Кіріспе
Швейцарияның ерте тарихы ең алғашқы қоныстанулардан басталып, 1291 жылы Габсбургтер билігінің басталуымен қатар, Ури, Швиц және Унтервальден орталық кантондарында тәуелсіздік күресінің басталуына және Кейінгі Орта ғасырларда Ескі Швейцария Конфедерациясының дамуына әкелді.
The early history of Switzerland begins with the earliest settlements up to the beginning of Habsburg rule, which in 1291 gave rise to the independence movement in the central cantons of Uri, Schwyz, and Unterwalden and the growth of the Old Swiss Confederacy during the Late Middle Ages.
Қола дәуірі
Б.з.д. III мыңжылдықта Швейцария, шнурлы керамика мәдениетінің оңтүстік-батыс шетінде жатқан, III мыңжылдықтың соңғы ғасырларында Орталық Еуропамен бірдей үрдісте ерте қола дәуіріне (Белл Бикер мәдениеті) енді. Батыс Швейцариядағы ерте қола дәуірінің Рон мәдениеті (шамамен 2200-1500 б.з.д.) Белл Бикер мәдениетінен пайда болды және Орталық Еуропадағы Унетиц мәдениетімен тығыз байланыста болды. Одан кейін Орта қола дәуірінде Тумулус мәдениеті (б.з.д. 1500-1300 жж.), ал Кейінгі қола дәуірінде Қоршаулы жерлер мәдениеті (б.з.д. 1300 ж.) келді. Елді мекендерге көл жағалауындағы ауылдар және биік орналасқан бекінілген елді мекендер кірді. Б.з.д. 16-15 ғасырларға жататын Прелестің қоладан жасалған қолы, Тумулус мәдениеті кезеңінен табылган ерекше жәдігер. "Еуропада табылған адам денесінің ең ерте металл бейнесі" деп сипатталатын ол, ырымдық нысан болған, немесе темір дәуірінен белгілі ұқсас металл қолдар сияқты, туға орнатылған, немесе мүмкін протез болған. Ол қоладан жасалған шаш сақинасы, жіп және қылышпен бірге қабірден табылған. Қолда күн мотивтерімен әшекейленген алтын білезік немесе манжет болған.
Рим дәуірі
Б.з.д. 58 жылы гельветтер герман тайпаларының қоныс аудару қысымынан қашуға тырысты, бірақ Юлий Цезар әскерлері Бибрактеде (қазіргі Аутунға жақын) оларды тоқтатып, жеңді. Б.з.д. 15 жылы Тиберий мен Друз Альпіні жаулап алды, және аймақ Рим империясының құрамына енді: гельветтердің қоныс аумағы алдымен Галлия Бельгиканың, кейін Германия Верхняя провинциясының бөлігі болды, ал шығыс бөлігі Рим провинциясы Раэтияға қосылды. Келесі 300 жыл ішінде Римдіктердің кең аумақты қоныстануы болды, оның ішінде жол желісі салынып, көптеген елді мекендер мен қалалар құрылды. Римдік оккупацияның орталығы Авентикум (Авенш) болды, ал басқа қалалар Арбор Феликс (Арбон), Аугуста Раурика (Базельге жақын Кайзераугст), Базилея (Базель), Курия (Чур), Женева (Женева), Лузанна (Лозанна), Октодурум (Мартиньи, Ұлы Сент-Бернард өткелін бақылайтын), Салодурум (Солотхурн), Турикум (Цюрих) және басқа да жерлерде салынды. Тенедо (Зурзах) және Виндонисса (Виндиш) қалаларында әскери гарнизондар орналасты. Аңыз бойынша, бұл оған Цюрих көлінің жағалауындағы қаланың сыртындағы батпақта, мүйіздерінің арасында шамданған крестпен бұғыл пайда болғаннан кейін болды. Дегенмен, монастырь 853 жылға дейін бар екенін көрсететін дәлелдер бар. Фраумюнстер Гросмюнстерден өзен арқылы орналасқан, аңыз бойынша оны Карл Великий өзі салды, себебі оның жануары Феликс пен Регула шейіттері жерленген жерде тізе бүкті. Жер монастырьға берілген кезде, ол патшадан және кейіннен Киелі Рим императорынан басқа барлық феодалдық биліктерден босатылды (бұл Императорлық тікелейлік деп аталады; неміс тілінде Reichsfreiheit немесе Reichsunmittelbarkeit). Аббаттың артықшылықты жағдайы (төмен салықтар және үлкен автономия) аңғардың басқа халқын аббат билігіне бағынуға ынталандырды. Осылайша олар Императорлық тікелейліктің артықшылықтарын пайдаланып, салыстырмалы еркіндік пен автономияға үйренді. Патшалық немесе императорлық биліктің жалғыз көзі – аббаттың адвокаты немесе вогты болды, оны император сенім көрсету белгісі ретінде әртүрлі отбасыларға берді. 10 ғасырда Каролингтердің билігі әлсіреп кетті: мадьярлар 917 жылы Базельді, ал 926 жылы Сент-Галленді қиратты, сарациндер 920 жылдан кейін Валесті шапты және 939 жылы Сент-Морис монастырын тонады. Конрадиндер (Веттераулықтар) осы кезеңде Швабияда ұзақ билік жүргізді. Тек 955 жылы Лехфельд шайқасында король Отто I мадьярларды жеңгеннен кейін ғана швейцариялық аймақтар империя құрамына қайта енді.
Орта ғасырдың аяғы
Арелат патшалығының королі Рудольф III (993–1032) 999 жылы Вале аймағын Сион епископына жекелендірілген иелік ретінде берді, ал 1032 жылы Бургундия және осымен бірге Вале Киелі Рим империясының құрамына кіргенде, епископ Вале аймағының графы болып тағайындалды. Арелат патшалығы 11-14 ғасырлар аралығында көбінесе қағаз бетінде ғана болды, оның қалдықтары 1378 жылы Францияға өтті, бірақ оның швейцариялық бөліктері – Берн мен Аргау 12 ғасырда Зеррингтер мен Габсбургтердің билігіне өткендіктен, Францияға қосылмады. Савой графтығы 1361 жылы Арелат патшалығының таралуына аз ғана уақыт қалғанда одан бөлініп шықты. Зеррингер герцогтары көптеген қалалар құрды, олардың ең маңыздылары – 1120 жылы Фрайбург, 1157 жылы Фрибург және 1191 жылы Берн қалалары. Зеррингер әулеті 1218 жылы Берхтольд V-нің қайтысымен тоқтатылды, ал олардың қалалары сол кезде тәуелсіздік алды. Кибург герцогтары бұрынғы Зеррингер аймағының ауылдық жерлерін бақылау үшін Габсбургтер үйімен бәсекелесті. 1218 жылы Зеррингер әулетінің жойылуымен Цюрихтегі Сент-Феликс және Регула аббаттығының вогт (қорғаушы) лауазымы Габсбургтерге берілді, бірақ ол тез күштен шығарылды. Габсбургтер әулетінің күшеюі олардың негізгі жергілікті бәсекелесі Кибург әулетінің жойылуымен күшейді, осылайша олар Рейн өзенінің оңтүстігіндегі көптеген аумақтарды өз бақылауларына алды. Кейіннен олар бірнеше ұрпақ ішінде Германияның оңтүстік-шығысындағы Швабия арқылы Австрияға дейін ықпалын кеңейтуге қол жеткізді. Гогенштауфендер әулетінің билігі тұсында Раетия және Сент-Готтард асуларындағы альпілік жолдар маңызды атанды. Әсіресе соңғысы таулар арқылы өтетін маңызды тікелей бағытқа айналды. 1198 жылы Schöllenenschlucht шатқалы арқылы "Шайтан көпірі" (Teufelsbrücke) салынуы асу арқылы өтетін қаңғыбас жолдарындағы қозғалыстың айтарлықтай артуына әкелді. Фридрих II 1240 жылы Фаенца хаты арқылы Швицке рейхсфрай (императорға тікелей бағынбау) мәртебесін берді, маңызды асуды өзінің тікелей бақылауына алу мақсатымен, ал оның ұлы және біраз уақыт регент болған Генрих VII 1231 жылы Ури аңғарына да сол артықшылықтарды берді (Хагенау хаты). Унтервальден де-факто рейхсфрай болды, өйткені оның аумағының көп бөлігі монастырларға тиесілі болды, олар 1173 жылы Фридрих I "Барбаросса" және 1213 жылы Фридрих II тұсында тәуелсіздік алған. 1218 жылы Цюрих қаласы рейхсфрай мәртебесіне ие болды. "Орман қауымдастықтарының" (Waldstätten, яғни Uri, Schwyz және Unterwalden) кейбіреуі рейхсфрай болған кезде Габсбургтер кейбір ауылдар мен айналасындағы жерлердің көп бөлігін билікке ие болды. 1240 жылы Швиц рейхсфрай болған кезде, 1244 жылы Люцерн көлін бақылауға және көршілес Орман қауымдастықтарын шектеуге көмектесу үшін Neu Habsburg қамалы салынды. 1245 жылы Лион соборында Фридрих II Папа Иннокентий IV-тің қарусыз етуіне ұшырады. Габсбургтер папаның жағына шыққанда, Орман қауымдастықтарының кейбіреуі Фридриктің жағына шықты. Осы кезде Ной Габсбург қамалы шабуылға ұшырап, зақымдалды. Фридрих папаға қарсы күресте сәтсіз аяқтағаннан кейін, оның жағына шыққандар қауымнан шығарылу қаупіне тап болды, ал Габсбургтер қосымша билік алды. 1273 жылы Орман қауымдастықтарына қатысты құқықтарды Габсбургтер әулетінің кадеттік тармағы Рудольф I-ге сатты. Бірнеше айдан кейін ол Рим патшасы болды, бұл титул кейіннен Киелі Рим императоры атануына әкелді. Рудольф осылайша барлық рейхсфрай қауымдастықтардың және Габсбург ретінде билік еткен жерлердің билеушісі болды. Ол өз елінде қатаң тәртіп орнатып, соғыстарды және одан әрі аумақтарды иемденуді қаржыландыру үшін салықтарды күрт көтерді. Патша ретінде ол, ақыры, Орман қауымдастықтарының тікелей иегері болды, осылайша олардың бұрынғы тәуелсіздігі шектелді. 1291 жылдың 16 сәуірінде Рудольф Эльзастағы Мурбах аббаттығынан Люцерн қаласына және Унтервальдендегі аббаттық иеліктеріне қатысты барлық құқықтарды сатып алды. Орман қауымдастықтары Люцерн көлі арқылы өтетін сауда жолының қиылып қалғанын көрді және өз тәуелсіздігін жоғалтудан қорқып, Рудольф 1291 жылдың 15 шілдесінде қайтыс болғанда, қауымдар өзін-өзі қорғауға дайындалды. 1291 жылдың 1 тамызында Орман қауымдастықтары арасында ортақ жаудан өзара қорғаныс үшін Мәңгілік одақ жасалды. Валеде Сион епископтары мен Савой графтары арасындағы шиеленістердің артуы 1260 жылы басталған соғысқа әкелді. Соғыс 1296 жылы Лёк маңындағы Шейхзерматте шайқасынан кейін аяқталды, онда Савой әскерлері епископтың әскерімен, Берн әскерлерінің қолдауымен талқандалды. 1301 жылғы бейбіт келісімнен кейін Савойя Вале аймағының төменгі бөлігін ғана сақтап қалды, ал епископ жоғарғы Вале аймағын басқарды.
XIV ғасыр
Готтард жолының XIII ғасырда ашылуымен Орталық Швейцария аумағы, ең алдымен Ури аңғары, зор стратегиялық маңызға ие болды және Хогенштауфен императорлары оған Рейхсфрайхті берді. Бұл Швейцария Конфедерациясының ядросы болды, ол 1330-1350 жылдары «сегіз кантоннан» (Ахт Орт) тұратын мемлекетке айналды. Қазіргі Швейцария аумағындағы XIV ғасыр төменгі дворяндықтан шыққан аймақтық әулеттердің (мысалы, Бубенберг, Эшенбах, Фалькенштейн, Фрайбург, Фрогбург, Грюненберг, Грайфенштейн, Хомберг, Кибург, Ланденберг, Рапперсвилл, Тоггенбург, Зерринген және т.б.) билігіндегі ескі феодалдық тәртіптен жаңа кезеңге өту кезі болды. Сонымен қатар, орта ғасырдың соңындағы ірі державалардың дамуы орын алды, ең алдымен Габсбург әулетінің шарықтап өсуінің алғашқы кезеңі, ол Бургундия және Савойядағы қарсыластарымен күресті. Еркін императорлық қалалар, князь-епископтықтар мен монастырлар осы тұрақсыз жағдайда одақтастар іздеуге мәжбүр болды және бірқатар келісімдерге қол қойды. Осылайша, жоғары орта ғасырлардағы феодализмнің көпполярлы жүйесі, XIV ғасырдың бірінші жартысындағы «Кодекс Манессе» сияқты құжаттарда көрініс тапқан, бірте-бірте кеш орта ғасыр саясатына ұшырады. Швейцария Конфедерациясы Габсбург Австриясы, Бургундия, Франция, Савойя және Миланның арасында қысылып қалды. Берн 1289 жылы Шосшальде шайқасында Габсбургтерге қарсы дұрыс емес позиция алды, бірақ Фрибургпен (Gümmenenkrieg) күресуге жеткілікті күш жинады, содан кейін 1339 жылы Лаупен шайқасында Габсбург, Савойя және Базель коалициясын жеңді. Сонымен қатар, Габсбургтер Люцерн және Цюрих қалаларына ықпал етуге тырысты, 1343 және 1350 жылдары бүліктер немесе төңкеріс әрекеттері туралы хабарлар тарады. Бұл жағдай Люцерн, Цюрих және Берн қалаларын сәйкесінше 1332, 1351 және 1353 жылдары Швейцария Конфедерациясына қосылуға итермеледі. Еуропаның басқа жерлеріндегідей, Швейцарияда да ғасырдың ортасында дағдарыс болды, оны 1349 жылғы Базельдегі қара өлім және одан кейінгі әлеуметтік дүрбелеңдер, көбінесе еврейлерге қарсы бағытталған, тудырды. Мұнымен бірге 1356 жылғы Базельдегі жер сілкінісі кең аумақты қиратты, ал Базель қаласы одан кейінгі өртте толығымен жойылды. 1350-1380 жылдары күштердің тепе-теңдігі бұзылды, Габсбургтер жоғалтқан ықпалын қайтаруға тырысты. Альбрехт II Цюрихті сәтсіз қоршады, бірақ Регенсбург келісімінде қалаға қолайсыз бейбітшілік таңды. 1375 жылы Габсбургтер Гуглер жалдамалы әскерлерінің көмегімен Аргауды қайта бақылауға алуға тырысты. Бірнеше ұсақ қақтығыстардан кейін (Соренберг, Нефелс), 1386 жылы Семпах шайқасында швейцариялықтардың шешуші жеңісімен бұл жағдай шешілді. Габсбургтер өз назарын шығысқа бұрды және ықпалы арта берді (соңында ерте заманауи Еуропаның ең қуатты әулетіне айналды), бірақ 1416 жылы Аргауды швейцариялықтардың қосып алуымен өзінің ата-бабаларының жеріндегі барлық иеліктерін жоғалтты. Осы кезде Швейцария Конфедерациясы тұңғыш рет жалғасқан аумақты бақылайтын саяси бірлік ретінде пайда болды. Осы арада Базельде азаматтар да Габсбургтерді қолдайтын және қарсыласатын фракцияларға бөлінді, олар сәйкесінше Стернер және Пситтихер деп аталды. 1392 жылы Үлкен Базель азаматтары епископтан көптеген артықшылықтарды сатып алды, және осы уақыттан бастап Базель номиналды түрде князь-епископтардың иелігінде болғанымен, 1382 жылдан бері қала гильдиялары бақылап отырған қалалық кеңеспен басқарылды. Сол сияқты, Женева епископы 1387 жылы азаматтарға маңызды саяси құқықтар берді. Батыс Швейцарияның басқа бөліктері 14 ғасыр бойы Бургундия мен Савойяның бақылауында болды. Вад барониясы 1359 жылы Савойяға қосылды және 1536 жылы Швейцария реформациясы аясында ғана Бернге қосылды. Валеде Сион епископы Савой графы Амадей VI-мен одақтасып, 1340 жылдары Вальзерлер қоныстанған жоғарғы Валеде қақтығысқа түсті. Амадей 1352 жылы аймақты тыныштандырды, бірақ 1353 жылы қайтадан тәртіпсіздіктер болды. 1355 жылы жоғарғы Вале қалалары қорғаныс келісімін жасасты және 1361 жылы бейбіт келісімге келді. Бұл 1383 жылы Савой графы Амадей VII патшалық құрғаннан кейін қайтадан көтеріліске дейін созылды. Амадей 1387 жылы Валеге шабуыл жасады, бірақ аңшылық барысында қаза тапқаннан кейін анасы Бонн де Бурбон 1301 жылғы статус-квоны қалпына келтіре отырып, жоғарғы Валедегі жеті ондықпен татуласты. Осы уақыттан бастап жоғарғы Вале негізінен де-факто тәуелсіз болды, бұл ерте заманауи кезеңде пайда болатын республикалық құрылымды дайындады. Гризонс аймағында жергілікті өзін-өзі басқарудың ұқсас құрылымдары бір уақытта пайда болды, 1367 жылы құрылған Құдай үйінің лигасы, содан кейін 1395 жылы сұр лига, екеуі де Габсбургтердің кеңеюіне жауап ретінде құрылды.
The 14th century in the territory of modern Switzerland was a time of transition from the old feudal order administrated by regional families of lower nobility (such as the houses of Bubenberg, Eschenbach, Falkenstein, Freiburg, Frohburg, Grünenberg, Greifenstein, Homberg, Kyburg, Landenberg, Rapperswil, Toggenburg, Zähringen etc.) and the development of the great powers of the late medieval period, primarily the first stage of the meteoric rise of the House of Habsburg, which was confronted with rivals in Burgundy and Savoy. The free imperial cities, prince bishoprics and monasteries were forced to look for allies in this unstable climate, and entered a series of pacts. Thus, the multi polar order of the feudalism of the High Middle Ages, while still visible in documents of the first half of the 14th century such as the Codex Manesse or the Zürich armorial
gradually gave way to the politics of the Late Middle Ages, with the Swiss Confederacy wedged between Habsburg Austria, the Burgundy, France, Savoy and Milan. Bern had taken an unfortunate stand against Habsburg in the battle of Schosshalde in 1289, but recovered enough to confront Fribourg (Gümmenenkrieg) and then to inflict a decisive defeat on a coalition force of Habsburg, Savoy and Basel in the battle of Laupen in 1339. At the same time, Habsburg attempted to gain influence over the cities of Lucerne and Zürich, with riots or attempted coups reported for the years 1343 and 1350 respectively. This situation led the cities of Lucerne, Zürich and Bern to attach themselves to the Swiss Confederacy in 1332, 1351, and 1353 respectively. As elsewhere in Europe, Switzerland suffered a crisis in the middle of the century, triggered by the Black Death followed by social upheaval and moral panics, often directed against the Jews as in the Basel massacre of 1349. To this was added the catastrophic 1356 Basel earthquake which devastated a wide region, and the city of Basel was destroyed almost completely in the ensuing fire. The balance of power remained precarious during the 1350s to 1380s, with Habsburg trying to regain lost influence; Albrecht II besieged Zürich unsuccessfully, but imposed an unfavourable peace on the city in the treaty of Regensburg. In 1375, Habsburg tried to regain control over the Aargau with the help of Gugler mercenaries. After a number of minor clashes (Sörenberg, Näfels), it was with the decisive Swiss victory at the battle of Sempach 1386 that this situation was resolved. Habsburg moved its focus eastward and while it continued to grow in influence (ultimately rising to the most powerful dynasty of early modern Europe), it lost all possessions in its ancestral territory with the Swiss annexation of the Aargau in 1416, from which time the Swiss Confederacy stood for the first time as a political entity controlling a contiguous territory. Meanwhile, in Basel, the citizenry was also divided into a pro Habsburg and an anti Habsburg faction, known as Sterner and Psitticher, respectively. The citizens of greater Basel bought most of the privileges from the bishop in 1392, and from this time on, though Basel nominally remained the domain of the prince bishops until the Reformation, it was de facto governed by its city council, which since 1382 had been dominated by the city's guilds. Similarly, the bishop of Geneva granted the citizenry substantial political rights in 1387. Other parts of western Switzerland remained under the control of Burgundy and Savoy throughout the 14th century; the Barony of Vaud was incorporated into Savoy in 1359 and was annexed by Bern only in the context of the Swiss Reformation, in 1536. In the Valais, the bishop of Sion, allied with Amadeus VI, Count of Savoy, was in conflict over the Walser settled upper Valais during the 1340s. Amadeus pacified the region in 1352, but there was renewed unrest in 1353. In 1355, the towns of the upper Valais formed a defensive pact and negotiated a compromise peace treaty in 1361. This lasted until a renewed uprising in response to the 1383 accession of Amadeus VII, Count of Savoy. Amadeus invaded the Valais in 1387, but after his death in a hunting accident, his mother, Bonne de Bourbon, made peace with the Seven Tithings of the upper Valais, restoring the status quo ante of 1301. From this time, the upper Valais was mostly independent de facto, preparing the Republican structure that would emerge in the early modern period. In the Grisons, similar structures of local self government arose at the same time, with the League of God's House founded in 1367, followed by the Grey League in 1395, both in response to the expansion of the House of Habsburg.