Кіріспе

Камиль Фламмарионның 1888 жылғы кітабындағы ағашқа ойылған сурет – Фламмарион оюы деп аталатын, белгісіз суретшінің жасаған туындысы. Оның алғаш рет құжатта белгілі болған жері – Камиль Фламмарионның 1888 жылғы "L'atmosphère : météorologie populaire" ("Атмосфера: танымал метеорология") кітабы. Бұл сурет көбінесе, бұрыс түсініктің салдарынан, ағаш кескіндемесі деп аталып кеткен. Ол ғылыми немесе мистикалық білімге ұмтылудың, сондай-ақ жақында ғана психоделикалық тәжірибенің метафоралық бейнесі ретінде қолданылып келеді.

Атауы

1957 жылы астроном Эрнст Циннер бұл суретті неміс қайта өрлеу дәуіріне жатқызды, бірақ ол 1906 жылға дейінгі жарияланған нұсқасын таба алмады. Дегенмен, одан әрі зерттеулер көрсеткендей, бұл жұмыс әртүрлі тарихи кезеңдерге тән бейнелердің жиынтығы екені және ол 18-ші ғасырдың соңынан бері ағашқа гравюра жасау үшін қолданылатын құралмен – буринмен салынған. Суретті Фламмарионның кітабынан Кембридж университетіндегі астрофизик және неміс ғылымының тарихшысы Артур Биер, сондай-ақ Цюрих орталық кітапханасының сирек кітаптар сақтаушысы Бруно Вебер дербес тауып шығарды. Фламмарион он екі жасында Париждегі гравёрдің шәкірті болған, ал оның кітаптарындағы көптеген иллюстрациялар оның жеке суреттерінен, мүмкін оның тікелей қадағалауымен жасалған деп саналады. Сондықтан, Фламмарионның өзі бұл суреттің авторы болуы мүмкін, бірақ оны растайтын нақты дәлелдер әлі де жеткіліксіз. Фламмарионның кітаптарындағы көптеген суреттер сияқты, бұл гравюрада да автор туралы мәлімет жоқ. Кейде бұл сурет жалған немесе алдамшылық деп айтылса да, Фламмарион гравюраны ортағасырлық немесе ренессанстық ағаш кескіндемесі деп сипаттамайды, ал оны ескі жұмыс деп қате түсіну Фламмарионның өлімінен кейін ғана болды. Гравюраның айналасындағы әсемдік шекарасы ортағасырлық стильде емес, және оны қиып тастағанда ғана суреттің тарихи шығу тегі туралы шатасу туды. Бруно Вебер мен астроном Джозеф Эшбруктың сөзіне сәйкес, Жерді сыртқы әлемнен бөліп тұратын сфералық аспан күмбезінің бейнесі Себастьян Мюнстердің 1544 жылғы «Космографиясының» екінші тарауын бастайтын суретке ұқсас. Фламмарион – жақын уақытта кітап жинаушы және кітап сүйер қасиетімен белгілі болғандықтан, бұл кітап оның меншігінде болуы мүмкін.

Фламмарион кітабындағы контекст

Фламмарионның «Атмосфера: популярды метеорология» еңбегіндегі сурет қарсы беттегі мәтінге сілтеме жасайды (162-бет), сонымен қатар автордың оны иллюстрация ретінде пайдалану ниетін де нақтылайды: Аспан ашық немесе бұлтты болсын, ол бізге әрқашан эллипстік доға пішіндес болып көрінеді; шеңбер тәрізді доға пішіндес болудан мүлдем алыс, ол әрқашан басымыздың үстінде жалпайып, төмендеп, көкжиекке қарай бірте-бірте алыстай түседі. Біздің бабаларымыз осы көк күмбезінің көзге көрінгендей шын екенін ойлаған, бірақ Вольтер атап өткендей, бұл жібек құрты өзінің торынан ғалам шегін табуға тырысқандай әрең ғақылға сыяды. Грек астрономдары оны қатты кристалдан тұратын зат ретінде бейнелеген; тіпті Коперникке дейін көптеген астрономдар оны шыны табақтай берік деп есептеген. Латын ақындары осы күмбезге планеталар мен жылдыздардан жоғары Олимп құдайларын және сәндік мифологиялық әулетін орналастырған. Жер кеңістікте қозғалатынын және кеңістік әр жерде бар екенін білгенге дейін, дінтанушылар үштік құдайды эмпирейде, Исаның даналыққа ие болған денесінде, Құдай ана Марияның денесінде, періштелер иерархиясында, қасиеттілерде және барлық көктегі әскерде орналастырған. Орта ғасырлардың бір ықыласты миссионері тіпті бізге жердегі жұмақты іздеу саяхатының бірінде жер мен аспанның қосылатын жеріне жеткенін, және олардың бірікпейтін белгілі бір нүктесін тапқанын, сонда иығын иіп, аспан күмбезінің астынан өтіп кеткенін айтады. Мәтін мен сурет өте жақын, сондықтан бірін екіншісіне негіздегендей көрінеді. Егер Фламмарион 1872 жылы осы суреттің бар екенін білген болса, онда ол сол жылы жарық көрген басылымнан оны шығарған болар еді деп күтілуде. Сондықтан, Фламмарион осы мәтінді көрсету үшін суретті тапсырыс берген деген қорытындыға келуге болады, бірақ бұл әзірге нақты анықталған жоқ.

1970 жылдар

Фламмарион гравюрасы C. G. Юнгтың «Ұшқыш табақтар: аспанда көрінетін заттардың заманауи мифы» (1959) еңбегінде пайда болды. Алғаш рет түсті нұсқасы Роберта Вейр жасаған және 1970 жылы Берклидің Print Mint компаниясы таратыпты. Осы түсті суреттен кейін пайда болған көптеген қазіргі заманғы вариациялардың көбі одан туындады. Донованның 1973 жылғы «Cosmic Wheels» альбомының ішкі мұқабасында осы суреттің кеңейтілген қара-ақ түсті нұсқасы қолданылған (суретші альбомдық қаптаманың пропорцияларына сәйкес келетін элементтер қосыпты). Сурет 1971 жылы Дерек пен Джулия Паркердің «The Compleat Astrologer» (25-бет) кітабында жарияланды. 1994 жылы Гэри Голдшнайдер мен Джоуст Элферстің «Туған күндердің құпия тілі» атты кітабы осы суретпен бірге жарық көрді. Сурет 1975 жылы Edition Peters баспасында жарық көрген Брайан Фернихоустың «Транзит: алты жеке дауыс және камералық оркестр» шығармасының титулдық бетінде қайта жарияланды. Британдық суретші Дэвид Октоби Фламмарион гравюрасынан шабыттанған «Рухани қажы» деген сурет жасады, онда суреттің оң жағында, күннің орнында Дэвид Боуидің бейнесі бейнеленген. Дэвид Октобидің суретінде сол жақтағы иегін иген адам көрсетілмейді.

1980-2000 жылдар

Фламмарион гравюрасы Дэниел Дж. Бурстиннің 1983 жылы жарық көрген ғылым тарихындағы ең көп сатылған «Ашқандар» кітабының мұқабасында пайда болды. Оны иллюстрация ретінде қолданған ғылымға арналған басқа кітаптар: Филип Дж. Дэвис пен Рубен Херштің «Математикалық тәжірибе» (1981), Ричард Сорабджидің «Материя, кеңістік және қозғалыс: Көне заманғы теориялар және олардың жалғасы» (1988), Гунтер Стенттің «Еркін ерік парадокстары» (2002) және Уильям Т. Воллманның «Жерді орталықтандырмау: Коперник және Аспан сфераларының төңкерісі туралы» (2006). Мистикаға арналған кейбір кітаптар да осы гравюраны пайдаланған, олардың ішінде Эрнест Холмстің «Махаббат және заң» (2001) және Стефан А. Холердің «Гностицизм: Ішкі білімнің ежелгі дәстүріне жаңа жарық» (2002) кітаптары бар. 1989 жылғы Dungeons & Dragons-тың Spelljammer әлемі Дэвид «Зеб» Куктың ұсынысымен Фламмарион гравюрасынан шабыттанды. 1995 жылы Олаво де Карвальхоның «О Jardim das Aflições» кітабында бұл гравюра Ренессанс дәуірінің рухани әлемге қатысты көзқарасының мысалы ретінде келтіріліп, сынға алынады: «Саяшы дүниелік «сферадан» қашып, ағаштар мен гүлдерді, Күн мен Айды, құстар мен жұлдыздарды тастап, бұлттар арасында жасырылған қарапайым тісті дөңгелектерден тұратын керемет рух патшалығына енуге тырысады. Тамаша айырбас!»

2010 жылдар

Суреттің интерпретациясы 2014 жылдың 9 наурызында «Космос: ғарыш-уақыт саяхаты» телесериалының премьерасында астрофизик Нил де Грасс Тайсон жүргізген Джордано Бруноның космологиялық көзқарасы туралы анимациялық бөлім үшін пайдаланылды. «Аристотельден ішектік теорияға» («From Aristotle to String Theory») атты неміс тіліндегі видеосериясында, YouTube-та жарияланған және Urknall, Weltall, und das Leben компаниясының өндірісіндегі, профессор Джозеф Гасснер лекция оқыған, түсті Фламмарион гравюрасы логотип ретінде таңдалды, бірақ сол гравюрадағы адам физиканың маңызды теңдеулерімен толтырылған фонға қадалып отыр.

2020 жылдар

Жақында, 2021 жылдың мамырында, суреттің түсіндірмесі Юсуф/Кэт Стивенстің шектеулі таралымды кітабында пайда болды. Никлас Акерблад, сондай-ақ Эль Хуерво деген атпен де танылған, 2021 жылдың қазан айында "Flammarion" атты альбом шығарды, оның обложкасында түпнұсқа Flammarion гравюрасының түсіндірмесі бейнеленген.