Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Польшалық алхимик, философ және дәрігер (1566–1636)
Polish alchemist, philosopher, and medical doctor (1566–1636)
Михаил Сендивогиус (Михал Сендзивой; 2 ақпан 1566 – 1636) – поляк алхимигі, философ және дәрігер. Химия ғылымының негізін салушылардың бірі ол әртүрлі қышқылдарды, металдарды және басқа да химиялық қосылыстарды тазарту және жасау әдістерін жасады. Ол ауаның біртектес емес, оның құрамында кейін оттегі деп аталған, өмірлік күш беретін зат бар екенін, Шейленің бұл элементті ашуынан 170 жыл бұрын анықтаған. Ол осы "өмірлік тамақты" газбен (соның ішінде оттегімен) дұрыс байланыстырды. Бұл зат, "орталық нитр", Сендивогиус әлем туралы түсінігінде орталық рөл атқарды.
Michael Sendivogius (,/s//ɛ//n//d//ɪ/'/v//oʊ//dʒ//i//ə//s/; Michał Sędziwój; 2 February 1566 – 1636) was a Polish alchemist, philosopher, and medical doctor. A pioneer of chemistry, he developed ways of purification and creation of various acids, metals and other chemical compounds. He discovered that air is not a single substance and contains a life giving substance—later called oxygen—170 years before Scheele's discovery of the element. He correctly identified this "food of life" with the gas (also oxygen) given off by heating nitre (saltpetre). This substance, the "central nitre", had a central position in Sendivogius' schema of the universe.
Өмірбаян
Оның ерте өмірі туралы көп мәлімет жоқ: ол Остоя тайпасының құрамындағы ақсүйек отбасында дүниеге келген. Әкесі оны Краков университетінде оқуға жіберді, бірақ Сендивогиус Еуропаның көптеген елдері мен университеттерін де аралады; Венада, Альтдорфта, Лейпцигте және Кембриджде білім алды. Оның таныстары Джон Ди және Эдвард Келли еді. Король Стефан Батори олардың тәжірибелерін қаржыландыруға оның арқасында келісті. 1590 жылдары ол император Рудольф II-нің ашық ойлы сарайында Прагада белсенділік танытты. Польшада ол шамамен 1600 жылы король Зигмунд III Вазаның сарайына келді және тез арада үлкен даңққа ие болды, себебі Польша королінің өзі алхимияға қызығушылық танытып, тіпті Сендивогиуспен бірге тәжірибелер жүргізді. Краковтың Вавель қалашығында оның тәжірибелері өткізілген бөлме бүгінге дейін сақталған. Бірақ, көп ұзамай, Польшаның консервативті ақсүйектері корольді химиялық тәжірибелерге көп ақша жұмсауға ынталандырғаны үшін оны ұнатпай бастады. Польшадағы жұмысының практикалық жақтары шахталар мен металл қорыту заводтарын жобалаумен байланысты болды. Оның кең ауқымды халықаралық байланыстарының арқасында ол 1600 жылдан бастап дипломат ретінде қызмет етті. Өмірінің соңғы жылдары Сендивогиус Богемия мен Моравияда (қазіргі Чехия) көбірек уақыт өткізді, онда ол Габсбург императорынан жер алған еді. Өмірінің соңына қарай ол Прагада, Рудольф II сарайында қоныстанды, онда металл кендері мен қорыту заводтарын жобалаушы ретінде одан да көп даңққа ие болды. Дегенмен, 1618-1648 жылдардағы Отыз жылдық соғыс алхимияның алтын ғасырын аяқтады: бай демеушілер енді химиялық болжамдарға емес, соғысты қаржыландыруға ақшаларын жұмсады, ал ол салыстырмалы түрде беймәлім күйде қайтыс болды.
Little is known of his early life: he was born in a noble family that was part of the Clan of Ostoja. His father sent him to study in university of Kraków but Sendivogius visited also most of the European countries and universities; he studied at Vienna, Altdorf, Leipzig and Cambridge. His acquaintances included John Dee and Edward Kelley. It was thanks to him that King Stephen Báthory agreed to finance their experiments. In the 1590s he was active in Prague, at the famously open minded court of Emperor Rudolf II. In Poland he appeared at the court of King Sigismund III Vasa around 1600, and quickly achieved great fame, as the Polish king was himself an alchemy enthusiast and even conducted experiments with Sendivogius. In Kraków's Wawel castle, the chamber where his experiments were performed is still intact. The more conservative Polish nobles soon came to dislike him for encouraging the king to expend vast sums of money on chemical experimentation. The more practical aspects of his work in Poland involved the design of mines and metal foundries. His widespread international contacts led to his employment as a diplomat from about 1600. In his later years, Sendivogius spent more time in Bohemia and Moravia (now in the Czech Republic), where he had been granted lands by the Habsburg emperor. Near the end of his life, he settled in Prague, in the court of Rudolf II, where he gained even more fame as a designer of metal mines and foundries. However the Thirty Years' War of 1618 48 had effectively ended the golden age of alchemy: the rich patrons now spent their money on financing war rather than chemical speculation, and he died in relative obscurity.
Шығармалары
Даниил Столций өзінің Viridarium Chymicum (1624) еңбегінде Сендивогийді он екі кітаптың авторы ретінде жоғары бағалайды. Олардың ең танымал кітабы – 1604 жылы жарық көрген "Жаңа химиялық жарық". Оның кітаптарында ауадағы "өмір сүру тағамының" бар екендігі туралы теориясы салыстырмалы түрде түсінікті баяндалған. Сонымен қатар, оларда түрлі ғылыми, ғылымға қарсы және философиялық теориялар қамтылған, ал кітаптары 18 ғасырға дейін Исаак Ньютон сияқты көрнекті тұлғалардың арасында қайта-қайта аударылып, кеңінен оқылды.
Daniel Stolcius in his Viridarium Chymicum (1624) praises Sendivogius as the author of twelve books. The most famous of these was his "New Chemical Light", published in 1604. Besides a relatively clear exposition of his theory on the existence of a "food of life" in air, his books contain various scientific, pseudo scientific and philosophical theories, and were repeatedly translated and widely read among such worthies as Isaac Newton into the 18th century.
Сандық шығармадағы Сендивогий
Бұл кейіпкер алғаш рет 1845 жылы Польшадағы романтизм дәуіріндегі жазушы Йозеф Бодан Дзиконьскийдің "Сędziwoj" кітабында бейнеленді. 2000-жылдардың басында ол поляк жазушысы Анджей Пилипиуктың бірнеше кітабында пайда болды ("Kuzynki" 2003, "Księżniczka" 2004, "Dziedziczki" 2005). Сендивогиус – Гюстав Мейринктың романының кейіпкері ("Goldmachergeschichten", August Scherl Verlag, Берлин, 1925), ол Прага, Богемиядан шыққан неміс авторы және көбінесе алхимия мен алхимиктер туралы жазған. Польшалық XIX ғасыр реалистік суретшісі Ян Матейко Сендивогиустың патша Зигмунд III Вазаның алдында қара металды алтынға айналдырып көрсеткенін бейнелеген. Ол сондай-ақ (аздап маскировкаланып) 1980-ші жылдардағы "Alchemik Sendivius" поляк телесериалында алхимик Сендивогиус рөлінде көрсетілді.
The first appearance of this character in fiction was in the 1845 book Sędziwoj by Józef Bohdan Dziekoński, a writer during the times of romanticism in Poland. In early 2000s he appeared in several books by the Polish writer Andrzej Pilipiuk (Kuzynki 2003, Księżniczka 2004, Dziedziczki 2005). Sendivogius is also a character in the novel of Gustav Meyrink (part of Goldmachergeschichten, August Scherl Verlag, Berlin 1925), a German author from Prague, Bohemia, who often wrote about alchemy and alchemists. The Polish 19th century realist painter Jan Matejko depicted Sendivogius demonstrating a transmutation of a base metal into gold before King Sigismund III Vasa. He was also shown (thinly disguised) as the Alchemist Sendivogius in a Polish TV series Alchemik Sendivius in the 1980s.
Жазбалар
De Lapide Philosophorum Tractatus duodecim e naturae fonte et manuali experientia deprompti. 1604 жыл. Novum Lumen Chymicum (Жаңа химиялық жарық) деп те белгілі, алғашқы латын тіліндегі басылымдары Прага мен Франкфурт қалаларында бірдей уақытта жарық көрді. Dialogus Mercuriii, Alchemistae et Naturae. Кельн, 1607 жыл. Табиғаттың екінші күкірт принципі туралы трактат. Кельн, 1616 жыл.
De Lapide Philosophorum Tractatus duodecim e naturae fonte et manuali experientia deprompti. 1604. Also known as Novum Lumen Chymicum (New Chemical Light), the first Latin editions were published simultaneously in Prague and Frankfurt. Dialogus Mercuriii, Alchemistae et Naturae. Cologne, 1607. Tractatus de sulphure altero naturae principio. Cologne, 1616.