Кіріспе
АҚШ теледидарындағы ғылыми фантастика – АҚШ-та кең таралған жанр, ол әлемдегі ең белгілі және танымал ғылыми фантастикалық телешоулардың көптеген туындысын жасады. Барлығынан ең танымал және тарихындағы ең ықпалды ғылыми-фантастикалық сериалдардың бірі – культты «Жұлдыз жолы» (Star Trek) және оның түрлі туынды шоулары, олар «Жұлдыз жолы» франшизасын құрайды. Басқа да зор ықпал еткен бағдарламаларға 1960 жылдардағы «Твилайт аймағы» (The Twilight Zone) антологиялық сериясы, халықаралық деңгейде сәтті болған «Х-файлдар» (The X Files) және жарты ғасырдан астам уақыт бойы түсірілген түрлі телефильмдер мен үздіксіз сериалдар жатады.
U. S. television science fiction is a popular genre of television in the United States that has produced many of the best known and most popular science fiction shows in the world. Most famous of all, and one of the most influential science fiction series in history, is the iconic Star Trek and its various spin off shows, which comprise the Star Trek franchise. Other hugely influential programs have included the 1960s anthology series The Twilight Zone, the internationally successful The X Files, and a wide variety of television movies and continuing series for more than half a century.
Әдебиет сериалдары
Америка теледидарындағы алғашқы танымал ғылыми-фантастикалық бағдарлама – 1949 жылдың маусымынан 1955 жылдың сәуіріне дейін көрсетілген DuMont Television Network арнасының "Капитан Видео және оның Видео Рейнджерлері" атты балаларға арналған сериалдық шытырман оқиғасы болды. "Капитан Видеоның" тұсауы кесілгеннен кейін сегіз ай ішінде тағы екі маңызды сериал жарық көрді: "Том Корбет, ғарыш кадеті" (1950 жылдың тамызы – 1955 жылдың маусымы) және "Ғарыш патрулі" (1950 жылдың наурызы – 1955 жылдың ақпаны). 1950 жылы ABC телеарнасы 1930 жылдары фильмде үлкен жетістікке ие болған "Бак Роджерс" сериалының кішкентай экранға арналған нұсқасымен теледидардағы ғылыми-фантастика нарығында табыс табуға тырысты, бірақ бірнеше айдың ішінде сәтсіздікке ұшырады. 1950 жылдардың тағы бір сериалы – "Род Браун, Рокет Рейнджерлер" 1953 жылдың 18 сәуірінен 1954 жылдың 29 мамырына дейін сенбі күндері тікелей эфирде көрсетілді. Шоу ақырында авторлық құқықтарды бұзу туралы сотқа байланысты, "Том Корбет, ғарыш кадеті" сериалымен концептуалды ұқсастығына негізделген таласқа түсті. "Капитан Видео" кейінгі стандарттар бойынша өте күрделі бағдарлама болмаса да, бұл сериал көптеген жаңадан әзірленген технологияларды пайдаланды, мысалы, суперпозиция жасау үшін люминесценттік негізгі эффекттерді, бірақ ол сондай-ақ сценалық үзілістерді жабу үшін кино кітапханаларынан алынған қор кадрларын пайдалану сияқты ескі әдістерге де жүгінді. Жаңа реквизиттерге арналған бюджеті бір эпизодқа бар болғаны 25 доллар болды. Дегенмен, "Капитан Видео" өте танымал болды, ең жоғарғы сатысында 3,5 миллион көрерменді тартты, бұл сол кездегі теледидар үшін өте жақсы көрсеткіш. Ол көптеген жас көрермендердің қиялын оятып, олар бұрын кинотеатрдан басқа жерде ғылыми фантастиканы көрмеген және ғылыми фантастикалық оқиғадағы бір кейіпкерлерді ұзақ уақыт бойы бақылап жүрмеген еді. DuMont Network-тің қаржылық дағдарысы ақырында "Капитан Видеоның" тоқтатылуына және көп ұзамай бүкіл желінің құлдырауына әкелді. Алайда, бағдарлама өз ізін қалдырды және 1950 жылдары басқа ғылыми фантастикалық шоулар да пайда болды. "Капитан Видеоның" тұсауы кесілгеннен кейін сегіз ай ішінде тағы екі сериал оны көпшілік естелігінен шығарып тастады. "Том Корбет, ғарыш кадеті" (1950–1955) және "Ғарыш патрулі" (1950–1955) теледидардағы ғылыми фантастикалық фильмдердің екінші буыны болды, олар үлкен бюджеттегі қызықты оқиғаларды айтып берді. Дереккөздермен тығыз байланысқа ие болғандықтан, екі шоуда да сыйлықтар бойынша көптеген хаттар келіп түсті, бұл олардың бренд атауларын нығайтты және дүкендердегі алғашқы теледидарлық ойыншықтарға жол ашты. Екі сериал да теледидардағы оқиғаларын кеңейту үшін күн сайын радио бағдарламаларын ұсынды, ал актерлерді апта сайын қоғамдық шараларға шақырды. Бағдарламаның кестесі өте қиын болды, бірақ бұқаралық ақпарат құралдарының жарылысы екі бағдарламаның да үлкен және адал жанкүйерлерін қамтамасыз етті. Бұл екі шоуда да "Капитан Видеоның" ұсына алмайтын нәрсе бар еді – "Капитан Видеоның" шағын бюджетіне байланысты ол Жерде болды. "Том Корбет" және "Ғарыш патрулінің" ғарышқа аттанғаны "Капитан Видеоны" бәсекелесу үшін жұлдыздарға саяхат жасауға мәжбүр етті. (Қызықты факт: қазіргі заманғы теледидар көрермендері "Капитан Видео" туралы тек Арт Карнидің "The Honeymooners" бағдарламасында айтқан сөздері арқылы біледі; эпизод эфирге шыққан кезде шоу тоқтатылған болатын, ал Карни киген ғарыш шлемі "Space Patrol" компаниясының саудаға шығарған ойыншығы еді.) ABC-нің бұл жанрдың табысынан ақша табуға тырысуы – 1930 жылдары сериал ретінде үлкен жетістікке ие болған "Бак Роджерс" сериалының кішкентай экранға арналған нұсқасы болды. 1950–1951 жылдары бір маусым көрсетілген ABC-нің "Бак Роджерс" сериалында Кем Диббс және кейіннен Роберт Пастен басты рөлде ойнады. "Капитан Видео" сияқты, ол өте шағын бюджеттің құрбаны болды, ол оның іс-әрекетінің көп бөлігін бір ғана зертханалық жиынтықпен шектеді, бұл оның жас мақсатты аудиториясы үшін ең қызықты жағдай емес еді. 1930 жылдардағы тағы бір сериал да кішкентай экран үшін қайта жандандырылды: Стив Холландтың басты рөлде ойнаған "Флэш Гордон". Эпизодтар бойынша фильм Германия мен Францияда түсіріліп, АҚШ-та таратылды. 1953 жылдан 1954 жылға дейін 39 эпизодтан тұратын бір маусым көрсетілді. Тағы бір кинобатыр, Жерде өмір сүретін ғарышкер "Суперменнің оқиғалары" сериалында 1952 жылдан 1958 жылға дейін теледидарға шықты. Басқа сериалдар да болды, бірақ көбінесе тәуелсіз синдикатта. "Капитан З Ро" бастапқыда 1951 жылдан бастап Сан-Францискода жергілікті деңгейде көрсетілді, бірақ 1954 жылдан бастап соңғы екі жылы ұлттық синдикацияға көшті. "Рокки Джонс, ғарыш рейнджері" 1954 жылдан 1955 жылға дейін екі жыл бойы бүкіл ел бойынша синдикатталды. Жалпы алғанда, сол кездегі көптеген ғылыми-фантастикалық сериалдардан жоғары сапалы болған "Рокки Джонс" уақыттың құрбаны болды; 1954 жылға қарай халықтың қызығушылығы батыс жанрына қайта оралды. 1955 жылдың соңына қарай барлық сериалдық ғылыми фантастикалық шытырман оқиғалар эфирден жоғалып кетті.
Антологиялық серия
Бірте-бірте теледидар продюсерлері ғылыми-фантастиканы көретін ересектер мен жастардың да аудиториясы бар екенін түсінді. Теледидар ғылыми фантастика көрерменінің көбірек ойлы бөлігіне қызмет ете бастады, мүмкін, Исаак Азимов сияқты әдеби ғылыми фантастиканың қазіргі өрбуінен немесе онжылдықта шығарылған аллегориялық ғылыми фантастика фильмдерінің танымалдығынан, мысалы, «Жер тоқтаған күн». Ғылыми фантастиканың алғашқы онжылдықтағы теледидар бағдарламаларының бірі – антологиялық серия, онда әрбір эпизодта жаңа оқиға, жаңа актерлер, оқиға орындары мен жағдайлар ұсынылатын. Ұзақ сақталатын жалғыз нәрсе – продюсерлер, жанр және серияның атауы еді. Осы үлгідегі алғашқы серия – «Тауэлз оф туморроу», ол 1951-1953 жылдар аралығында 85 эпизодтан тұрады, ол ересектерге арналған алғашқы ғылыми фантастика шоуы болуы тиіс еді. Келесі танымал серия – 1955-1957 жылдар аралығында 78 эпизодтан тұратын синдикаттық «Science Fiction Theatre» болды. Оның аяқталуынан екі жыл өткен соң, CBS арнасында Род Серлинг жүргізген «The Twilight Zone» бағдарламасы дебют жасады. «Twilight Zone» бастапқыда бір реттік пилоттық эпизод ретінде басталды, ол «Westinghouse Desilu Playhouse» жалпы драмалық антологиялық сериясының ғылыми фантастикалық эпизодының сәттілігінен кейін тапсырылды. Бастапқы түрінде сериал бес жыл бойы, 1959 жылдың қыркүйегінен 1964 жылдың қыркүйегіне дейін, сол уақыт ішінде 156 эпизод көрсетілді. Ол ғылыми фантастика мен қорқыныш концепцияларының кең ауқымын ұсынады, оның ішінде көптеген есте қаларлық эпизодтар бар, олардың образдары әлі күнге дейін американдық қоғамдық санада сақталып қалған. Оның ең тұрақты мотивтерінің бірі – қазіргі таңда халықаралық деңгейде танылған музыкалық тақырыбы. «Твайлайт-зона» 1960-шы жылдардағы ересектерге арналған ғылыми фантастиканың негізін қалады. Ол пленкаға түсірілді (қазіргі уақытта көптеген американдық тікелей эфирдегі теледидар бағдарламалары үшін стандартты), жақсы өндірілді және фантазиялық жазуды ұсынды. Ең танымал эпизодтардың бірі – 1963 жылы шыққан «20,000 фут биіктіктегі қорқыныш» фильмінде жас Уильям Шатнер (кейіннен «Жұлдызды жол» сериалындағы капитан Кёрк рөлін ойнады) өзі ұшып бара жатқан ұшақтың қанатында қорқынышты жаратылыстың жасырын тұрғанына сенген адам рөлінде ойнады, тіпті басқа ешкім оны көрмесе де. Бұл эпизод Шатнердің мансабын бастады, сондай-ақ 1980 жылдары фильмге бейімдеу және қайта жаңғыру сериясын іске қосты. ABC екі рет өздерінің ғылыми фантастика антологияларын жасауға тырысты, алдымен 1959 жылы «One Step Beyond», содан кейін 1963 жылы «The Outer Limits». (ABC «Твайлайт-зона» аяқталғаннан кейін Серлингті жұмысқа алуға қысқа уақытқа тырысты, бірақ Серлинг ABC ұсынысының «әр апта сайын қабірге кіруді» білдіретінін және желіден бас тартқанын атап өтті.) «The Outer Limits» 1965 жылы аяқталды, бірақ ол да танымал және ықпалды болды. CBS-тің замандасы сияқты, ол да ондаған жылдардан кейін орташа табысты қайта жаңғыруға ие болды. «One Step Beyond» жиі қайта көрсетілді, себебі оның иесі Alcoa авторлық құқығынан бас тартты.
Әңгімелер сериясының оралуы
Ирвин Аллен, кейіннен "Посейдон оқиғасы" және "Төбелі тозақ" сияқты 1970 жылдардағы танымал апат фильмдерін жасаған, 1960 жылдары американ теледидарында көптеген танымал ғылыми-фантастикалық сериалдарды шығарды. Олардың ішінде "Теңіз түбіне саяхат" (1964–1968), "Уақыт туннелі" (1966–1967) және "Алыптар елі" (1968–1970) бар. Бәрі де жарқын түсірілген әрекет пен шытырман оқиғалардың фонында болашақ ғылыми идеяларды көрсетті. Алленнің туындыларын сынға алғандар олардың көбінесе жансыз және беткей екенін айтады, бірақ ол бұқаралық өндірістегі ойын-сауық ретінде американдық және халықаралық көрермендерге ұнады. Алленнің туындысы емес, бірақ танымал болған "Жабайы Батыс" (1965–1969) сериалы классикалық батыс элементтерін, тыңшылық триллерді және ғылыми фантастика/балама тарих концепцияларын (кейіннен стимпанк деп аталатын нәрсеге ұқсас) біріктірді. 1960 жылдардың ортасы АҚШ теледидарындағы ғылыми фантастика тарихында маңызды кезең болды. Осы кезеңде екі жаңа "ғарыш операсы" негізіндегі ғылыми фантастикалық сериал құрылды, екеуі де кең галактикалық зерттеулерді қарастырды, бірақ әрқайсысы оларды өте әртүрлі жолмен бейнеледі. Олардың біріншісі – Ирвин Алленнің CBS арнасындағы "Ғарышта жоғалғандар" (Lost in Space) сериалы, ол 1965 жылдан 1968 жылға дейін үш маусым бойы көрсетілді, ал екінші сериал 1966 жылы NBC арнасында көрсетілген "Жұлдыз жолы" (Star Trek) болды.
Сериясы
Star Trek 1964 жылы түсірілген, бірақ 1966 жылы серия басталғанға дейін экранға шықпаған пилоттық бөлім ретінде бастау алды. Шоу сценарист және продюсер Джин Родденберридің ойынша, галактиканы зерттеу мен күрестің болашағын көрсетеді, онда адамзаттың барлық ділдері мен тері түстері Американың ескі Батысындағы пионерлер сияқты жұлдыздарды зерттеу үшін бірлесіп жұмыс істейді. Paramount компаниясы NBC арнасы үшін түсірген Родденберридің 1964 жылғы "Жұлдыздар жолы" пилоттық бөлімі, "Қойма" деп аталды, онда Джеффри Хантер капитан Кристофер Пайк рөлін ойнады, арна үшін тым зиялы және баяу болды: алайда, олар бағдарламаның идеяларына сенімді болды және екінші пилотты тапсырыс берді, ол Пайк кейіпкерін және басқа барлық кейіпкерлерді (Леонард Нимой ойнаған Спок 1964 жылғы алғашқы пилоттан жалғыз сақталған кейіпкер болды) капитан Джеймс Т. Кірктің басшылығымен жаңа экипажбен ауыстырды, оны Уильям Шатнер ойнады. Шоуда бірнеше белгілі ғылыми-фантастика авторларының еңбектері қолданылды. Харлан Эллисон "Мәңгілік шегіндегі қала" атты туындысын жазды, Ричард Мэтисон "Ішкі жау" деп атады, ал Теодор Стерджен "Жағажайдағы демалыс" және "Амок уақыты" шығармаларын жазды.
"Жұлдызды жол" және әлеуметтік пікірлер
"Жұлдыздар жолы" әлеуметтік мәселелерді қозғауымен де танымал болды. Осы мәселелерді талқылау үшін негіз ретінде бүгінгі Жерге ұқсас шешімдері бар ғарыш мәдениеттері пайдаланылды. Біріккен планеталар федерациясы Америка Құрама Штаттарына, Жұлдыздық флот НАТО-ға, клингондар Кеңес Одағына, ал ромуландар Қытайға аналог ретінде келтірілді. Егер бұл жағдайлар шектеулі болып көрінсе, "Жұлдыздар жолы" жаңа мәдениеттер мен жаңа оқиғаларды жасады. Мысалы, нәсілдік дискриминация тақырыбындағы "Соңғы шайқасың болсын" атты эпизодта жартылай қара, жартылай ақ түсті ғарышкерлер сомдалды. Фрэнк Горшин комиссар Беле рөлін ойнады, оның денесінің оң жағы қара, сол жағы ақ болды. Ол Лу Антонио сомдаған Локайды қамауға тырысты, Локайдың денесінің сол жағы қара, оң жағы ақ болды. Беле Локайды өз планетасына қайтарғанда, ешкім тірі қалмады. Нәсілдік соғыс барлығын құртты. Кирк "Өз жеккөруіңнен бас тар" десе де, Беле мен Локай "Энтерпрайзден" қашып, планета бетінде шайқасын жалғастырды. Бұл эпизодтың негізгі тақырыбы технология емес, сезімдер мен философия болды. Беленің Локайды қууы жұлдыздық кеме болмайынша, галактикада орын алуы мүмкін еді. Сондықтан бұл – жұмсақ ғылыми фантастиканың мысалы. Бірақ "Жұлдыздар жолы" техникалық жағынан да дамыған болатын. "Өзгерген" атты эпизодта "Номад" – зақымданған Жер ғарыш зонды, ол кейіннен "Тан Ру" ғарыш зондымен бірігіп кетеді. Оның бағдарламалық қамтамасы өзгереді де, енді ол кемшіліктері бар тірі организмдерді іздеп жояды. "Номад" Малурия жүйесіндегі 4 миллиард тұрғынды құртады, содан кейін "Энтерпрайзке" кездеседі. Кирк пен оның экипажы "Номадтың" өткенін және жаңа бағдарламасын анықтап, оны тағы да көп нәсілдерді жоймас бұрын тоқтатуға тырысады. Әрине, олар мұны істейді. Бұл – бақылаудан шығып кеткен технологияның классикалық мысалы. "Номад" технологиялық артефакті болмаса, оқиғаның өзі болмас еді. "Номадты" талдау және оны қалай жеңуге болатынын анықтау үшін ғылым қолданылады. Сондықтан бұл эпизод – қатты ғылыми фантастиканың мысалы. Осы жаңа форматта "Жұлдыздар жолы" 1969 жылға дейін үш жыл бойы көрсетілді, бірақ ол ешқашан жоғары рейтингке ие болған жоқ және жоспарланған бес жылдық бағдарламадан екі жыл бұрын тоқтатылды. Екінші маусымнан кейін оны тоқтатудан жанкүйерлердің үлкен науқаны ғана сақтап қалды, бірақ осы танымалдылыққа қарамастан, шоу өзіне адал жанкүйерлерді тартқан ерекше қасиетке ие болды, ал 1970 жылдардың басында бағдарламаның синдикациясы кезінде оның өшпес танымалдылығын көрсетті. Анимациялық сериалға тапсырыс берілді, ал 1970 жылдардың соңында "Жұлдыздар жолы: ІІ фазасы" атты жалғастыру сериалын жоспарлау және жұмыс бастау қолға алынды. Алайда, "Жұлдыздар соғысы" фильмінің кинотеатрлардағы сәттілігінен кейін Paramount жаңа сериалдан бас тарды және "Жұлдыздар жолын" фильм франшизасы ретінде іске қосуға шешім қабылдады. "Жұлдыздар жолы" жаңа форматта кішкентай экранға оралуы мүмкін болды, бірақ бұл 1987 жылға дейін, бастапқы тоқтатылғаннан кейін он сегіз жыл өткен соң ғана болды. "Жұлдыздар жолының" әлеуметтік мәселелерді қозғауы, американдық көрермендердің оны қабылдауға дайын болған кезеңде, 1960 жылдардың соңында американдық мәдениетте ғылыми фантастиканың танымалдылығының артуына ықпал етті. Бұл өсімнің көп бөлігі дәстүрлі теле-вестерннің есебінен болды, олар сол кезде танымалдылығын жоғалтты.
1970 жылдар
"Жұлдызды жол" сериалдарының синдикацияда танымалдылыққа ие болуынан басқа, 1970-ші жылдардың басында АҚШ-та ғылыми-фантастикалық телешоулардың дамуы төмендеді. Осы кезеңде көптеген көрнекті немесе танымал сериалдар жасалмады, және бүгінде осы кезеңнен шыққан туындылардың көпшілігі есімдерінен шығып кеткен. Бастапқы "Жұлдызды жол" сериясының синдикациядағы табысы және жанкүйерлердің "Жұлдызды жол" сериалдарын қайта жаңғырту туралы талаптары "Анимациялық сериалға" (1973–1974) әкелді. "Анимациялық сериал" "Энтерпрайз" және оның экипажының оқиғаларын жалғастырды және канондық деп есептеледі. Бірнеше сәтсіз әрекеттерден кейін, 1977 жылы екінші жанды экшн "Жұлдызды жол" сериалды дамыту басталды, ол алдымен "Жұлдызды жол: ІІ кезең" деп аталды. Алайда, шоу өндіріске кіріспес бұрын бірнеше апта қалғанда күрт тоқтатылды, ал Paramount оның орнына көркем фильм жасауды шешті, ол 1979 жылы шықты. Бастапқы "Жұлдызды жол" сериалдары аяқталғаннан кейін және алғашқы "Жұлдызды жол" фильміне дейін продюсер Джин Родденберри жаңа ғылыми-фантастикалық шоуларды ұсынуға тырысты; көпшілігі жобадан түсіп қалды, бірақ кейбіреулері пилоттық сатыға жетіп, телефильмдер ретінде көрсетілді, бірақ олардың ешқайсысы толыққанды сериалға айналмады. "Genesis II" (1973) фильмінде Алекс Корд ғасырлар бойы тоқтатылған анимацияда өткізгеннен кейін апокалиптикалық соғысқа қатысқан ғалым рөлін сомдады. Оқиға тағы екі пилоттық фильмде қайта өңделді: "Планета Жер" (1974) және "Ажыраған жаңа әлем" (1975), бірақ екеуі де сәтті болмады. Родденберридің кейінірек шыққан "The Questor Tapes" (1974) романында өзінің жасаушысын іздеп жоғалған андроид бейнеленген. Онжылдықтың соңында ғана, 1977 жылдан бастап "Жұлдызды соғыстар" фильмінің танымалдылығының арқасында ғылыми-фантастикалық сериалдар қайтадан дамып, танымал бола бастады. Желілердің жанрға деген жаңа қызығушылығын пайдалануға ниеттенгендердің бірі продюсер Глен А. Ларсон болды, ол екі жаңа ғылыми-фантастикалық сериалды бірден жасады: өзінің түпнұсқасы "Battlestar Galactica / Galactica 1980" (1978–80) және Бак Роджерстің тағы бір теледидарлық нұсқасы, бұл жолы "Бак Роджерс 25-ші ғасырда" (1979–81) деп аталды. Бұл екі сериалдың да ортақ ерекшеліктері болды. Олар жоғары бюджетпен, кейбір аймақтарда кинотеатрларда көрсетілген пилоттық эпизодтармен сапалы түсірілді. Алайда, екі сериалдың да мазмұнынан гөрі стиліне басымдық берілген сияқты, сценарийлер көбінесе алдыңғы туындыларының ғылыми-фантастиканың күрделі идеяларынан айырылған, әдеттегі оқиғалық және приключендік туындылар болды. Осы себепті екі бағдарлама да қысқа өмір сүрді, бірақ олар өте адал және белсенді жанкүйерлерді тартты және әлі де халық санасында белгілі бір дәрежеде сақталып қалды. 1972 жылдан бастап британдық ғылыми-фантастикалық сериал "Доктор Хью" АҚШ-та синдикатталды, Джон Пертуидің Доктор рөліндегі кезеңінің таңдалған эпизодтарымен. 1978 жылы Том Бейкердің Доктор рөліндегі алғашқы төрт маусымы АҚШ-тың барлық PBS станцияларына сатылды.
1980 жылдар
Ғылыми фантастиканың баспа авторлары көбінесе теледидарға шыға алмайтын. Көптеген телесериалдар сценарийлері бастапқыда теледидар үшін жазылған. Телеэкранға шыққан белгілі жазушылардың бірі – Рэй Брэдбери. Оның «Марс жылнамалары» атты байланысты әңгімелер жинағы 1980 жылы тұңғыш рет көрсетілген мини-сериал ретінде шықты. «Дәл» деп сипатталған, бірақ «сұрдымды» болған бұл туындыда Рок Хадсон, Даррен МакГэвин, Родди Макдауэлл және Бернадет Питерс сияқты жұлдыздар ойнады. 1980-жылдардың басындағы АҚШ-тың ең маңызды ғылыми фантастикалық телесериалы – 1983 жылы NBC арнасында көрсетілген «V» мини-сериалы еді. 1930-жылдардағы Германиядағы нацизмнің өрлеуімен салыстырылатын, сырттай достық көрінетін, бірақ жасырын мақсаты бар шетелдіктердің Жерге келгенін көрсететін аллегориялық туынды, мини-сериал өте танымал және әйгілі болды. Одан кейін бір жыл өткен соң «V: Соңғы шайқас» жалғасы шықты, ал 1984–1985 жылдар аралығында толыққанды телесериал жарық көрді. Бірақ олардың екеуі де түпнұсқасымен салыстырғанда сәтті болмады, себебі олар көбірек әрекетке толы және аздап ойлы болды. 1987 жылы сату және көру көрсеткіштері бойынша ең табысты ғылыми фантастикалық сериал – Джин Родденберридің «Жұлдыздар жолы» франшизасын жаңартқан «Жұлдыздар жолы: Келесі буын» сериалдық туындысы пайда болды. Оригинальды сериалдан шамамен жетпіс жыл өткен соң, жаңа «Энтерпрайз» ғарыш кемесінде оқиғалар өрбітіп, бұл сериал желілік арналардың қолдауына ие болмады, керісінше тікелей синдикация арқылы сатылды. Бағдарлама жеті маусым бойы көрсетіліп, түпнұсқа сериал сияқты бірнеше фильмге арналған спин-оффтар жасалды. 1987 жылғы тағы бір сериал – ерекше «Max Headroom». Бұл бастапқыда британдық пилоттық фильм болды, кейін Америкада қараңғы комедиялық драма ретінде қайта түсірілді. Онда тергеуші видеожаңалықтар журналисі Эдисон Картер (Мэт Фрюэр ойнаған) оқиғаларды іздеп, дистопиялық, теледидарға құмар болашақта жанжалдарды жариялап жүрді. Эдисонға достары мен әріптестері, сондай-ақ оның электронды әріптесі – діңгектеп сөйлейтін, саркастикалық иконокласт Макс Хедрум көмектесті. Макс өзі 1980-жылдардың поп-мәдениет құбылысына айналғанмен, сериалдың өзі үлкен жетістікке жете алмады. «Болашаққа 20 минут» әлемін бейнелегені үшін мақтауға қарамастан, «Блейд Раннер» сияқты киберпанк әлемінде телеарналар мен рейтингтік соғыстардың бәрі маңызды болды, ал адамдар (әсіресе қоғамның шетіндегі «бос» деп аталатын, әлемдік компьютерлік деректер базасында жазбалары жоқ және сондықтан ресми түрде жоқ адамдар) ештеңе емес еді. 1988 жылы шыққан британдық ғылыми фантастикалық комедиялық сериал – «Қызыл карлик». Ол 1980-жылдардағы қайталанатын радио эскизінен пайда болды: «Дейв Холлинс: Ғарыш кадеті» және үш кезеңде 10 маусымнан тұрады: 1988–1993 жылдар аралығында 1–6 маусымдар, 1997–1999 жылдар аралығында 7 және 8 маусымдар, 2008 жылы 3 бөлімнен тұратын (9 маусым) және 2012 жылы 10 маусым. Телесериалдан басқа, төрт бестселлер роман, шоудың американдық нұсқасының екі пилоттық эпизоды, BBC Radio 7 үшін шығарылған радио нұсқасы, кітаптар, журналдар және басқа да тауарлар бар. «Қызыл карлик» – Жер мен Юпитер арасында жүретін, радиациялық ақауға ұшыраған, экипаждың көп бөлігі қаза тапқан кенші кемесі. Сериал «екі кереғардың» аман қалғандарына негізделген. 1989 жылдың күзінде «Alien Nation» телесериалының тұсаукесері өтті. Драма 1988 жылы Джеймс Каанның қатысуымен түсірілген фильмге негізделген. Бастапқы фильм – бұл достық полицейлік экшн, сюжеті Жерге келген және адам қоғамына сіңісуге тырысатын шетелдіктер туралы. Телесериал сюжет желісін жалғастырды, бірақ ғылыми фантастика тақырыбынан басқа, жазушылар эпизодтарға кемсітушілік пен расизм сияқты басқа да элементтерді қосты. Сериал бір маусым ғана көрсетілді, бірақ ол бес телефильм, комикс сериясы және бірқатар романдар жасады. «Star Wars» анимациялық шоулардан басқа теледидар өнімдерімен көп танымал емес. Мега франшизаның тікелей эфирдегі теледидарлық өндірістері – «Эвокс: Батылдық кербени», «Эвокс: Эндор үшін шайқас» және 2019 жылғы «Disney+» шоуы «Мандалориан».
1990 жылдар
"Жұлдыздар жолы: Келесі буын" сериалының табысы осы кезеңде "Жұлдыздар жолы: Терең ғарыш тоғызы" (1993–99) сериалының, содан кейін UPN арнасының "Жұлдыздар жолы: Вояджер" (1994–2001) және "Жұлдыздар жолы: Энтерпрайз" (2001–05) сериалдарының пайда болуына әкелді. Бұл сериалдардың барлығы "Жұлдыздар жолы" франшизасының беделді мәртебесін нығайтуға көмектесті, бірақ олар 1990 жылдардағы ғылыми фантастиканың қарқынды дамуына да ықпал етті, себебі көптеген телеарналар мен өндіріс компаниялары қайтадан өте танымал және табысты болған жанрда өз шоуларын жасауға тырысты. Көптеген сериалдар бір маусымнан аспаса да, ғылыми фантастиканың осы онжылдықтағы өрлеуі интеллектуалды, шығармашылық және қиялы мол көптеген шоуларды дүниеге әкелді, олар қысқа мерзім ішінде АҚШ-та ғана емес, бүкіл әлемдегі теле көрермендердің санасында орнықты. "Earth 2" сериалы, басты рөлде әйел, сыртқы планетадағы кемеден құтылғандар/отарлаушылар туралы, бірінші маусымнан кейін (1994–95) жабылды. "Space: Above and Beyond" да бір маусым ғана көрсетілді – 1995–96. Сериалдың негізгі идеясы – ғарыш теңізшілері Жерді жау ғарышкерлерден қорғап отырды. Ал "seaQuest DSV" сериалында Рой Шейдер басты рөлде ойнады. Ол 1993 жылдан 1995 жылға дейін капитан Нейтан Бриджер рөлін сомдады. 1995–96 маусымында оны Майкл Айронсайд алмастырды, ол капитан Оливер Хадсон рөлін ойнады. Шоу сол маусымнан кейін тоқтатылды. Дегенмен, осы кезеңнің ең табысты және көркемдік тұрғыдан ең жоғары бағаланған сериалдарының бірі – "Babylon 5" болды. Бұл шоуды негізінен Дж. Майкл Страчински жазды, Харлан Эллисонның шығармашылық үлесімен, теледидар жанрының көптеген клишелерінен аулақ болатын ұзақ эпикалық оқираны жасауға тырысты. Сериал өзінің сценарийі мен инновациялық визуализациясы үшін жоғары бағаланды, себебі компьютерлік графиканы кеңінен пайдаланып, экономикалық тұрғыдан тиімді керемет визуалды эффектілер жасаған алғашқы телесериал болды. Сонымен қатар, оның бес маусымдық көрсетілімі (1993–98), сериалдың жоспарланған ұзақтығы, сол уақытқа дейін американдық "Жұлдыздар жолы" емес ғарыш сериалдарынан ұзақ болды.
1990 жылдар Жерге байланысты сериялар
Кванттық секіру (1989–93) және Слайдерлер (1995–2000) сияқты уақыт саяхаты мен басқа өлшемдерге өту туралы сериалдар, сондай-ақ The X Files (1993–2002) сияқты құпия заговорларға толы триллерлер болды. Аталған сериалдың өзі, әсіресе, бір буынның халық мәдениетінде есімдері сақталды, мұндай деңгейге жете алмайтын көптеген телесериалдардың арасында ерекше орын алды. Ал тұтас онжылдық жоғары табысқа ие болған ғылыми-фантастикалық шоулардың көптеген мысалдарын дүниеге әкелді.
Пайыздың төмендеуі
Ғсырдың басында, алайда, көрермендерге танымал болған телефантазия бағдарламаларының түрі өзгеріске ұшырады. Телеарналардағы жанрлық бағдарламалардың көп бөлігі ғылыми фантастика емес, қорқыныш немесе фантастикаға негізделген: көрермендер ғылыми фантастикадан жалыққан болуы мүмкін және басқа бағдарламаларды іздеген болуы ықтимал. Кейбіреулер бұл теледидар басшыларының жанрға қарсы реакциясы десе, енді біреулер бұқаралық ақпарат құралдары конгломератының жақсы сапалы ғылыми-фантастикалық шоуға қажетті жоғары өндіріс құнымен байланысты шығындарға наразы болғанын айтады. Осылайша, "Баффи – вампирлерді өлтіруші", оның туындысы "Ангел" және стильдік тұрғыдан ұқсас "Charmed" сияқты бағдарламалар өндіріске кірісті. Олардың барлығы қазіргі заманның нақты әлемінде орын алатын, бірақ басты кейіпкерлерге фантастикалық және қорқынышты қауіптер төндіретін, сонымен қатар бұрынғы ғылыми-фантастикалық бағдарламаларда жетіспеген өткірлік пен өзіне-өзі сыналы қарауға ие болды, тіпті оларды өндіруге кеткен шығындар да әлдеқайда аз болды.
Басқа шоулар
Дегенмен, ғылыми фантастиканың жанр ретінде танымалдылығы бірнеше атақты бағдарламалардың ұзақ уақыт бойы көрсетілуіне әкелді. Stargate SG 1 1997 жылы басталды және 10 маусым эфирге шықты, бұл 1994 жылғы фильмнің сәтті туындысы ретінде ерекшелік етеді. Сериал Солтүстік Америкадағы ең ұзақ жұмыс істеген ғылыми-фантастикалық телесериал атанды, нәтижесінде екі туынды пайда болды: Stargate Atlantis, ол бес маусым көрсетілді; және Stargate Universe, ол жоспарланған бес маусымның орнына тек екі маусым ғана көрсетілді. Stargate SG 1 өзінің рекордын Smallville 2011 жылы 218 эпизодпен аяқтағанда бұзды. Sci Fi Channel-дың "түпнұсқа сериалы" Farscape (шын мәнінде американдық емес, австралиялық және Nine Network арнасында тұңғыш рет көрсетілді), кең аудиторияны қамтымаса да, сыншылар тарапынан жоғары бағаланды және адал жанкүйерлерді жинады, бұл шоу тоқтатылғаннан кейін Farscape: The Peacekeeper Wars мини-сериалында бірнеше сюжеттік желілерді аяқтауға көмектесті. Жоғарыда аталған Star Trek: Enterprise төрт маусым көрсетілді, ал Sci Fi Channel түпнұсқа Battlestar Galactica негізінде мини-сериалдарды көрсетті, оның табысы төрт маусымдық және екі фильмдік – Battlestar Galactica: Razor және Battlestar Galactica: The Plan – жобаларына жол ашты. Ғылыми фантастикалық элементтері бар, ақылсыз ғалым кейіпкерін бейнелейтін және балама әлемдерді зерттейтін Fringe сериалы Fox арнасында 100 эпизод (2008-2013) көрсетілді. Ғылыми фантастика жанрының ерекшелігі және американдық мәдениеттің қалыптары бізге комедиядан драмаға дейін, таза ойын-сауықтан әлеуметтік маңызы бар, жастардан ересектерге дейін, жеңілден ауырға дейін, қарапайымнан талғампазға дейін, арзаннан қымбатқа дейін, саспағаннан ойлыға дейін – ғылыми фантастиканың барлық түрлерін зерттеуге мүмкіндік береді. Телевизиядағы трендтерге қарамастан, ғылыми фантастика жанры американдық бағдарламалар құрамындағы өз орнын берік ұстады. Цифрлық бейнелеудегі жетістіктер ғылыми фантастиканың болашағына үлкен үлес қосуы мүмкін, өйткені бұл салыстырмалы түрде төмен бағамен керемет визуалды эффектілер жасауға мүмкіндік береді.
Басқа ғылыми фантастика тележәнрлері
Тағы екі қосалқы жанр – комедиялық ғылыми фантастика және жастар ғылыми фантастикасы (балалар мен жасөспірімдерге арналған). Бұрынғыларының мысалдары: «Менің сүйікті марсианым», CBS, 1963–66; «Mork & Mindy», ABC, 1978–1982; «ALF», NBC, 1986–90; және «Күннен үшінші тас», NBC, 1996–2001. Жастарға арналған ғылыми фантастиканың көптеген мысалдары бар. Олар салыстырмалы түрде қарапайым сюжеттерімен және өндіріс сапасы төмен кейіпкерлерімен ерекшеленеді. «Полковник Блип» анимациялық фильмі 1957 жылы шықты және алғашқы таралымда ұзақ уақыт көрсетілді. Ұлыбританиядан әкелінген марионеткалық «Fireball XL5» 1962 жылы жарық көрді. «Fireball XL5» – Күн жүйесінің 25-ші секторын қорғаған зымыран кемесі. Сондай-ақ 1962 жылы «Space Angel» мультфильмі де тұңғыш рет көрсетілді. «Space Angel» – ғарыш кемесінің капитаны Скотт МакКлаудтың кодтық аты. 1962 жылы дебют жасаған «The Jetsons» анимациялық комедиясы болашақ қоғамды ерекше дәл бейнелегенімен танымал. Джеффри А. Таккер 2011 жылы «Жетсондар» – «осы жанрдағы болашақты сәтті болжаған сирек әрекет» екенін жазды. Әдетте, «Jonny Quest» (1964–65) – ғылыми фантастикалық технологиясы бар (мысалы, зымыран кемесі және аэроглиссер) мультфильмдік оқиғалар. Disney Channel арнасы шығарған «Zenon» трилогиясында өндіріс сапасының жоғары деңгейі байқалды. «Zenon: 21 ғасырдың қызы» 1999 жылы, «Zenon: The Zequel» 2001 жылы және «Zenon: Z3» 2004 жылы шықты.