Кіріспе

Қашқайылар (түрікше: قشقایی; Kaşkayı) – Ирандағы түрік тайпалық конфедерациясы. Олардың көбісі Батыс түркі (оғұз) тіліне жататын қашқай тілінде – олар оны «Түркі» деп атайды, – сондай-ақ ресми тұрғыда Иранның мемлекеттік тілі – парсы тілінде сөйлейді. Қашқайылар негізінен Фарс, Хузестан, Когилуе және Буйер Ахмад, Шахармахал және Бахтияри, Бушер және Оңтүстік Исфахан провинцияларында, әсіресе Фарс провинциясындағы Шираз және Фирузабад қалаларының маңында қоныстанған. Қашқай халқының көп бөлігі бастапқыда көшпелі мал өсірушілер болған, және кейбіреулері бүгінге дейін солай өмір сүреді. Дәстүрлі көшпелі қашқайылар жылдың екі мезгілінде малдарымен бірге Шираздың солтүстігіндегі (шамамен 480 км немесе 300 миль оңтүстікке қарай) жазғы таулы жайылымдар мен Парсы шығанағының жанындағы (Шираздың оңтүстік-батысында) төменгі (және жылы) жерлердегі қысқы жайылымдар арасында көшіп-қонып жүретін. Алайда, қазіргі таңда көпшілігі жартылай немесе толығымен отырықшы болып қалды. 1960 жылдан бері үкімет тарапынан көрсетілген қысым мен ынталандырулар нәтижесінде қоныс аударуға бейімділік айқын түрде артып келеді. 20 ғасырдың басында Пахлави әулетінің тұсында қоныстанғандар үшін тұрғын үйлер салынып, оларға көмек көрсетілді. Дегенмен, көшпелі өмір салтын сақтап қалғандар үшін Иран үкіметі қашқайылар мен олардың малдарының, сондай-ақ мал өсірумен айналысатын басқа да халықтардың қозғалыс маршруттарын бақылап, ұстап тұрады. Қашқайылар бес негізгі тайпадан тұрады: Амале (қашқайы) / Амалех (парсы), Дере Шорлу / Даррех Шури, Кашколлу / Кашкули, Шишбейли / Шешболуки және Эймур / Фарсимадан. Кіші тайпаларға Қарача / Қарачеи, Рахимли / Рахими және Сафи Ханли / Сафи Хани жатады.

Амале / Амалех

Амалех тайпасының адамдары бастапқыда Ильхани, яғни ең басты басшының үйіне қарасты жауынгерлер мен жұмысшылар болған. Қашқай тайпаларының барлығынан салып алынып, Ильханидің қауіпсіздігін қамтамасыз ететін күзетшілер мен жанындағы адамдарды құрады. 1956 жылға қарай Амалех тайпасы 6000-ға жуық отбасыдан тұрды.

Дере-Шорлу / Дарешури / Дарешури

Даршурилер Карим хан Занд (1163–93/1750–79) билік еткен кезеңде Кашкай тайпалық конфедерациясына қосылғандығы айтылады. Парсы үкіметінің статистикалық мәліметтері бойынша, 1360 ш./1981 жылы 5169 Даршури отбасы, немесе 27 396 адам тіркелген. Даршурилер «Кашкай тайпалары арасындағы ең ірі жылқы өсірушілер және олардың иелері» болған. Реза Шах Пахлавидің (1304–20 ш./1925–41) көшпелі тайпаларды отырықшыландыру саясаты салдарынан Даршурилердің жылқыларының 80–90 пайызы жойылды, бірақ тайпа Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін қайта жаңғырды. Реза Шах Пахлави сондай-ақ Гажар империясы кезінде Даршури тайпасы бақылап келген Фарс провинциясының билігін қайтару мақсатымен Даршури әулетінің басшысы Хосейн хан Даршуриді өлімге кестірді.

Қашқоллу / Қашқұллы

Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Кашкули хандары британдықтарды Шолат әл-Доулаға (Иль ханы) және неміс агенті Вильгельм Васмусқа қарсы күресте қолдады. Соғыстан кейін Шолат әл-Доула Кашкулилерді жазалады. Ол өзіне қарсы шыққан Кашкули басшыларын қызметтен босатып, "Кашкули тайпасын таратып, кедейлендіруге" қастық ниетпен кірісті. Содан кейін Шолат әл-Доулаға адал болған топтардан құралған тайпаның екі бөлігі тайпаның негізгі құрамынан бөлініп, тәуелсіз тайпа мәртебесіне ие болды – Кашкули Кучак ("Кіші Кашкули") және Қарачахи тайпалары. Ал қалған тайпа Кашкули Бозорг ("Үлкен Кашкули") тайпасы деп аталды. 1963 жылы Кашкули Бозорг тайпасында 4862 шаңырау болды. Оливер Гарродтың айтуынша, Кашкули Бозорг тайпасы "әсіресе жажимдерімен, яғни клеткалы жүнді көрпелермен, сондай-ақ кілемдері мен ат жабдықтарының жоғары сапасымен" танымал.

Аймур / Фарсимадан

Фарсимадандықтар өздерінің халадж тайпасынан екенін және Оңтүстік Парсыға көшуден бұрын Тегеранның оңтүстік-батысындағы Халажестан аймағында мекендегенін айтады. Бұл тайпа 16 ғасырдың соңында Фарс аймағында болған, себебі 1590 жылғы қазан айында олардың басшысы Әбуль Қасым Бейг және оның бірқатар ізбасарлары Фарс әкімі Зуль-Қадр Яқуб Ханды қолдағандары үшін Шах Аббас I-ге қарсы көтерілісте жазаланған. 1982 жылы Әфшар Систани Фарсимадан халқының санын 2,715 отбасы немесе 12,394 адам деп бағалаған.

Мәдениет

Қашқаи – мал өсірумен және шағын егіншілікпен айналысатын көшпелі халық. Дәстүрлі киімдеріне әшекейленген қысқа тон, кең шалбар және әйелдердің бас киімі жатады.

Кілем және тоқу

Қашқаилер өздерінің түкті кілемдерімен және басқа да тоқыма жүн өнімдерімен әйгілі. Бұрын олардың негізгі сауда орталығы болғандықтан, оларды кейде "Шираз" деп те атайды. Ширазға жақын таулар мен аңғарларда өндірілетін жүн ерекше жұмсақ, әдемі және Иранның басқа аймақтарындағы жүнге қарағанда терең түспен боялады. "Парсының барлық жерінде Шираз жүндей бай және терең түсті жүн жоқ. Көгілдір және қою қызыл түстері де ерекше, себебі жүннің жылтырлығы жібектен берік және, айтқандай, мөлдір, сондықтан мөлдір эмаль еске түседі". Қашқаи кілемдері "персиялық тайпалық тоқыма өнерлерінің ең танымалдары" саналады. Әдемі геометриялық өрнектермен безенілген Қашқаи қалталары "басқаларынан асып түседі".

Белгілі тұлғалар

Қашқайы тайпасының әйгілі басшыларының бірі, Исмаил хан Қашқайы көшпелілердің басшысы Солат әл-Даула ретінде танымал (1257 AH / 1295 AH). Оның конституциялық кезеңдегі күресі және Бірінші дүниежүзілік соғыстағы парсы жорығында атқарған рөлі өте маңызды. Ол Қашқайы тайпасының тарихында, сондай-ақ елдің саяси оқиғаларында маңызды рөл атқарған атақты қашқайы патриархтарының бірі. Солат әл-Даула 1931 жылы 6 қазанда Тегеранның Каср түрмесінде қайтыс болды. (1350 AH?) [69]
Тағы бір тұлға – Жахангир хан Қашқайы, Дархшури тайпасынан (1206 AH / 1243 AH жылы туған), ол 40 жасқа дейін тайпамен бірге көшіп, бастауыш мектепте білім алған. Исфаханға бөлмесін жөндеуге барғанда, ол ғылыммен айналысуға кеңес берген адаммен кездеседі. Оның көрнекті шәкірттері: Мұхаммед Әли Шахабади, Сейед Хосейн Табатабай Боружерди, Сейед Хасан Модаррес, Ноходаки Эсфахани және басқалар. Ол 1289 AH (1328 AH) жылы қайтыс болып, "Исфахан болат тағында" жерленген. [70]
Ахмад Шах Қажардың тұсындағы Хадж және Әл-Аулия саяхатының авторы (алғашқы қашқайы саяхатнамасының авторы) – Хадж Аязхан Қашқайы да танымал. Ол Исмаил хан Солат әл-Даула Қашқайының кеңесшісі және сенімді адамы, сондай-ақ Бірінші дүниежүзілік соғыс кезеңіндегі белгілі қашқайылардың бірі саналады. Ол 1287 AH (1248 AH) жылы дүниеге келіп, 1979 AH (1318 AH) жылы қайтыс болды. [71]
Мұхаммед Ибрагим, Мазун Қашқайы деген лақап атымен белгілі, Амла тайпасының Қадерлу Борбур руынан шыққан атақты қашқайы ақыны. Ол 1246 AH жылы туып, 1313 AH жылы қайтыс болған. Мазун парсы және қашқайы тілдерінде мистикалық және романтикалық өлеңдер жазған, ал Шахбаз Шахбази (қашқайы ақындарының жинаушысы) оны ең ұлы қашқайы ақыны деп есептейді. [72]
Мұхаммед Бахманбейгі (26 Бахман 1298 – 11 мамыр 1389) – Қашқайы тайпасының ұлы жазушысы және Ирандағы көшпелі білім беруді ұйымдастырушы.

Мәдени сілтемелер

2006 жылы Nissan өзінің жаңа еуропалық шағын кроссоверін "Qashqai" деп атады, бұл атау қашқай тайпасының атынан алынған. Дизайнерлер сатып алушылардың да "көшпенділік рухына ие болатынына" сендіреді. 1996 жылы Мохсен Махмалбаф түсірген ирандық "Габбех" фильмінде қашқай халқының күнделікті өмірі бейнеленген.