Кіріспе

Голландиялық баспахананы ойлап тапқан деген жорамал бар Лоренс Янсзон Костер (шамамен 1370, Харлем – шамамен 1440), немесе Лоренс Янс Костер – Харлем қаласынан шыққан баспахананың ойлап тапқан авторы ретінде танылады. Ол Иоганн Гутенбергпен бірдей уақытта баспаны ойлап тапқан деген сенімдеме бар, және Нидерландта 20 ғасырға дейін баспаны бірінші болып оның ойлап тапқанына сенеді.

Өмірбаян

Ол Гарлемнің маңызды азаматы болды және Синт-Бавокерк шіркеу меңгерушісі (Костер) қызметін атқарды. Ол 1417 және 1434 жылдар аралығындағы замандас құжаттарында үлкен кеңестің мүшесі, судья (scabinus) және қала қазынашысы ретінде есімдері тіркелген. Ол 1439 және 1440 жылдары Гарлемді қампқан обадан қаза тапқан болуы мүмкін; оның әйелі соңғы жылы аталған. Лоренс басып шығарған еңбектердің белгілісі жоқ.

Юниус туралы әңгіме

Адриан Юниус, әлде Адриан де Йонгге деп те аталатын, бұл оқиғаны 1567 шамасында өзінің 1588 жылы ғана жарық көрген «Батавия» кітабында жазды, ал Корнелис де Бие оны келтірген. Қазір көбінесе «Эмблематаларымен» танымал Юниус 1550 жылы Харлемге көшіп келді, бірнеше кітап жазды, қысқа мерзімге сол жердегі латын мектебінің директоры, қалалық дәрігер және Голландия штаттарының тарихшысы (1565/66 жылдары) қызметтерін атқарды. Оның оқиғасын досы Дирк Волкертцзуон Корнхерт та қайталады, ол 1560 жылы Харлемде баспа ісін бастаған еді. Кейін Сэмюэл Ампзинг (Петрус Скривериус көмегімен) оқиғаны «Lavre Kranz Voor Lavrens Koster Van Haerlem, Eerste Vinder vande Boek Druckerye» (1628) еңбегінде, өнертабыстың суреттерімен бірге қайта жазды. Юниус айтуынша, 1420 жылдардың бірінде Костер Харлеммерхут орманында немерелерінің ойын-сауығы үшін қабықтан әріптер ойып, сол әріптердің құмда із қалдырғанын байқаған. Ол құймайтын, жаймас сияның жаңа түрін ойлап тапты және өзінің өнертабысына негізделіп, жылжымалы әріптерді пайдалана отырып, қарапайым баспа құрылғысымен баспахана ашты. Харлеммерхут орманы 1426 жылы Кенемерлердің шабуылы кезінде өртенгендіктен, бұл оқиға 1420 жылдардың басында болған болуы керек. Алғашында ағаш әріптерді қолданса, кейін қорғасын мен қалайыдан жасалған жылжымалы әріптерге көшкен. Оның кәсіпорны дамып, өсті. Ол «Speculum Humanae Salvationis» сияқты бірнеше кітапты, соның ішінде әріп кесуші Иоганн Фустпен бірге бірнеше көмекшілердің қатысуымен басып шығарды. Міне, осы Фуст (көбінесе Фауст деп те жазылады), Лоренс өмірінің соңына жақындағанда, құпия сақтау туралы берген уәдесін бұзып, оның баспа машиналарын және әріптерін ұрлап, Майнцке алып барды, онда өз баспа ісін құрды.

Ұлрих Зелл айтып берді

Костерді өнертапқыш деп есептеуге негіздер бар. 1499 жылғы анонимді «Kölner Chronik» басылымында Кёльн қаласынан келген, 60-69 жас аралығындағы баспагердің көмекшісі Ульрих Зелл баспа ісінің Майнц қаласында басталғанын мәлімдейді. Ол бұл пікірін Голландияда латын грамматикасының мәтіндерін (Донатус) басып шығарғандығы туралы біліміне негіздейді. Аталған жылнамада Костер де, Харлем де есімдері көрсетілмеген. Егер бұл рас болса, онда Иоганн Гутенберг Костер қайтыс болғаннан кейін шамамен он жылдан соң пайда болған деген тұжырымға келеміз. Дегенмен, голланд баспагерлері басып шығарған ең алғашқы кітап 1471 жылы жарық көрген, бұл Гутенбергтен әлдеқайда кейінгі уақыт. Қалай болғанда да, Костер Харлем қаласының жергілікті «батыры» саналады және оның есімі Грот Маркт алаңындағы ескерткіштен бөлек, қаланың көптеген жерлерінде кездеседі.

Ең ерте кездегі Харлем баспашысы

1483 және 1486 жылдар аралығында Якоб Белларт Харлемде жұмыс істеді. Оның кітаптары көркем ағаш кескіштерімен танымал болды. Харлем, Гуда және Делфт қалаларында алғашқы баспа машиналары болған. Бұл қалаларда күшті діни мекемелер немесе университеттер болмағандықтан, онда қолжазба көшірушілердің (scriptoria) бәсекелестік өндірісі дамыды. Дегенмен, Белларт көп табысқа жете алмады, себебі оның недерланд тіліндегі кітаптарына сатып алушылар аз болды. Кітапқа қол жеткізе алатын көптеген адамдар оны француз тілінде көргісі келді, өйткені ол билеуші топтардың ортақ тілі еді. Осылайша, Гутенбергтің пайдасына ең сенімді дәлел – Майнц қаласында сақталған Эразмның «Ақымақтыққа мақтау» (ағылшын тілінде: The Praise of Folly) кітабының алғашқы басылымы. Бұл кітап Гудада жазылып, 1511 жылы Майнцте басылған. Нидерландыдан шыққан ең ерте басылған кітап 1473 жылға дейін датираланған. Ол қазірде Мюзеум Меерманно Вестренианумда сақтаулы және Харлемде емес, Утрехт қаласында басылған.

300 жылдығы

1740 жылы Мартин Холтцей баспаның 300 жылдығы мен Костердің өнертабысын еске алу үшін медаль жасады. Аллегориялық бейненің жоғарғы бөлігінде Харлем қаласының гербімен қатар 4 адамның геральдикалық қалқандары бейнеленген. Олардың барлығы Харлемнің қала басшылары болды, олардың арасында Амстердам адмиралтействосында қызмет еткен Антони ван Штирм (1679-1756), 1743 жылы Харлем қалалық кеңесінде (vroedschap) 50 жыл қызмет еткенін атап өту үшін жеке естелік медаль жасаған Питер ван дер Камер (1666-1747), Ян ван Дайк және өзі медальдарды жинаған, Бредеродеде тұрған Корнелис Асканиус ван Сипстейн (1694-1744) есімдері болды. Бұл медаль Харлемде мерейтойлық медальдар жасау үшін тарихи үлгі орнатты. Сипстейннің ұлы Корнелис Асканиус ван Сипстейн (1723-1788) кейіннен «Hollandsche Maatschappij der Wetenschappen» және оның бөлімшесі «Oeconomische Tak» ғылыми қоғамының негізін қалаушы директоры болды, сондай-ақ Холтцейдің ұлы Йохан Георгты екі қоғам үшін сыйлық медальдарын жасауға шақырды.

400 жылдығы

1823 жылы Харлемде Костердің өнертабысының 400 жылдығы тойланды. Ескерткіш латын тіліндегі жазулармен және голланд тіліндегі естелік мәтінімен әсемделген, жоғарғы бөлігінде символдық "А" әрпінің ою-өрнектері бар. Мереке ұйымдастырушысы – 1821 жылы Харлемнің алғашқы кітапханашысы болған, Костердің жанкүйері Абрахам де Фрис. Ол қала басшыларынан Костердің даңққа ие болуына қатысты материалдарды жинау тапсырмасын алды. Профессор және қала кеңесінің мүшесі Дэвид Якоб ван Леннеп аңызға сенгендіктен, Де Фриске қолдау көрсетіп, қала кеңесінен ескерткіш үшін қаржы жинады. 1794-1815 жылдар аралығында Нидерландыны француз билігіне өткізген Фландрия науқанынан кейін Харлем экономикасы күрт төмендеді, сондықтан қалалық кеңес жергілікті батыр іздеді. 1817 жылы Ван Леннеп (сол кезде қалалық кеңесте болған) "Де Наалд" (Хемстед) ескерткішін жақын орналасқан Хемстедтегі жеке үйіне орналастырды.

Жохан Эншеде

Сент-Баво шіркеуінің артында Йохан Еншеде баспа зауыты орналасқан, ол 1737 жылдан 1940 жылға дейін "Oprechte Haerlemsche Courant" газетін басып шығарды және 1810 жылдан бастап банкноттарды, ал кейіннен пошта маркаларын басып шығаратын монета соғу орталығына айналды. Корнхерт заманында болғандай, Костер жырларына қолдау көрсету Харлемнің ең ірі кәсіпорындарының бірі үшін жарнамалық қадамға айналды, ал Еншеде компаниясы баспа машиналарын тамашалауға мүмкіндік беріп, тіпті 1904 жылы Клокхуисплейн алаңында (қазіргі ескерткіш тақта орналасқан жер) Еншеде мұражайын ашты. Бүгінде "Костериана" (алдын ала келісім бойынша) Харлем қалалық кітапханасының, Еншеде мұражайының және Тейлер мұражайының қорындарында қарауға болады.