Кіріспе
Құмырсқалар тіршілік ететін, тамақтанатын және жұмыртқаларын бағып-күтетін жер асты мекені.
Құмырсқа колониясы – бір түрге жататын құмырсқалардың толық өмірлік циклін сақтай алатын популяциясы. Құмырсқа колониялары эусоциалды, қоғамдық және тиімді ұйымдастырылған, және басқа әлеуметтік гименоптераларда кездесетіндерге өте ұқсас, бірақ олардың әртүрлі топтары конвергентті эволюция арқылы тәуелсіз түрде әлеуметтік дамуға қол жеткізді. Типтік колония бір немесе бірнеше жұмыртқа салатын патшайымдардан, көптеген сүректі әйелдерден (жұмыскерлер, сарбаздар) және маусымдық түрде көптеген қанатты жыныстық аталар мен аналардан тұрады. Жаңа колониялар құру үшін құмырсқалар күннің белгілі бір уақытында ұшып жүреді. Қанатты жыныстық құмырсқалар (аладес) басқа ұяларды іздеп ұядан шығады. Аталар көп ұзамай, аналардың көп бөлігімен бірге өледі. Әйелдердің шағын бөлігі жаңа ұялар құру үшін тірі қалады. Басқа атауы – "formicary", ол Орта ғасырлық латын сөзі formīcārium-нан шыққан. Бұл сөздің де түбірі – formica. "Құмырсқа ұялары" – құмырсқалардың тіршілік ететін физикалық кеңістіктері. Олар жер астында, ағаштарда, тастардың астында, тіпті бір ғана емен бұршағының ішінде де болуы мүмкін.
Колонияның көлемі
Қоныстың мөлшері (қонысты құрайтын жеке даралардың саны) құмырсқалар үшін өте маңызды: ол олардың азық іздеу, ұяларын қорғау, жұптасу, тіпті дене бітіміне де әсер етеді. Дене мөлшері көбінесе отаршыл емес организмдердің табиғи тарихын қалыптастырудағы ең маңызды фактор ретінде қарастырылады; сондай-ақ, отаршыл организмдердің ұжымдық ұйымдастырылуына әсер ететін негізгі фактор – қоныстың мөлшері. Генетикалық және қоршаған орта факторлары бір түрдің әртүрлі колониялары арасындағы айырмашылықты одан да арттырады. Құмырсқалардың әртүрлі түрлері, тіпті бір туыс түрлерінің де колония мөлшері айтарлықтай өзгеше болуы мүмкін: Formica yessensis колониясының мөлшері 306 миллион жұмысшы құмырсқаны құрайды, ал Formica fusca колониялары кейде 500 жұмысшыдан ғана тұрады. 2000 жылға дейін ең үлкен белгілі құмырсқалардың суперколониясы Жапониядағы Хоккайдоның Ишикари жағалауында болды. Колонияның құрамында 306 миллион жұмысшы құмырсқа және 1 миллион аналық құмырсқа, олар 45 000 ұяда, жер асты жолдары арқылы байланысқан күйде болды. 2000 жылы Оңтүстік Еуропада Аргентина құмырсқаларының орасан зор суперколониясы табылды (2002 жылы жарияланған есеп). Оңтүстік Еуропаның Жерорта және Атлант мұхиттарының жағалауындағы 33 құмырсқа популяциясының 30-ы бір суперколонияға жатты, онда миллиондаған ұялар мен миллиардтаған жұмысшы құмырсқалар бар, олар басқа суперколонияның үш популяциясымен араласып жатты. Зерттеушілер бұл бір отарлылық жағдайын импортталған құмырсқалардың генетикалық тартылуына байланысты олардың генетикалық әртүрлілігін жоғалтумен түсіндіруге болмайды деп мәлімдеді. Бұл құрлықтар аралық мегаколония адамдардан басқа Жердегі ең көп саны бар жануарлар қоғамын білдіреді. 2004 жылы Австралияның Мельбурн қаласының астында шамамен бір метр ені бар тағы бір суперколония табылды.
Ұйымдастыру терминологиясы
Келесі терминология мирмекологтар арасында құмырсқалардың колония құру және ұйымдастыру кезіндегі мінез-құлқына сипаттама беру үшін жиі қолданылады: «Королева» деген атағына қарамастан, ол жұмысшы құмырсқаларға міндеттерді үлестірмейді; алайда, құмырсқалар өздеріне ұнайтын міндеттерді таңдайды.
Қазба жұмыстары
Құмырсқа тауының өнері – жаңадан дами бастаған коллекциялық хобби. Ол құмырсқалардың қоныс үйіндісіне балқытылған металл (әдетте зиянсыз мырыш немесе алюминий), гипс немесе цемент құюды қамтиды, ол қалыптың орнына келіп, қатайғаннан кейін пайда болған құрылымды қазып шығаруға болады. Кейде мұндай жұмысқа көп қазу қажет болады. Мұндай көшірмелер көбінесе зерттеу және білім беру мақсатында қолданылады, бірақ олардың көпшілігі табиғат тарихы мұражайларына сыйға беріледі немесе сатылады, сондай-ақ халық өнері немесе сувенир ретінде де сатылуы мүмкін. Әдетте, құмырсқаларды өлтірмеу үшін, олар қонысын тастап кеткеннен кейін ғана үйінділер таңдалады. Алайда, АҚШ-тың оңтүстік-шығысында, шабуылдайтын от құмырсқаларының белсенді колониясына құю – оларды жоюдың жаңа тәсілі болып табылады.
Құмырсқа төсектері
Құмырсқалардың ұясы ең қарапайым түрінде – топырақ, құм, қарағайдың инелері, тыңайтқыш, несеп, саз немесе осылардың және басқа да материалдардың жиынтығынан тұрады. Бұл материалдар құмырсқалардың жер астындағы қоныстарын қазғанда кіреберістерінің маңында жиналады. Бір қоныстың құрылысын және күтімін жұмысшы құмырсқалардың көптеген тобы атқарады. Олар аузындағы қысқыштармен кішкентай топырақ кесектерін және тас-дақтарды тасып, оларды қоныстың шығу жеріне жинақтайды. Әдетте, топырақ немесе өсімдік қалдықтарын үйірдің жоғарғы бөлігіне тастайды, осылай олардың қонысқа қайта түсіп кетуіне жол бермейді. Бірақ кейбір түрлерінде құмырсқалар материалдарды нақты пішінге келтіріп, тіпті үйірдің ішінде ұя камераларын да жасай алады.