау үшін халықаралық өкілдерге рұқсат беру туралы 1876 жылғы желтоқсан айындағы ұсыныстарды қабылдамады. 1877 жылы үлкен державалар Осман империясына тағы ұсыныстар жасады, оларды Порта қабылдамады (1877 жылдың 18 қаңтары). Ресей 1877 жылдың 24 сәуірінде Осман империясына қарсы соғыс жариялады. Ресей канцлері князь Горчаков 1876 жылғы шілдедегі Рейхштадт келісімімен Австрияның бейтараптығын қамтамасыз етті, онда соғыс барысында басып алынған Осман территориялары Ресей мен Австрия-Венгрия империялары арасында бөлінетін болды, соңғысы Босния мен Герцеговинаны алатын болды. Ұлыбритания, Ресейдің Үндістандағы колонияларына төнетін қаупін жақсы білсе де, соғысқа араласпады. Алайда Ресей Константинопольді басып алу қаупі туғанда, британ премьер-министрі Бенджамин Дизраэли Австрия мен Германияны осы соғыс мақсатына қарсы одақтасуға шақырды. Ресей 1878 жылдың 3 наурызында Сан-Стефано шартты жасасты, ол Румыния, Сербия және Черногорияның тәуелсіздігін, Болгарияның автономиясын, Босния мен Герцеговинадағы реформаларды, Добруджа мен Арменияның бір бөлігін Ресейге беруді және үлкен өтемақы төлеуді көздейді. Бұл Ресейге Оңтүстік-Шығыс Еуропада үлкен ықпал етуге мүмкіндік беретін еді, өйткені ол жаңадан тәуелсіз болған мемлекеттерді бақылай алатын болды. Ресейдің осы артықшылықтарын азайту үшін үлкен державалар (әсіресе Ұлыбритания) Сан-Стефано шартын мұқият қайта қарауды талап етті. Берлин конгресінде 1878 жылдың 13 шілдесінде жасалған Берлин шарты Осман империясының пайдасына жаңа мемлекеттердің шекараларын түзетуге бағытталды. Болгария екі мемлекетке бөлінді (Болгария және Шығыс Румелия), өйткені бір мемлекет Ресейдің ықпалына ұшырауы мүмкін деп қорқытылды. Ресейге Османдық территориялардың берілуі көбінесе сақталды. Босния мен Герцеговина, формальды түрде Осман империясының құрамында болғанымен, Австрияның бақылауына берілді. Ұлыбритания мен Осман империясы арасындағы құпия келісім Османның Кипр аралын Ұлыбританияға беруге келісті. Осы соңғы екі процедураның көп бөлігін Дизраэли жүргізді, оны Отто фон Бисмарк «Ескі еврей, осы кісінің ойы осылай» деп атап, Шығыс мәселесіне қатысты оның салмақты Палмерстондық тәсіліне қызығушылық танытты.

A new conflict began during the 1850s with a religious dispute. Under treaties negotiated during the 18th century, France was the guardian of Roman Catholics in the Ottoman Empire, while Russia was the protector of Orthodox Christians. For several years, however, Catholic and Orthodox monks had disputed possession of the Church of the Nativity and the Church of the Holy Sepulchre in Palestine. During the early 1850s, the two sides made demands which the Sultan could not possibly satisfy simultaneously. In 1853, the Sultan adjudicated in favour of the French, despite the vehement protestations of the local Orthodox monks. Emperor Nicholas of Russia dispatched Prince Menshikov on a special mission to the Porte. By previous treaties, the Sultan was committed "to protect the Christian religion and its Churches", but Menshikov tried to negotiate a new treaty, under which Russia would be allowed to interfere whenever it deemed the Sultan's protection inadequate. At the same time, however, the British government sent Lord Stratford, who learnt of Menshikov's demands upon arriving. Through skillful diplomacy, Lord Stratford convinced the Sultan to reject the treaty, which compromised the independence of the Ottomans. Shortly after he learned of the failure of Menshikov's diplomacy, Nicholas marched into Moldavia and Wallachia (Ottoman principalities in which Russia was acknowledged as a special guardian of the Orthodox Church), with the pretext that the Sultan failed to resolve the issue of the Holy Places. Nicholas believed that the European powers would not object strongly to the annexation of a few neighbouring Ottoman provinces, especially given Russian involvement in suppressing the Revolutions of 1848. Britain, seeking to maintain the security of the Ottoman Empire, sent a fleet to the Dardanelles, where it was joined by another fleet sent by France. Yet the European powers hoped for a diplomatic compromise. The representatives of the four neutral Great Powers—Britain, France, Austria and Prussia—met in Vienna, where they drafted a note which they hoped would be acceptable to both the Russians and the Ottomans. The note was approved by Nicolas but rejected by Sultan Abd ul Mejid I, who felt that the document's poor phrasing left it open to many interpretations. Britain, France and Austria were united in proposing amendments to mollify the Sultan, but their suggestions were ignored in the Court of Saint Petersburg. Britain and France set aside the idea of continuing negotiations, but Austria and Prussia held hope for diplomacy despite the rejection of the proposed amendments. The Sultan proceeded to war, his armies attacking the Russian army near the Danube. Nicholas responded by despatching warships, which destroyed the entire Ottoman fleet at Sinop on 30 November 1853, allowing Russia to land and supply its forces on the Ottoman shores fairly easily. The destruction of the Ottoman fleet and the threat of Russian expansion alarmed both Britain and France, who stepped forth in defence of the Ottoman Empire. In 1854, after Russia ignored an Anglo French ultimatum to withdraw from the Danubian Principalities, Britain and France declared war. France takes Algeria from Turkey, and almost every year England annexes another Indian principality: none of this disturbs the balance of power; but when Russia occupies Moldavia and Wallachia, albeit only temporarily, that disturbs the balance of power. France occupies Rome and stays there several years during peacetime: that is nothing; but Russia only thinks of occupying Constantinople, and the peace of Europe is threatened. The English declare war on the Chinese, who have, it seems, offended them: no one has the right to intervene; but Russia is obliged to ask Europe for permission if it quarrels with its neighbor. England threatens Greece to support the false claims of a miserable Jew and burns its fleet: that is a lawful action; but Russia demands a treaty to protect millions of Christians, and that is deemed to strengthen its position in the East at the expense of the balance of power. We can expect nothing from the West but blind hatred and malice (comment in the margin by Nicholas I: ‘This is the whole point’).|Mikhail Pogodin's memorandum to Nicholas I

Among those who supported the Franco English point of view was Karl Marx, in his articles for the New York Tribune circa 1853. Karl Marx saw the Crimean War as a conflict between the democratic ideals of the west that started with "great movement of 1789" against "Russia and Absolutism". Marx saw the Ottoman Empire as a buffer against a pattern of expansionism by the Tsar. Russia now intended to enter the conflict on the side of the rebels. Delegates of the Great Powers (who now numbered six due to the rise of Italy) assembled at the Constantinople Conference (23 December 1876 to 20 January 1877) to make another attempt for peace. However, the Sultan refused the December 1876 proposals to allow international representatives to oversee the reforms in Bosnia and Herzegovina. In 1877 the Great Powers again made proposals to the Ottoman Empire, which the Porte rejected (18 January 1877). Russia declared war against the Ottoman Empire on 24 April 1877. The Russian chancellor Prince Gorchakov had effectively secured Austrian neutrality with the Reichstadt Agreement of July 1876, under which Ottoman territories captured in the course of the war would be partitioned between the Russian and Austria Hungarian Empires, with the latter obtaining Bosnia and Herzegovina. Britain, though acutely aware of the Russian threat to its colonies in India, did not involve itself in the conflict. However, when Russia threatened to conquer Constantinople, British Prime Minister Benjamin Disraeli urged Austria and Germany to ally with him against this war aim. Russia negotiated peace through the Treaty of San Stefano (3 March 1878), which stipulated independence to Romania, Serbia, and Montenegro, autonomy to Bulgaria, reforms in Bosnia and Herzegovina; the ceding Dobruja and parts of Armenia and a large indemnity to Russia. This would give Russia great influence in Southeastern Europe, as it could dominate the newly independent states. To reduce these advantages to Russia, the Great Powers (especially Britain), insisted on a thorough revision of the Treaty of San Stefano. At the Congress of Berlin, the Treaty of Berlin of 13 July 1878 adjusted the boundaries of the new states in the Ottoman Empire's favour. Bulgaria was divided into two states (Bulgaria and Eastern Rumelia), as it was feared that a single state would be susceptible to Russian domination. Ottoman cessions to Russia were largely sustained. Bosnia and Herzegovina, though still nominally within the Ottoman Empire, were transferred to Austrian control. A secret agreement between Britain and the Ottoman Empire transferred the Ottoman island of Cyprus to Britain. These final two procedures were predominantly negotiated by Disraeli, whom Otto von Bismarck famously described as "The old Jew, that is the man", after his level headed Palmerstonian approach to the Eastern question.

Германия мен Осман империясы

Германия Ресейден алыстап, Австрия-Мажарстанға жақындады, олармен 1879 жылы екіжақты одақ жасалды. Германия Осман империясымен де тығыз одақтасты. Германия үкіметі Осман әскері мен қаржы жүйесін қайта ұйымдастыруды өз мойнына алды; оның орнына, бірнеше коммерциялық жеңілдіктер алды, соның ішінде Бағдад теміржолын салуға рұқсат алды, бұл оларға бірнеше маңызды экономикалық нарықтарға қол жеткізуді қамтамасыз етті және Перс шығанағы аймағына кіру мүмкіндігін ашты, ол кезде Ұлыбританияның бақылауында болды. Германияның мүддесін коммерциялық мүдделер ғана емес, сонымен қатар Ұлыбритания мен Франциямен күшейе түскен бәсекелестік те қозғады. Осы уақытта Ұлыбритания 1904 жылы Франциямен Entente Cordiale келісімін жасады, осылайша екі ел арасындағы халықаралық мәселелердегі келіспеушіліктерді шешті. Ұлыбритания 1907 жылы Англо-Ресей Антантасымен Ресеймен келісімге келді. Неміс тарихшысы Леопольд фон Ранке христиан дінін моральдық тұрғыдан ең жоғары деп есептеді және оны жақсартуға болмайды деді. Ранке "Шығыс мәселесі" туралы Gutachten еңбегін кайзердің тапсырмасы бойынша жазғанда, Шығыс мәселесін негізінен діни сипатта деп қарастырды; Осман империясындағы мұсылмандарға қарсы христиандардың азаматтық құқықтарын тек христиандық Еуропа елдерінің араласуы арқылы ғана қамтамасыз етуге болады деп санады. Ол өз заманындағы шығыстану саласындағы жетекші сарапшы саналды.

Жас түрік төңкерісі

1908 жылғы сәуірде Сұлтан Абдул Хамид II-нің зұлымдығына қарсы шыққан саяси партия – Одақ және прогресс комитеті (көбінесе «Жас түріктер» деп аталады) сұлтанға қарсы көтеріліс бастады. 1909 жылдың шілдесіне дейін реформа тарапты «Жас түріктер» сұлтанды биліктен қуып, оның орнына тиімсіз Мехмед V-ті орнатты. Осымен Осман империясының екінші конституциялық кезеңі басталды. Келесі жылдары түрлі конституциялық және саяси реформалар жүзеге асырылды, бірақ Осман империясының құлдырауы жалғасты.

Босния дағдарысы

Жас түріктер Осман империясының үкіметін қолға алғанда, австриялықтар Босния мен Герцеговинаны қайта бақылауларына алуы мүмкін деген қорқынышқа түсті. Бұл провинциялар Берлин шарты бойынша Австрия-Венгрияның де-факто билігінде болғанмен, ресми түрде Осман империясының иелігінде қалды. Австрияның сыртқы істер министрі, граф Лекса фон Ахренталь, экономикалық және стратегиялық маңызы бар бұл аумақты аннексиялауға шешім қабылдады. Ахренталь Ресеймен байланыс жасады. Извольский Ресейдің аннексияға қарсы шықпауына келісті. Қарсылығында Австрия 1841 жылдан бері Ресейге берілмеген артықшылық – Босфор және Дарданелл бұғаздарын ресейлік соғыс кемелері үшін ашуға келісім берді. 1908 жылдың 7 қазанында Австрия-Мажарстан Босния мен Герцеговинаны аннексиялады. Сербтер наразылық білдірді. Бірақ Германия Австриямен одақтас болғандықтан, Сербия екі алып державаға қарсы тұруға күші жетпеді. Конфликт бірден соғысқа ұласқан жоқ болғанымен, оның нәтижесі Сербия мен Австрия-Мажарстан арасындағы қарым-қатынасты шиеленістірді. Ресейдің алданып, қорланғаны Бірінші дүниежүзілік соғыстың басталуына ықпал етті.

Тарихнама

Абази, Еника және Альберт Дожа. "Өткеннің қазіргі уақыттағы көрінісі: Балқан соғыстарының медиа индустриясы мен халықаралық саясаттағы уақыты мен повествовалық құрылымы". Үшінші әлем тоқсандығы 38.4 (2017): 1012–1042. Саяхат жазулары, медиа есептері, дипломатиялық құжаттар, саясат қалыптастыру, шындық туралы мәлімдемелер және сарапшылардың баяндамалары талданған. Кейс, Холли. Сұрақтар заманы (Принстон университетінің баспасы, 2018) үзіндісі.

Шумахер, Лесли Рогн. "Шығыс мәселесі – Еуропа мәселесі ретінде: Осман империясының құлдырауы арқылы «Еуропаның» өрлеуіне қарау". Еуропалық зерттеулер журналы 44.1 (2014): 64–80. 77–80 беттерде кең библиография келтірілген.

Тусан, Мишель. "Британия және Таяу Шығыс: Шығыс мәселесіне жаңа тарихи перспективалар", History Compass (2010), 8#3, 212–222 беттер.