Сары ақылсыздар құмырысқасы

Кіріспе

Құмырсқа түрі (Anoplolepis gracilipes)

Сары ақылсыз құмырсқаға "ақылсыз" деген сипаттама оның мазаланғандағы шарлап, бей-берекет қозғалыстарынан берілген. Ұзын аяқтары мен мұрттарының арқасында ол әлемдегі ең ірі инвазивті құмырсқа түрлерінің бірі болып табылады. Қызыл импорттық отты құмырсқа (Solenopsis invicta), үлкен бас құмырсқа (Pheidole megacephala), кішкентай отты құмырсқа (Wasmannia auropunctata) және Аргентина құмырсқасы (Linepithema humile) сияқты басқа да инвазивті құмырсқалар секілді, сары ақылсыз құмырсқа да "көшпелі құмырсқа" болып есептеледі – жаңа ортада оңай бейімделіп, үстемдік танытатын, басқа құмырсқа түрлеріне шабуылшыл, өз түріне төзімді, тиімді жиналу қабілетіне ие және үлкен колония құратын түр. Халықаралық табиғатты қорғау одағы (IUCN) жасаған "әлемдегі ең нашар инвазивті жүз түрдің" тізіміне енген, ол Гавайиден Сейшель аралдарына дейінгі экожүйелерге еніп, Үнді мұхитындағы Рождество аралында суперколониялар құрған. Ол Солтүстік Австралия, Кариб аралдарының бір бөлігі, Үнді мұхиты аралдары (Сейшель, Мадагаскар, Маврикий, Реюньон, Кокос аралдары және Рождество аралдары) сияқты тропикалық және субтропикалық орталарға кеңінен таралған. Бұл түрлер корица, цитрус, кофе және кокос плантациялары сияқты ауылшаруашылық жүйелерінде де кездеседі. Сары ақылсыз құмырсқалардың ұя салу әдеттері жалпыланғандықтан, олар жүк көліктері, қайықтар және адамдардың басқа да көлік түрлері арқылы таралуы мүмкін.

Диета

Грейсилипс – көптеген инвазивті түрлерге тән кең диетаға ие "көмескі жемтенетін жыртқыш" ретінде сипатталған. Ол дәнді дақылдар, тұқымдар, буынтық аяқтылар және омыртқалы жануарлардың денелері сияқты шіріген заттарды қоса, әртүрлі тағамдармен қоректенеді. Олар кішкентай изоподтар, мириаподтар, моллюскалар, арахнидтер, құрлық крабтары, құрттар және жәндіктер сияқты омыртқасыз жануарларға шабуыл жасап, оларды бөліктеп жейді. Қызығы, барлық тіндерде әрбір жасушалық қатардың пропорциясы бірдей емес – сперматозоидтар көбінесе W геномын тасымалдайды, осылайша W аллельдеріне тіршілікке бейімделуде артықшылық береді.

Өзаралық

Жабайы құмырсқалар азық-түлік қажеттіліктерінің көп бөлігін ағаштардың шырынымен қоректенетін және қантты сұйықтық – балшыны шығаратын, өсімдіктерге зиян келтіретін шашақ жәндіктерінен алады. Құмырсқалар балшынымен қоректенеді, ал олар өз кезегінде шашақтарды жауларынан қорғайды және оларды ағаштар арасында таратып, өзара пайдалы қарым-қатынасқа түседі. Құмырсқалар жемеген балшыны ағаштарға тамшылап түсіп, жапырақтар мен сабақтарда қара күйеге ұқсас саңырауқұлақтың өсуіне себеп болады. Бұл өсімдіктерге жағымсыз қара түс береді және олардың саулығы мен өнімділігін төмендетеді. Құмырсқалар осы жәндіктерді "күтуші" рөлінде қорғап, оларды табиғи жауларынан сақтайды. Тәжірибелер көрсеткендей, бұл байланыс соншалықты мықты, А. gracilipes жойылған жерлерде 11 апта ішінде шашақ жәндіктерінің саны 67%-ға азайды, ал 12 айдан кейін толығымен жойылып кетті.

Австралияда

Австралияда сары ақылсыз құмырсқалар Квинсленд штатында 30-дан астам жерде және Солтүстік Территориядағы Арнем Ленд аймағында табылған, онда кең таралған популяция бар. Жаңа Оңтүстік Уэльсте бірде-бір залал анықталып, жойылды, ал Батыс Австралияда Фримантел портына келген жүктерде сары ақылсыз құмырсқалар ұсталды. Квинсленд штатындағы негізгі таралу ошағы – Квинсленд ылғалды тропикалық орманы және оның айналасы, бұл ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұрасы. Климаттық модельдеу сары ақылсыз құмырсқалардың Квинслендтен Батыс Австралияға дейін Солтүстік Австралияға, Квинслендтің көп бөлігіне және Жаңа Оңтүстік Уэльстің жағалау және ішкі аймақтарына таралуы мүмкін екенін көрсетті. Квинсленд үкіметі 2012 жылы жүргізген пайда-зардапты талдау нәтижесінде, егер құмырсқалармен күреспесе, олар Австралия экономикасына 3 миллиард австралиялық доллардан астам шығын келтіруі мүмкін екені анықталды. Бұл талдау Австралияның биоәртүрлілігіне тигізетін ықтимал әсерлерді ескермеді. Бұрын крабтар жеген жас өсімдіктер өсе бастады, нәтижесінде орманның құрылымы өзгерді. Орманға бұрын бақылауда ұстаған крабтар болмағандықтан, арамшөптер кеңінен тарады. Орманның ең байқалатын өзгерісі – адамдар жиі баратын жерлерде Dendrocnide peltata тіккен ағашының санының артуы, ол қазір көптеген аймақтарда гүлдеп өседі. Орманның жоғарғы жағы да өзгерді, себебі сары ақылсыз құмырсқалар күткен қосқанаты көбейіп, ересек ағаштарды құртты. Ақылсыз құмырсқалар тістемейді және шақпайды, бірақ қорғану үшін және жемтіктерін бағындыру үшін құмырсқа қышқылын сепкілейді. Құмырсқалардың көп шоғырланған жерлерінде жер крабының қозғалысы құмырсқаларды алаңдатады, нәтижесінде олар қорғаныс ретінде құмырсқа қышқылын сепкілейді. Жер бетіндегі құмырсқа қышқылының жоғары концентрациясы крабтарды жеңіп шығады, олар көру қабілетін жойып, содан кейін сусызданудан (қышқылды шаюға тырысқанда) және шаршаудан өледі. Өлі крабтар шірігеннен кейін, ақуызы құмырсқаларға қол жетімді болады.

Бақылау шаралары

Ақылсыз құмырсқалардың қызыл крабтарға және Рождество аралының экожүйелеріне тигізетін зиянын азайту үшін Австралия парктері 2009 жылы кең ауқымды әуеден тарату бағдарламасын жүзеге асырды, бұл 2002 жылы өткізілген алғашқы әуеден таратудың жалғасы болды. Бірінші қадам – суперколониялардың нақты орналасқан жерін анықтау үшін арал бойынша кең ауқымды зерттеу жүргізу болды. Қызметкерлер бірнеше ай бойы аралды аралап, 900-ден астам учаскеде зерттеу жүргізді. Нәтижесінде, ақылсыз құмырсқалардың суперколонияларының картасы және қызыл крабтардың шоғырлану деңгейі, сондай-ақ басқа да биоәртүрлілік туралы мәліметтер құрылды. 2009 жылдың қыркүйегінде тікұшақ көмегімен аралдың кең аумағына ақылсыз құмырсқалардың суперколонияларына дәл тарату жүргізілді. Құмырсқаларды бақылау үшін фипронилдің өте төмен концентрациясы (0,1%) қолданылды. Таратылған суперколониялардың ай сайынғы мониторингі ақылсыз құмырсқалардың саны 99%-ға төмендегенін көрсетті. Парк қызметкерлері таратудың басқа түрлерге тигізетін зиянын азайтуға басымдық берді. Жыртқыш крабтарды таратылатын аймақтардан аулақ ұстау үшін тікұшақтан жем тасталды. Бұл әдіс, фипронилдің төмен концентрациялы таратуымен үйлесіп, жыртқыш крабтардың өте аз санын және таратудан қызыл крабтардың өлгенін анықтамады. Тарату қызыл крабтардың санының төмендеуін баяулатқанмен, құмырсқаларға тигізетін әсері уақытша, өйткені қашып кеткен колониялар қайтадан өңделген аумақтарға еніп, бұл шараның өте қымбатқа түсуіне және көп еңбек күшіне қажеттілік тудырады. Жақсырақ бақылау жолын табу мақсатында, зерттеулерден кейін, Австралия парктері 2016 жылдың желтоқсанында шағын *Tachardiaephagus somervillei* шырынын импорттап, оларды көбейтуге кірісті. Бұл шырын, тек қана қызыл жәндіктерге шабуылдайтын, Рождество аралындағы ақылсыз құмырсқалардың негізгі балшық көзі болып саналатын сары қызыл жәндіктің белсенді жемшісі болып табылады. Австралия Парктерінің қаржылық қолдауымен Мельбурн қаласындағы Ла Тробе университетінің ғалымдары 2009 жылдан бастап биологиялық бақылау іздеумен айналысты. Құмырсқалардың тамақтануы көп түрлі болғанымен, зерттеулер көрсеткендей, балшық Рождество аралындағы ақылсыз құмырсқалардың рационының маңызды бөлігін құрайды. Жылдам өсіп жатқан колониялардан алынған үлгілерде, колониялардың төмендеу кезеңіндегіге қарағанда көбірек балшық кездеседі. Бұған қоса, балшыққа қол жеткізуді шектеу, қызыл жәндіктер қоректенетін ағаштарды байлау арқылы, колонияны күрт қысқартып, төрт апта ішінде жердегі құмырсқалардың белсенділігі 95%-ға төмендеді. Зертханада, қант көзі шектеулі колониялар, қантқа толы колониялармен салыстырылды. Қантқа толы колонияларда фертильдік деңгейі жоғары және жұмысшылар арасындағы өлім-жітім деңгейі төмен болды. Сондай-ақ, жұмысшылар басқа құмырсқаларға агрессивтірек келіп, қоршаған ортаны жақсырақ зерттеді. Бұл құмырсқалардың даладағы қызыл жәндіктерге қол жеткізе алмағанда төмендеуіне себеп болатынын көрсетеді және балшықтың азайтылуы құмырсқалардың суперколониялар құру қабілетін айтарлықтай төмендететінін растайды.

To reduce the impacts of crazy ants on red crabs and Christmas Island's ecosystems the Parks Australia carried out a major aerial baiting program in 2009, to follow up the first aerial baiting conducted in 2002. The first step was conducting an extensive island wide survey to determine the exact locations of the supercolonies. For several months, staff traversed the island surveying over 900 sites. The result was a map of crazy ant supercolonies and red crab burrow densities, together with other biodiversity data. In September 2009, a helicopter was used to precisely bait crazy ant supercolonies, which covered of the island. A very low concentration of fipronil bait (0.1%) was used to control the ants. Monthly monitoring of these baited supercolony sites shows that crazy ant densities were reduced by 99%. Park staff placed a high emphasis on minimising non target impact of baiting. Food lures were dropped from a helicopter to attract robber crabs away from areas that were about to be baited. This technique, combined with the low concentration fipronil bait, proved to be highly successful with extremely low numbers of robber crabs and no red crabs known to be killed by the baiting. While baiting has slowed the decline of the red crab, its effects on the crazy ant populations are only temporary, as escaping colonies invade the treated areas again, and it is expensive, requiring much man power. In an effort to find a better control, after research, Australian Parks in December 2016 imported Tachardiaephagus somervillei, a small wasp and began breeding them for release. The wasp, which attacks only scale insects, is a voracious predator of what is believed to be one of the crazy ant's largest source of honeydew on Christmas Island, the yellow lac scale insect. Researchers from La Trobe University in Melbourne, funded by Parks Australia, began looking for biological controls in 2009. While the ants are omnivores, studies have shown honeydew is an important part of the diet of Christmas Island crazy ants. Samples of ants taken from colonies that are growing rapidly have more honeydew in their diet than when the colonies decline. Further, restricting access to honeydew, by binding trees where the scale insects feed, dramatically reduced the colony as ant activity on the ground fell by 95% in just four weeks. In the laboratory, colonies with limited sources of sugar were compared to colonies with access to abundant sugar. Those with abundant sugar had more fertile queens and lower death rates among workers. The workers were also more aggressive toward other ant species and explored their environments more. This is believed to show why the ants decline when deprived of access to scale insects in the field, and confirm reduced honeydew will greatly reduce the ants' ability to form super colonies.