Кіріспе
Темір жол пайдаланатын дөңгелек немесе жартылай дөңгелек пішінді ғимарат – темір жол цехының құрылысы. Темір жолдың дөңгелек депосы – локомотивтерге қызмет көрсету және сақтау үшін темір жолдар қолданатын дөңгелек немесе жартылай дөңгелек пішінді ғимарат. Дәстүр бойынша, бірақ қазіргі уақытта әрқашан осылай бола бермейді, мұндай ғимараттар айналмалы дискенің (айналым үстелінің) айналасында орналасқан немесе оған жақын салынған.
the railroad shop structure
A railway roundhouse is a building with a circular or semicircular shape used by railways for servicing and storing locomotives. Traditionally, though not always the case today, these buildings surrounded or were adjacent to a turntable.
Шолу
Ертедегі бу локомотивтері көбінесе тек алға қарай жүретін. Кері жүру мүмкіндігі локомотив механизмдеріне енгізілгенімен, басқару жүйелері әдетте алға жүруге бағытталған, сондықтан локомотивтер кері жүргенде тиімді жұмыс істемейтін. Кейбір жолаушылар вагондары, мысалы, экскурсиялық вагондар, 1960 жылдарға дейін белгілі бір бағытта жұмыс істеу үшін жасалған. Айналымдық платформалар локомотивтерді немесе басқа да вагондарды кері сапарға бұруға мүмкіндік берді, ал айналымдық платформаның айналасына орналасқан дөңгелек деполар осы локомотивтерге қызмет көрсету және сақтау үшін салынған. Көптеген қазіргі заманғы дизельді және электрлі локомотивтер екі бағытта да жақсы жүреді, ал олардың көпшілігі екі шетінде басқару кабиналары бар итеру-тарту пойыздары болып табылады. Сонымен қатар, теміржолдар пойыздарды тарту үшін көбінесе бірнеше локомотивтерді пайдаланады, тіпті локомотивтің алдыңғы және артқы жағы болған жағдайда да, локомотивтер тобының (бірге біріктіріліп, бірдей жүйе ретінде басқарылатын локомотивтер тобы) екі ұшындағы қозғалтқыштар қарама-қарсы бағытта орналасуы мүмкін. Мұндай жағдайда, бағытын өзгертуі қажет пойыздар "айналып өту" әдісін қолданады, онда қозғалтқыштар пойызбен ажыратылып, жақын маңындағы басқа жолға немесе тұраққа тартылып, содан кейін екінші жағына қайта қосылады. Машинист бастапқы локомотивтен локомотивтер тобының қарама-қарсы жағындағы локомотивке басқаруды ауыстырады. Теміржол терминалдары теміржол құралдарының бағытын өзгерту үшін шар тәрізді айналымдар мен үшбұрыштарды (жалпы тілде) қолданады. Осы тәжірибелердің пайда болуына байланысты, қазіргі заманғы дөңгелек деполар көбінесе дөңгелек болмайды және локомотивтерге қызмет көрсету үшін қолданылатын үлкен ғимараттар болып табылады. Дегенмен, көптеген теміржол терминдері сияқты, бұл құрылыс та дәстүрлі атауын сақтап қалған. "Қозғалтқыштар үйі" деген термин жартылай дөңгелек және тіктөртбұрышты құрылымдарды қамтиды және локомотивтерді сақтауға және қызмет көрсетуге арналған барлық ғимараттарды жалпылай сипаттайды. Шеберханалар немесе жөндеу цехтары - бұл әдеттегі қызмет көрсетуден асып түсетін күрделі жөндеулерді жүргізе алатын көтергіштер мен ауыр жабдықтар бар ғимараттар. Кейбір дөңгелек деполарда шеберханалар ішкі немесе іргелес ғимараттарда орналасқан. 1940 және 1950 жылдардағы дизельдік локомотивтерге көшу дәуірінен бері көптеген дөңгелек деполар бұзылып, басқа мақсаттарға пайдаланылды, бірақ олардың кейбіреуі әлі де тұр және теміржолдарда қолданылуда. Ертедегі дөңгелек деполар кейінірек пайда болған локомотивтерге тым кішкентай болды. Бұл ғимараттардың ерекше пішіні оларды жаңа мақсаттарға бейімдеуді қиынға түсіреді, бірақ олар көз тартарлық болып көрінеді.
Мақсаты
Дөңгелек үйлер бастапқыда бу локомотивтеріне қызмет көрсету үшін салынған. Солтүстік Америкада күнделікті жұмыс машинаны күл шұңқырына апарып, жаққан отынның немесе көмірдің қалдықтарын тазалаумен басталды. Локомотивтің отын сақтағышы отынмен, сумен және құммен қайта толтырылып, қозғалтқыш тексеру шұңқырының үстіне қойылды, сонда жұмысшылар оның тежегіш аяқтары мен доңғалақтарының тозуы сияқты техникалық жағдайын тексерді. Қозғалтқыштың көптеген жылжымалы бөліктері де мұқият майланды, бірақ бұл қозғалтқыштарды ескі майлау сұйықтығын, кірді және жабысқан басқа да заттарды алып тастау үшін жиі тазалауды талап етті. Ірі 24 сағаттық дөңгелек үйлерде бу локомотивтері әдетте келгеннен кейін бірнеше сағат ішінде айналып, қызметке дайын тұрды. Дегенмен, күрделі мәселелері бар немесе жүйелі техникалық қызмет көрсетуді қажет ететін локомотивтерге қосымша уақыт керек болды. Ірі дөңгелек үйлерде қазандық жасаушылар, теміршілер және құбыр орнатушылар жеткілікті мөлшерде жұмыс істеді, сондықтан бұл жұмыстарды сол жерде орындауға болады; тек ең күрделі жұмыстар, мысалы, күтпеген ірі жөндеулер немесе жоспарланған күрделі техникалық қызмет көрсету локомотивтерді арнайы жөндеу цехтарына тасымалдауды қажет етті.
Елдер бойынша тарих
Алғашқы дөңгелек депоның орналасқан жері – Бирмингем, Англия, 1837 жылы салынған деп есептеледі. Бұрын салынған кейбір айналдыру платформалары жаңадан пайда болған, ұзын локомотивтерге тез арада жарамсыз болып қалды. Мысалы, Лондондағы дөңгелек депо 1846 жылы Бирмингемге қарайтын бағыттағы бу локомотивтерін бұру үшін салынған, бірақ он жылдың ішінде жаңа локомотивтер тым ұзын болып кетті. Ғимарат сақталып, жылдар бойы басқа мақсаттарда қолданылып келді.
Австралия
Сиднейдің батысында, Жаңа Оңтүстік Уэльс штатында орналасқан Вэлли Хайтс дөңгелек депосы – Австралиядағы сақталған ең көне дөңгелек депо және теміржол мұражайы ретінде қорғалып келінеді.
Франция
Францияда бірнеше дөңгелек депо бар; екеуі 1906 және 1910 жылдар аралығында салынған Шамбериде орналасқан. Тағы екеуі Авиньонда, ал үшеуі Лионда. Басқа деполар Бордо, Страсбург, Дижон, Байон, Колмар, Париж, Марсель, Клермон-Ферран, Мулхаус, Невер, Тулон, Валенсия және Сент-Этьенде бар.
Германия
Германияда бірнеше дөңгелек үйлер сақталған. Аугсбургтағы дөңгелек үйде музей орналасқан.
Венгрия
Бұрынғы Будапешт Солтүстік депосы 2000 жылдан бері теміржол мұражайына айналған.
Индонезия
Индонезияда бір кезде төрт теміржол дөңгелек үйі болған. Олардың үшеуі бүгінге дейін сақталған: Йогьякартадағы Лемпуянган станциясының жанындағы дөңгелек үй, Солтүстік Суматрадағы Тебинг Тинги станциясындағы және қазір шағын теміржол мұражайы ретінде қолданылатын Орталық Явадағы Джатибаранг қант фабрикасының ішіндегі бұрынғы дөңгелек үй.
Италия
Туринде 2 локомотив депосы бар және оларды FS әлі де пайдалануда.
Жаңа Зеландия
Жаңа Зеландияда 3 дөңгелек үй болған. Греймуттағы Элмер Лейн Жаңа Зеландиядағы ең ірі және ең танымал дөңгелек үйлердің бірі болып, барлығы 17 орынға дейін сыйымдылық танытқан. Соңғы қалдықтары 1990 жылдары бұзылыпты. Бастапқы дөңгелек үйлердің ешқайсысы бүгінгі күнге дейін сақталмаған, бірақ Mainline Steam компаниясы Mercer жобасы аясында Mercer қаласында жаңа дөңгелек үй салады.
Норвегия
Норвегияда көптеген айналма үйлер болған, және олардың көптегені бүгінге дейін сақталған. Мысалдарға Восс, Аль, Берген желісіндегі Конгсберг, Довре желісіндегі Хамар, Отта және Оппдал, Лодален, Осло (жабық) және Сорланд желісіндегі Эгерсунд жатады.
Солтүстік Корея
Манпо Цзяньде дөңгелек үйдің бар екені мәлім.
Жапония
Жапон темір жолдарының маңызды ерекшелігі – дөңгелек деполар болды. Көптеген кішігірім дөңгелек деполар бүгінге дейін бірнеше жеке және үшінші сектор темір жолдарында толыққанды жұмыс істейтін ғимараттар ретінде қолданылуда. Жапонияда сақталған дөңгелек деполардың бірі – Киото теміржол мұражайындағы депо. Мұражай Жапон үкіметі "Маңызды мәдени мүліктер" деп жатқан бірнеше құрылыстардан тұрады. Осы құрылыстардың бірі – мұражайдағы дөңгелек депо, себебі ол Жапониядағы ең көне сақталған темірбетонды вагондар тұрағы.
Польша
Польшаның батысындағы Вольштындағы музейлік локомотив депосы (дөңгелек үй) 2011 жылдан бері тұрақты түрде республикалық теміржол желілеріне бу локомотивтерін жұмысқа тартады.
Португалия
Энтронкаментодағы дөңгелек үй Португалия Ұлттық теміржол мұражайына үй иесі.
Швейцария
Устердегі Устер айналма үйі.
Тайвань (ҚР)
1922 жылы Чанхуа қаласында салынған Чанхуа дөңгелек депосы Тайваньдағы жалғыз сақталған дөңгелек депо болып табылады және 2022 жылға дейін пайдаланылуда.
Ұлыбритания
Роберт Стивенсон жобалаған 1837 жылы Бирмингемде, Керзон-стрит станциясында алғашқы теміржол дөңгелек депосы салынды. Оның орталық айналмалы платформасы, тексеру шұңқырлары және сыртқы қабырғасы 2020 жылдың наурыз айында HS2 құрылысын салу жұмыстары кезінде табылған. Депо құрылыс тоқтағанда бұзудан құтылып, ескерткіш ретінде тіркелді. 2010 жылы ол қайта жаңартылып, Дерби колледжі үшін жаңа оқу орнына айналдырылды. Оның құрамына «Стивенсон ғимараты» деп аталатын жаңа ғимарат кірді, сондай-ақ бұзудан аман қалған бастапқы Мидленд округтері темір жолының шеберханасы да сақталды. Жаңа оқу орны 2009 жылдың қыркүйегінде ашылды. Экскурсияларды Дерби туристік ақпараттық орталығы арқылы ұйымдастыруға болады. Лидсте Томас Грейнджер 1847 жылы Армли айналымының жанында 20 пойызға арналған дөңгелек депоны жобалады. Ол 1904 жылға дейін пайдаланылды. Елдегі кез келген локомотив паркінің негізгі бөлігі дөңгелек депо болды, әсіресе теміржолда бірнеше локомотив болған жағдайда. Дөңгелек деполардың ең көп шоғырланған жері Чикаго болды, 1900 жылдардың басында метрополия аймағында және оның төңірегінде 75-тен астам депо болды. Бостон, Кливленд, Сент-Луис, Сиу-Сити, Индианаполис және Цинциннати сияқты бірнеше теміржол желілері тоқтайтын немесе маңызды бөліну нүктелері болған қалаларда да 20-дан астам дөңгелек депо болды. Салынған ең ірі дөңгелек депо Бостон мен Мэннің Бостоннан тыс жердегі Шығыс Сомервилл депосы (қазіргі Бостон локомотив паркінің орны) деп саналады. Ол 34 метрлік станоктармен, депо мен айналма платформа арасында 27 метрлік ашық кеңістікпен және 34 метрлік айналма платформамен салынған, диаметрі 160 метрге жетеді. Алайда, кейбір деполар уақыт өте келе кеңейтіліп, Бостон депосынан да үлкен болды. Мысалы, Вайоминг штатының Шайен қаласындағы Юнион Пасифик депосы 1930 жылы жаңа 4-8-8-4 «Биг Бой» локомотивтерін қабылдау үшін ұзартылды. Кеңейтілгеннен кейін диаметрі 171 метрге жетті, шамамен толық шеңбер құрады. Бұл депоның бір бөлігі әлі де сақталған және Юнион Пасифик компаниясы мұралық вагондарды сақтау үшін пайдаланады. 1950 жылдардан бастап теміржолдар бу локомотивтерін электрлі дизельге ауыстырғандықтан, дөңгелек деполардың көп бөлігі бұзылды, себебі дизель локомотивтеріне бұрынғыдай күтім қажет болмады. Кейбіреулері дизель локомотивтерін жөндеуге пайдаланылды, ал басқалары қойма ретінде қолданылды немесе сатылды. Бүгінде қазіргі теміржолдар мен мұражайларда белсенді пайдаланылып жатқан бірнеше ондаған дөңгелек депо бар, бірақ олардың көпшілігі тасталып кеткен. Жыл сайын орташа есеппен екі депо бұзылады немесе жойылды. Сол теміржол компаниясы салған дөңгелек депоның локомотивтерді күту орталығы ретінде әлі де қолданылып жатқаны – Нью-Йорк штатының Куинс аймағындағы Лонг-Айленд депосы. Ішкі ауданы бойынша ең үлкен сақталған дөңгелек депо Солтүстік Каролина штатының Спенсер қаласындағы Солтүстік Каролина көлік мұражайына тиесілі және басқарылады. Ол 1924 жылы Оңтүстік теміржолымен салынған және 37 станоктан тұрады. Мэриленд штатының Балтимор қаласындағы B&O теміржол музей кешенінде Балтимор және Огайо теміржолының қалпына келтірілген вагондарды күтіп-ұстау депосы орналасқан. 1884 жылы салынған бұл ғимарат әлемдегі ең үлкен 22 қабырғалы ғимарат деп есептеледі. 1856 жылы салынған Иллинойс штатының Аврора қаласындағы дөңгелек депоны НФЛ футболшысы Уолтер Пейтон сатып алып, жаңартып, қалпына келтірді. Пейтонның қазасынан кейін депоны микро сыра зауыты иеленді және оған «Екі бауырлас дөңгелек депосы» деп ат қойды, сондай-ақ Пейтонның құрметіне тақта орнатылды. Бұл депоның АҚШ-тағы ең көне депо екеніне сенімді.
Солтүстік Америка
АҚШ және Канадада салынған дөңгелек үйлердің басым көпшілігі қазір жоқ, қираған немесе басқа мақсаттарға пайдаланылуда; алайда, олардың аз бөлігі әлі де сақталып, локомотивтерді сақтау және күту орталықтары ретіндегі мақсаты бойынша жұмыс істеуде. Солтүстік Америкада бұрын болған шамамен 3000 дөңгелек үйдің ішінде, 2010 жылға дейін АҚШ-та 200-ден аз дөңгелек үй қалды; ал Канадада Монреальден шығысқа қарай мүлде жоқ. Төменде жұмыс істейтін және халыққа ашық дөңгелек үйлердің орналасқан жерлерінің тізімі келтірілген. Орналасқан жеріҚалаШығыр жол өлшеміҚолданыстағы толық станоктар саныСалынған жылыЕскертпелерБу машинасының жасыШаггеркрек, Огайо, АҚШ4 фут 8.5 дюйм182011Мамырдан қазанға дейін бейсенбі, жұма және сенбі күндері экскурсиялар үшін ғана ашық. Колорадо теміржол мұражайыGolden, Колорадо, АҚШ3 фут52000Комо дөңгелек үйі, теміржол депосы және қонақ үй кешеніКомо, Колорадо, АҚШ3 фут21881Коннектикут шығыс теміржол мұражайыВиллимантик, Коннектикут, АҚШ4 фут 8.5 дюйм62000КөшірмеДурэнго және Сильвертон тар жол теміржолыДурэнго, Колорадо, АҚШ3 фут71990Көшірме; 1881 жылы сол жерде салынған, 1989 жылы өртенген түпнұсқа құрылыстың бөліктері пайдаланылған. East Broad Top теміржолы және көмір компаниясыРокхилл пеш, Пенсильвания, АҚШ3 фут81882Эскималт және Нанамимо теміржол дөңгелек үйіВиктория, Британдық Колумбия, Канада4 фут 8.5 дюйм?1913Мұра паркі тарихи ауылыКалгари, Альберта, Канада4 фут 8.5 дюйм61981КөшірмеСолтүстік Каролина көліктік мұражайыSpencer, Солтүстік Каролина, АҚШ4 фут 8.5 дюйм61924Railtown 1897 мемлекеттік тарихи паркіJamestown, Калифорния, АҚШ4 фут 8.5 дюйм61910Steamtown ұлттық тарихи орныScranton, Пенсильвания, АҚШ4 фут 8.5 дюйм131902Union Pacific дөңгелек үйіCheyenne, Вайоминг, АҚШ4 фут 8.5 дюйм71931Union Pacific мұралық паркін сақтау және күту үшін пайдаланылады; рұқсат етілген экскурсиялар кезінде ғана ашық. Weiser теміржолы (Greenfield Village)Dearborn, Мичиган, АҚШ4 фут 8.5 дюйм62000Көшірме; 1884 жылы Маршалл, Мичиганда салынған түпнұсқа құрылыстың бөліктері пайдаланылған.
Азия
ОрналасуАдресРельс еніҚолданыстағы толық стендтер саныСалынған жылыЕскертпелерЧанхуа теміржол станциясыЧанхуа қаласы, Чанхуа округі, Тайвань3 фут 6 дюйм121922Чанхуа дөңгелек депосы сейсенбіден жұмаға дейін сағат 13:00-дан 16:00-ға дейін, сенбі және жексенбі күндері сағат 10:00-дан 16:00-ға дейін ашық. Тайвань теміржол әкімшілігімен күтімге әлі де қолданылады.