Кіріспе
Қашқайылар (түрікше: قشقایی; Kaşkayı) – Ирандағы түрік тайпалық конфедерациясы. Олардың көбісі Батыс түркі (оғұз) тіліне жататын қашқай тілінде – олар оны «Түркі» деп атайды, – сондай-ақ ресми тұрғыда Иранның мемлекеттік тілі – парсы тілінде сөйлейді. Қашқайылар негізінен Фарс, Хузестан, Когилуе және Буйер Ахмад, Шахармахал және Бахтияри, Бушер және Оңтүстік Исфахан провинцияларында, әсіресе Фарс провинциясындағы Шираз және Фирузабад қалаларының маңында қоныстанған. Қашқай халқының көп бөлігі бастапқыда көшпелі мал өсірушілер болған, және кейбіреулері бүгінге дейін солай өмір сүреді. Дәстүрлі көшпелі қашқайылар жылдың екі мезгілінде малдарымен бірге Шираздың солтүстігіндегі (шамамен 480 км немесе 300 миль оңтүстікке қарай) жазғы таулы жайылымдар мен Парсы шығанағының жанындағы (Шираздың оңтүстік-батысында) төменгі (және жылы) жерлердегі қысқы жайылымдар арасында көшіп-қонып жүретін. Алайда, қазіргі таңда көпшілігі жартылай немесе толығымен отырықшы болып қалды. 1960 жылдан бері үкімет тарапынан көрсетілген қысым мен ынталандырулар нәтижесінде қоныс аударуға бейімділік айқын түрде артып келеді. 20 ғасырдың басында Пахлави әулетінің тұсында қоныстанғандар үшін тұрғын үйлер салынып, оларға көмек көрсетілді. Дегенмен, көшпелі өмір салтын сақтап қалғандар үшін Иран үкіметі қашқайылар мен олардың малдарының, сондай-ақ мал өсірумен айналысатын басқа да халықтардың қозғалыс маршруттарын бақылап, ұстап тұрады. Қашқайылар бес негізгі тайпадан тұрады: Амале (қашқайы) / Амалех (парсы), Дере Шорлу / Даррех Шури, Кашколлу / Кашкули, Шишбейли / Шешболуки және Эймур / Фарсимадан. Кіші тайпаларға Қарача / Қарачеи, Рахимли / Рахими және Сафи Ханли / Сафи Хани жатады.
Qashqai people (pronounced ; قشقایی; Kaşkayı in Turkish) are a Turk tribal confederation in Iran. Almost all of them speak a Western Turkic (Oghuz) language known as the Qashqai language — which they call "Turkī" — as well as Persian (the national language of Iran) in formal use. The Qashqai mainly live in the provinces of Fars, Khuzestan, Kohgiluyeh and Boyer Ahmad, Chaharmahal and Bakhtiari, Bushehr and southern Isfahan, especially around the cities of Shiraz and Firuzabad in Fars. The majority of Qashqai people were originally nomadic pastoralists and some remain so today. The traditional nomadic Qashqai traveled with their flocks twice yearly between the summer highland pastures north of Shiraz roughly 480 km or 300 miles south and the winter pastures on lower (and warmer) lands near the Persian Gulf, to the southwest of Shiraz. The majority, however, have now become partially or wholly sedentary. The trend towards settlement has been increasing markedly since the 1960s under government pressure, and encouragement, which has built housing for those willing to settle, starting in the early 20th century during the reign of the Pahlavi dynasty; However, for those who continue their migratory lifestyle, the Iranian government maintains and controls travel corridors for the Qashqai and their livestock, and other populations practicing pastoral migrations. The Qashqai are made up of five major tribes: the Amale (Qashqai) / Amaleh (Persian), the Dere Shorlu / Darreh Shuri, the Kashkollu / Kashkuli, the Shishbeyli / Sheshboluki and the Eymur / Farsimadan. Smaller tribes include the Qaracha / Qarache'i, Rahimli / Rahimi and Safi Khanli / Safi Khani.
Амале / Амалех
Амалех тайпасының адамдары бастапқыда Ильхани, яғни ең басты басшының үйіне қарасты жауынгерлер мен жұмысшылар болған. Қашқай тайпаларының барлығынан салып алынып, Ильханидің қауіпсіздігін қамтамасыз ететін күзетшілер мен жанындағы адамдарды құрады. 1956 жылға қарай Амалех тайпасы 6000-ға жуық отбасыдан тұрды.
Дере-Шорлу / Дарешури / Дарешури
Даршурилер Карим хан Занд (1163–93/1750–79) билік еткен кезеңде Кашкай тайпалық конфедерациясына қосылғандығы айтылады. Парсы үкіметінің статистикалық мәліметтері бойынша, 1360 ш./1981 жылы 5169 Даршури отбасы, немесе 27 396 адам тіркелген. Даршурилер «Кашкай тайпалары арасындағы ең ірі жылқы өсірушілер және олардың иелері» болған. Реза Шах Пахлавидің (1304–20 ш./1925–41) көшпелі тайпаларды отырықшыландыру саясаты салдарынан Даршурилердің жылқыларының 80–90 пайызы жойылды, бірақ тайпа Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін қайта жаңғырды. Реза Шах Пахлави сондай-ақ Гажар империясы кезінде Даршури тайпасы бақылап келген Фарс провинциясының билігін қайтару мақсатымен Даршури әулетінің басшысы Хосейн хан Даршуриді өлімге кестірді.
Қашқоллу / Қашқұллы
Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Кашкули хандары британдықтарды Шолат әл-Доулаға (Иль ханы) және неміс агенті Вильгельм Васмусқа қарсы күресте қолдады. Соғыстан кейін Шолат әл-Доула Кашкулилерді жазалады. Ол өзіне қарсы шыққан Кашкули басшыларын қызметтен босатып, "Кашкули тайпасын таратып, кедейлендіруге" қастық ниетпен кірісті. Содан кейін Шолат әл-Доулаға адал болған топтардан құралған тайпаның екі бөлігі тайпаның негізгі құрамынан бөлініп, тәуелсіз тайпа мәртебесіне ие болды – Кашкули Кучак ("Кіші Кашкули") және Қарачахи тайпалары. Ал қалған тайпа Кашкули Бозорг ("Үлкен Кашкули") тайпасы деп аталды. 1963 жылы Кашкули Бозорг тайпасында 4862 шаңырау болды. Оливер Гарродтың айтуынша, Кашкули Бозорг тайпасы "әсіресе жажимдерімен, яғни клеткалы жүнді көрпелермен, сондай-ақ кілемдері мен ат жабдықтарының жоғары сапасымен" танымал.
Аймур / Фарсимадан
Фарсимадандықтар өздерінің халадж тайпасынан екенін және Оңтүстік Парсыға көшуден бұрын Тегеранның оңтүстік-батысындағы Халажестан аймағында мекендегенін айтады. Бұл тайпа 16 ғасырдың соңында Фарс аймағында болған, себебі 1590 жылғы қазан айында олардың басшысы Әбуль Қасым Бейг және оның бірқатар ізбасарлары Фарс әкімі Зуль-Қадр Яқуб Ханды қолдағандары үшін Шах Аббас I-ге қарсы көтерілісте жазаланған. 1982 жылы Әфшар Систани Фарсимадан халқының санын 2,715 отбасы немесе 12,394 адам деп бағалаған.
Мәдениет
Қашқаи – мал өсірумен және шағын егіншілікпен айналысатын көшпелі халық. Дәстүрлі киімдеріне әшекейленген қысқа тон, кең шалбар және әйелдердің бас киімі жатады.
Кілем және тоқу
Қашқаилер өздерінің түкті кілемдерімен және басқа да тоқыма жүн өнімдерімен әйгілі. Бұрын олардың негізгі сауда орталығы болғандықтан, оларды кейде "Шираз" деп те атайды. Ширазға жақын таулар мен аңғарларда өндірілетін жүн ерекше жұмсақ, әдемі және Иранның басқа аймақтарындағы жүнге қарағанда терең түспен боялады. "Парсының барлық жерінде Шираз жүндей бай және терең түсті жүн жоқ. Көгілдір және қою қызыл түстері де ерекше, себебі жүннің жылтырлығы жібектен берік және, айтқандай, мөлдір, сондықтан мөлдір эмаль еске түседі". Қашқаи кілемдері "персиялық тайпалық тоқыма өнерлерінің ең танымалдары" саналады. Әдемі геометриялық өрнектермен безенілген Қашқаи қалталары "басқаларынан асып түседі".
Белгілі тұлғалар
Қашқайы тайпасының әйгілі басшыларының бірі, Исмаил хан Қашқайы көшпелілердің басшысы Солат әл-Даула ретінде танымал (1257 AH / 1295 AH). Оның конституциялық кезеңдегі күресі және Бірінші дүниежүзілік соғыстағы парсы жорығында атқарған рөлі өте маңызды. Ол Қашқайы тайпасының тарихында, сондай-ақ елдің саяси оқиғаларында маңызды рөл атқарған атақты қашқайы патриархтарының бірі. Солат әл-Даула 1931 жылы 6 қазанда Тегеранның Каср түрмесінде қайтыс болды. (1350 AH?) [69]
Тағы бір тұлға – Жахангир хан Қашқайы, Дархшури тайпасынан (1206 AH / 1243 AH жылы туған), ол 40 жасқа дейін тайпамен бірге көшіп, бастауыш мектепте білім алған. Исфаханға бөлмесін жөндеуге барғанда, ол ғылыммен айналысуға кеңес берген адаммен кездеседі. Оның көрнекті шәкірттері: Мұхаммед Әли Шахабади, Сейед Хосейн Табатабай Боружерди, Сейед Хасан Модаррес, Ноходаки Эсфахани және басқалар. Ол 1289 AH (1328 AH) жылы қайтыс болып, "Исфахан болат тағында" жерленген. [70]
Ахмад Шах Қажардың тұсындағы Хадж және Әл-Аулия саяхатының авторы (алғашқы қашқайы саяхатнамасының авторы) – Хадж Аязхан Қашқайы да танымал. Ол Исмаил хан Солат әл-Даула Қашқайының кеңесшісі және сенімді адамы, сондай-ақ Бірінші дүниежүзілік соғыс кезеңіндегі белгілі қашқайылардың бірі саналады. Ол 1287 AH (1248 AH) жылы дүниеге келіп, 1979 AH (1318 AH) жылы қайтыс болды. [71]
Мұхаммед Ибрагим, Мазун Қашқайы деген лақап атымен белгілі, Амла тайпасының Қадерлу Борбур руынан шыққан атақты қашқайы ақыны. Ол 1246 AH жылы туып, 1313 AH жылы қайтыс болған. Мазун парсы және қашқайы тілдерінде мистикалық және романтикалық өлеңдер жазған, ал Шахбаз Шахбази (қашқайы ақындарының жинаушысы) оны ең ұлы қашқайы ақыны деп есептейді. [72]
Мұхаммед Бахманбейгі (26 Бахман 1298 – 11 мамыр 1389) – Қашқайы тайпасының ұлы жазушысы және Ирандағы көшпелі білім беруді ұйымдастырушы.
Another figure named Jahangir Khan Qashqaei is from the Darhshouri tribe (born 1206 AH / 1243 AH) who migrated with the tribe until he was 40 years old and had a primary school education. During a trip to Isfahan to repair his room, he encounters a person who advises him to pursue science. His prominent students include Mohammad Ali Shahabadi, Seyyed Hossein Tabatabai Boroujerdi, Seyyed Hassan Modarres, Nokhodaki Esfahani and others. He died in 1289 AH (1328 AH) and was buried in "Isfahan Steel Throne". [70]
Haj Ayazkhan Qashqaei, the author of the travelogue of Hajj and Atbat e Aliat during the reign of Ahmad Shah Qajar (author of the first Qashqaei travelogue) is another Qashqai famous. He is considered to be the advisor and trustee of Ismail Khan Solat al Dawla Qashqai and one of the famous Qashqai during the First World War. He was born in 1287 AH (1248 AH) and died in 1979 AH (1318 AH). [71]
Mohammad Ibrahim, nicknamed Mazun Qashqaei, is a famous Qashqai poet from the Qaderlu Borbur tribe of the Amla tribe. He was born in 1246 AH and died in 1313 AH. Mazoon has mystical and romantic poems in Persian and Qashqai languages and Shahbaz Shahbazi (collector of Qashqai poets) considers him the greatest Qashqai poet. [72]
Mohammad Bahmanbeigi (26 Bahman 1298 11 May 1389) was a great writer of the Qashqai tribe and the founder of nomadic education in Iran.
Мәдени сілтемелер
2006 жылы Nissan өзінің жаңа еуропалық шағын кроссоверін "Qashqai" деп атады, бұл атау қашқай тайпасының атынан алынған. Дизайнерлер сатып алушылардың да "көшпенділік рухына ие болатынына" сендіреді. 1996 жылы Мохсен Махмалбаф түсірген ирандық "Габбех" фильмінде қашқай халқының күнделікті өмірі бейнеленген.