Кіріспе

1961 жылы Ирвин Алленнің ғылыми фантастикалық фильмі, түпнұсқа фильм.

"Теңіз түбіндегі саяхат" – 1961 жылғы американдық ғылыми фантастикалық апат фильмі, оның продюсері және режиссері Ирвин Аллен, ал басты рөлдерді Уолтер Пиджен мен Роберт Стерлинг сомдаған. Көмекші актерлік құрамында Питер Лорр, Джоан Фонтейн, Барбара Иден, Майкл Ансара және Фрэнки Авалон бар. Фильмнің сюжетін Ирвин Аллен мен Чарльз Беннет жазған. Фильмнің бастапқы титрлеріндегі әуенді Авалон орындаған. Фильмді 20th Century Fox компаниясы көрсетілімге шығарған.

Сюжет

Қазіргі заманғы ядролық су асты кемесі "Сивиу" Арктика мұхитында сынақ жүргізіп жатыр. "Сивиу" ғалым адмирал Харриман Нельсон (USN Ret) жобалаған. Капитан Ли Крэйн – "Сивиу" кемесінің командирі. Миссияға Арктика мұзының астында 96 сағат бойы радиобайланыссыз болу кіреді. Полярлық мұз жарылып, еруде, ал кеме төңкерілгенде мұздың алып кесектары мұхитқа батып барады. Су бетіне шыққанда, аспанның оттанып жатқанын көреді. Мұздық Дельтада ғалым Мигель Альварес пен оның итін құтқарып алғаннан кейін, "Сивиу" теңіз зерттеу бюросының миссия директоры, инспектор Берганнан радиохабар алады. Ван Аллен сәулелену белдеуін бұзғаннан кейін метеорлар жанып, жаһандық температураның көтерілуіне әкелді. Президент адмирал Нельсонды Біріккен Ұлттар Ұйымының шұғыл ғылыми мәжілісіне шақырады. Нельсон мен коммодор Люциус Эмери апатты тоқтату жоспарын жасады. "Сивиу" екі күннен кейін Нью-Йорк портына жетіп келді. Нельсон мен Эмеридің есептеулеріне сәйкес, температураның өсуін тоқтатпаса, ол қайтаруға келмейтін болып, Жер үш апта ішінде құлайды. Нельсон мен Эмери Мариана аралдарынан жанып жатқан белдеуге ядролық зымыран ұшырып, өртті сөндіруді ұсынады. Ядролық жарылыс отты сөндіріп, белдеуді Жерден "айыруы" керек. "Сивиу" зымыранды атуға қабілетті. Бас ғалым және делегаттардың басшысы, Веналық Эмилио Зукко, Нельсонның жоспарын тым қауіпті деп санайды. Оның пікірінше, белдеудегі газдардың құрамы өрттің өзінен сөнуіне себеп болады. Нельсон Зукконың теориясымен келіспейді, оның күйіп кету мерзімі дұрыс емес деп мәлімдейді. Алайда, Нельсон мен Эмеридің жоспары қабылданбайды. Екеуі президенттен тікелей рұқсат алу үшін мәжілістен шығып кетеді. "Сивиу" Тынық мұхитының Мариана шұңқырының үстіндегі оптималды ату орнына уақытында жете алу үшін асығады. Нельсон мен Крэйн Рио-Лондон телефон кабельін тыңдап, президентке хабарласуға тырысады. Кабельді тыңдау кезінде Крэйн мен Альварес алып кальмармен күреседі. Олар тек Лондон кабельіне қосыла алады, ал Нельсон АҚШ-пен 35 сағаттан бері байланыс жоқ екенін біледі. Адмиралдың өміріне жасалған сәтсіз қастандық кемеде саботажшы бар екенін көрсетеді. Альварес, апатқа қатысты діни фанатик, күдікпен қаралады. Доктор Сьюзан Хиллер, ол жеке түрде доктор Зукконың жоспарын қолдайды, ол да күдікті. Кейін "Сивиу" кемесінің бас генераторына ақыл-есінен айырылған экипаж мүшесі саботаж жасайды, бұл Нельсонды сонар мен радар үшін қуатсыз жүру қаупіне қарамастан, жөндеу жұмыстары жүргізілген кезде Крэйнге жалғастыруға бұйрық беруге мәжбүр етеді. Нәтижесінде, су асты кемесі Екінші дүниежүзілік соғыстан қалған мина өрісінен аман қалды. Экипаж көтеріліске жақын, сондықтан "Сивиу" қайтыс болған моторлық кемеге тап болғанда, капитан Крэйн мен адмирал өздерінің үйлеріне қайтуды жалғастырудың орнына, қалағандарға кемеде қалудың орнына, үйлеріне қайтуға рұқсат береді. Крэйн адмиралдың тактикасы мен ойлау қабілетіне күмәндана бастайды. Жауынгерлік су асты кемесі оларды қуалайды, Мариана шұңқырына сүңгіп, оның тереңдігінен асып түседі; ол "Сивиу"ді жоя алмастан бұрын жарылады. Саботажшы су асты кемесінің қуатын өшірді. Крэйн ядролық реактордың шектелген аймағынан шығып келе жатқан саботажшы доктор Хиллермен кездеседі. Оның сәулелену детектор белгісі қызыл түске боялған, бұл оның өлімге әкелетін дозаға ұшырағанын көрсетеді. Неге деп сұрағанда, ол су асты кемесінің нысанаға жетуіне кедергі келтіру үшін деді. Жарылыс су асты кемесін сілкіндіріп, доктор Хиллерді акулалар резервуарына лақтырады. Акулалар оны өлтіреді. "Сивиу" Адмиралдың жоспарын жүзеге асыруға уақытында Мариана аралдарына жетеді. Ол температураның күтілгеннен жылдам көтеріліп жатқанын біледі, бұл Зукконың теориясының дұрыс еместігін дәлелдейді. Альварес Жердің жойылуы – Құдайдың еркі деп сеніп, бомба жарылмайтынын айтып, миссияны саботаж жасауға тырысады. Капитан Крэйн ядролық зымыранды белдеуге қарай ұшырады, ол Альварес білмейтін кезде су асты кемесінен сыртқа шығып атып жібереді. Ол Ван Аллен белдеуінде ойдағыдай жарылып, жалынды Жерден алыстатып, адамзатты құтқарады. Аспан әдеттегі түсіне оралғанда, "Сивиу" үйіне қайтады, оның миссиясы аяқталды.

Тарихи және техникалық негіздер

Фильмнің атауы сол кезде кеңінен қолданылған, яғни, ядролық су асты кемелерімен Арктика мұхитын зерттеуге қатысты "дүниежүзінің басына саяхат" деген тіркестің кері нұсқасы болып табылады. 1958 жылдың 1 тамызынан 5 тамызына дейін "Наутилус" (алғашқы ядролық су асты кемесі) командирі (кейін капитан) Уильям Р. Андерсон басқаруымен Солтүстік мұздықтың астымен жүзіп, Тынық мұхиттан Атлантикаға Солтүстік полюс арқылы алғашқы өтуді жасады. 1958 жылдың 3 тамызында ол Солтүстік полюске жеткен алғашқы кеме атанды. Осы жетістігі үшін "Наутилус" және оның экипажы Президенттік бірлік марапатына ие болды, бұл бейбіт уақытта тағайындалған алғашқы Президенттік бірлік марапаты еді. Марапаттама "Беринг бұғазынан Гренландия теңізіне дейін Арктика мұздығының астымен жүзіп, әлемнің ең жоғарғы нүктесіне алғашқы саяхат жасағаны үшін" деген сөздермен басталды. "Наутилус 90 Норт" (1959, Клей Блэрмен бірге) Андерсонның "Наутилус" кемесінің Арктикадағы миссиялары туралы жазған алғашқы кітабы болды. Ол "Наутилус" полюске жеткенін хабарлау үшін Әскери-теңіз күштерінің Бас штабына жіберген радиохабарының құрметіне аталды. Осы миссиялар туралы екінші кітабы "Мұзды күнделіктер: Суық соғыстың ең батыл миссиясының жасырын тарихы" (Дон Китпен бірге) Андерсонның қайтысынан аз уақыт бұрын аяқталды. Бұл екінші кітапта бұрын құпия сақталған көптеген мәліметтер бар. 1959 жылдың 17 наурызында командир (кейін вице-адмирал) Джеймс Ф. Калверт басқаруымен "Скейт" атомдық су асты кемесі Солтүстік полюске шыққан алғашқы су асты кемесі болды. Сол жерде оның экипажы Арктиканы зерттеуші сэр Хьюберт Уилкинстің күлін шашыратып жіберді. Калверт осы және басқа Арктикалық миссиялар туралы "Скейт" кемесінің "Полюсте беттеу" атты кітабын жазды. "Диңгезің түбіне саяхат" фильмі Seaview кемесінің Арктикадағы теңіз сынақтарының соңғы кезеңімен, оның ішінде мұздықтың астына сүңгуімен басталады. 1960 жылы, "Диңгезің түбіне" фильмінің шығуына бір жыл қалғанда, су асты зерттеулерінде екі маңызды жетістікке қол жеткізілді. 1960 жылдың 23 қаңтарында Жак Пиккард пен лейтенант Дон Уолш (USN) "Триесте" батискафында Челленджер тереңдігінің түбіне алғашқы экспедиция жасады. Челленджер тереңдігі – әлем мұхиттарының ең терең жері, ол Гуамның оңтүстік-батысындағы Мариан шұңқырында орналасқан. 1960 жылдың 16 ақпанынан 10 мамырына дейін капитан Эдвард Л. Бич кіші басқаруымен "Тритон" су асты кемесі әлемді су астымен алғашқы рет айналып өтті. Тритон осы миссия кезінде Гуамды перископы арқылы кеңінен бақылап, суретке түсірді, бірақ Гуамдағы АҚШ Әскери-теңіз күштері оны байқамады. Фильмде Seaview Гуамның солтүстік-батысындағы позициядан зымыран атып, "көктегі отты" сөндіреді. "Диңгезің түбіне саяхат" түсірілген кезде Ван Аллен радиациялық белдеулері жақында ғана ашылған еді, ал фильмде айтылғандардың көпшілігі қиял өнімдері. Кейінірек жасалған жаңалықтар фильмдегі мәлімдемелерді жоққа шығарды: Ван Аллен белдеулері (негізінен, магнитосфераның радиациялық тығыздығы жоғары учаскелері) Жердің магнит өрісінде тұтқындалған субатомдық бөлшектерден тұрады және отты тұта алмайды, себебі отқа оттегі, отын және тұтану көзі қажет, ал мұның бәрі Ван Аллен белдеулерінде жеткіліксіз. Күймеген көмірсутектердің шығарылымы "көктегі отты" қолдайтын деңгейге жеткен емес. Фильмнің басында полярлық мұздың бөліктері батып, Seaview кемесімен соқтығысады. Мұздың неге жүзбейтініне ешқандай түсінік берілмейді.

"Сивью" атты су асты кемесі

Фильмдегі суасты кемесінің дизайны ерекше, ол сегіз терезелі алдыңғы бөлігімен ерекшеленеді, ол панорамалық суасты көрінісін ұсынады. Теодор Стердженнің романында терезелер «мөлдір болатын үлкен корпус пластиналары» деп сипатталған. Олар Нельсон әзірлеген «Х-темірленген геркулит» процесімен жасалған. Фильмде Seaview сыртқы кадрларда сегіз алдыңғы терезеге ие, бірақ төменгі деңгейдегі Бақылау бөлмесін көрсететін ішкі кадрларда тек төрт терезе ғана көрінеді (жоғарғы төрт терезе Бақылау бөлмесінің жоғарғы жағында кадрдан тыс қалған). Төменгі корпус сыртқы акула тәрізді алдыңғы бөлікке ие, ал артқы бөлігінде 1959 жылғы Cadillac седанының құйрық қанаттарына ұқсас элементтер бар. Seaview су реактивті жүйесімен қозғалады, бұл 1990 жылғы «Қызыл қазанға аңшылық» фильміндегі «Қызыл қазан» қолданған магнитогидродинамикалық жүйеге ұқсас, бірақ фильмде бұл туралы егжей-тегжейлі мәлімет берілмейді. Фильмде USOS Seaview (Америка Құрама Штаттарының Океанографиялық зерттеуі) Нельсон мен Теңіз зерттеу бюросының басшылығында, АҚШ Әскери-теңіз күштерінің емес. Романда бюро АҚШ Ғылым департаментінің құрамында екендігі айтылады. Экипаж екінші дүниежүзілік соғыстағы АҚШ Армиясының тропикалық хаки формасын киеді, жеңдерінде теңізшілік шендерінің белгілері бар, АҚШ Әскери-теңіз күштерінің қызметтік хаки формасынан ерекшеленеді, олар иық тақталарымен жабдықталған. Офицерлердің жұмыс формасы – американдық армияның ұзын хаки киімі, эполеттері, қара галстугі және жаға белгілері бар; алайда, АҚШ Әскери-теңіз күштерінен айырмашылығы, Теңіз зерттеуінің белгісі, арнайы белгі, оң жағада, ал шен белгісі сол жақта орналасқан, АҚШ Әскери-теңіз күштерінің практикасынан кері. Экипаждың жұмыс формасы – АҚШ Әскери-теңіз күштерінің дәуіріне сәйкес келетін шамбрей көйлек және денгари формасы, ақ «дикси кубогы» бас киімімен толықтырылған. Бас сержанттар Армияның хаки формасын киеді, екі жеңінде де Әскери-теңіз күштері стиліндегі бас сержант шені (рақеттің үстіндегі «қара құс» белгісіз) бар. Нәтижесі – мемлекеттік қызмет, бірақ міндетті түрде әскери қызмет емес.

Өндіріс

Фильм сол дәуірдегі ғылыми фантастика мен фантастикалық фильмдердің өркендеуінің бір бөлігі болды, соның ішінде Жюль Верн мен Х.Г. Уэллстің туындыларының бейімделуі де осыған кірді. Бұл фильм Уолтер Пидженнің бірнеше жыл театр өнерімен айналысқаннан кейін киноға қайта оралуын белгіледі. Капитан Крейн рөлі алғашқыда Дэвид Хедисонға ұсынылған, бірақ ол Алленнің "Жоғалған әлем" (1960) фильміндегі рөлін аяқтаған соң, сценарий ұнамағанын айтып, одан бас тартты. Кейіннен ол 1964 жылы фильм негізінде түсірілген телесериалда осы рөлді ойнады. Суретші Герман Блюменталь зерттеу мақсатымен Әскери-теңіз күштеріне жүгінбеді; ол тек бұқаралық ақпарат құралдарындағы әскери кемелердің суреттерін пайдаланды. Жоғарыда көрсетілген кинотеатр плакаты – фильмді жарнамалау үшін жасалған төрт плакаттың бірі. Әрқайсысының мәтіні мен суреті сәл өзгеше, және әрқайсысы фильмді әртүрлі бағыттан жарнамалайды. Аталған плакат сонымен қатар Стердженнің романының адаптациясын да насихаттайды.

Қабылдау

"Диңгез түбіндегі саяхат" 1961 жылдың 18 маусымында алдын ала көрсетілді. Ол 1961 жылдың шілде айының басында кинотеатрларда көрсетіле бастады және күздің соңында (қыркүйек/қазан) көрсетілуі тоқтатылды. Фильм сыншылар тарапынан әртүрлі бағалар алды, бірақ көрермендер оны сәтті фильм деп мойындады. "Диңгез түбіндегі саяхат" 2 миллион АҚШ долларына түсіріліп, прокаттан 7 миллион АҚШ доллары табыс әкелді.

Әсері

"Диңіздің түбіне саяхат" фильмінің түсірілімі үшін Seaview суасты кемесін іске асыру мақсатында егжей-тегжейлі декорациялар, реквизиттер және масштабты модельдер жасалды. Фильм аяқталғаннан кейін, декорациялар сақтауға қойылды. Ирвин Аллен "Диңіздің түбіне саяхат" телесериалын жасауды шешкенде, оған тек сақтаудан декорацияларды шығарып алу қана қажет болды. Бұл, басынан бастағандағы шығындардың бір бөлігінен де азырақ болды. Фильм шоуды дайындау шығындарын азайтып, болашақ оқиғалардың үлгісін берді. Фильмді түсірген студиялар телесериалды өндіруді жеңілдетуге көмектесті.

Теледидар

Фильмнің табысы 1964–1968 жылдар аралығында ABC телеарнасының "Диңгінің түбіне саяхат" телесериалының құрылуына себеп болды. Сериал көрсетіліп тұрған кезеңде фильмнің сюжеті Уильям Уэлч жазған, "Аспан отқа толып тұр" деген атаумен бір сағаттық эпизод ретінде қайта түсірілді. Фильмнен алынған басқа да көріністер де жаңадан жазылып, телесериалға қосылды.