Кіріспе

Формосалық қара аю (, Ursus thibetanus formosanus), сондай-ақ Тайвань қара аюы немесе ақ тамақ аюы деп те аталады, Азия қара аюының бір түрі болып табылады. Оны алғаш рет Роберт Суинхо 1864 жылы сипаттаған. Формосалық қара аюлар Тайваньға ғана тән. Олар Тайваньдағы ең ірі құрлықтағы жануарлар және жалғыз туған жергілікті аюлар (Ursidae) болып табылады. Олар Тайвань халқының символы саналады. Соңғы онжылдықтарда қарқынды пайдалану және ортаның нашарлауы салдарынан, жабайы Формосалық қара аюлардың саны азайып барады. Бұл түр 1989 жылы Тайваньтың «Жабайы табиғатты қорғау туралы» заңы бойынша «қорғауға алыну керек» деп тізілген. Олардың географиялық таралуы қашық, қиын өңірлерде, биіктікте шектеледі. Сан жағынан шамамен 200-600 жекелеген аю бар деп есептеледі.

Физикалық сипаттамалары

Формосалық қара аюдың денесі күшті құрылысты, дөңгелек бас, қысқа мойын, кішкентай көздері және ұзын мұрыны болады. Оның басының ұзындығы және шеңбері өлшенеді. Оның құлақтары ұзын. Оның мұрыны иттің мұрынына ұқсайды, сондықтан оны "ит аю" деп атайды. Оның құйрығы шамалы және қысқа – әдетте ұзындығынан кем. Оның денесі жалтыраған, қалың қара түкпен жабылған, ал мойнындағы түк 10 см-ден астам ұзындыққа жетеді. Оның иегінің ұшы ақ түсті. Кеудесінде "V" әрпіне немесе жарты айға ұқсайтын ерекше сары немесе ақ дақ бар. Осының арқасында оған "ай аюы" деген есім берілген. Оның салмағы бойынша өзгереді.

Диета

Олар негізінен жапырақтармен, бүршіктермен, жемістермен, тамырлармен қоректенеді, сонымен қатар жәндіктермен, кішкентай жануарлармен және өліктермен де азықтанады. Юшань ұлттық паркінде бақыланатын аюлардың рационына көктемде шөбі бар жасыл өсімдіктер, жазда көмірсуға толы жұмсақ жемістер, ал күзде/қыста майға толы қатты жаңғақтар (мысалы, емен және жаңғақ) кіреді.

Тарату

Бұрын Тайваньда (Формоса) кең таралған деп есептелген. Қазір оның көп бөлігі тау жоталарында ғана кездеседі. Оны Орталық және Қар тау жоталары бойынан табуға болады. Аюлардың ең ірі популяциясы Шатиеншан қорығындағы Лала тауында, Шейпа ұлттық паркіндегі (Қар) тау аймағында және Тароко ұлттық паркінен оңтүстікке қарай Юшан ұлттық паркі арқылы Таушан қорығына дейін орналасқан. Әр туғаннан 1–3 бала туады. Балапандар шамамен алты ай бойы анасының сүтімен қоректенеді. Олар күш жинап, қоныстан шыға алғаннан кейін, анасы келесі жатырға дайындалып, балаларды қуғанша, шамамен екі жыл анасымен бірге болады. Бұл Формоса қара аюларының 2 жылдық көбею циклын құрайды. Ұлттық Пингтун ғылым және технология университетінің Жабайы табиғатты қорғау институтының зерттеулеріне сәйкес, мұның себебі Тайвань аборигендерінің мифтері мен дәстүрлі тыйымдары болуы мүмкін. Бунун халқы қара аюларды Агуман немесе Думан деп атайды, яғни "шайтан" деген мағынаны білдіреді. Егер Бунун аңшысының құрылымына аю түсіп қалса, ол тауларда үй салып, аюдың денесін өртеуге міндетті. Сондай-ақ, ол астық жинау біткенге дейін ауылдан шалқап, жалғыз өзі үйде тұруға мәжбүр. Рукай және Пайван халқына аю аулауға рұқсат беріледі, бірақ аңшылар оның орнына ежелгі қарғысты көтеруге дайын болуы керек. Рукай халқы аю аулаудың ауруға шақыруы мүмкін деп сенеді. Сонымен қатар, барлығына аю еті жеуге рұқсат етілмейді және балаларға мүлдем тыйым салынады. Тароко (Труку) аңызында Формоса қара аюлары құрметті "орман патшалары" болып саналады, олардың кеуделеріндегі ақ белгілер айды көрсетеді. Тароко халқы қара аюларды өлтіру отбасы үшін апатқа әкеледі деп сенеді. Жалпы алғанда, осы аңшы тайпалары арасында шошқа аңшылары батырлар ретінде құрметтеледі, ал аю аңшылары сәтсіздікке ұшыраған болып есептеледі. Қара аюды қорғау жөніндегі белсенді де: "Біз Тайвань тауларының осы жанын жоғалтқымыз келмейді. Біз ұрпағымыздың оларды тек зообақта немесе тарих кітаптарында ғана көруін қаламаймыз" деді. Формоса қара аюы үшін әлі үміт бар. 2009 жылы Лин Юань Юань (Юшань ұлттық паркінің қара аюды қорғау тобының мүшесі) Тафеннің шығыс бөлігіндегі Батонггуан жолының жанында ана аю екі баласына ағыс судан өтуге көмектесуге тырысқан видеоны түсірді.

Танымал мәдениет

2001 жылы жарты жылдық жалқылаулық дауыс беру кампаниясында олар Тайваньның ең көрнекті жабайы жануарлары деп танылды. Тайваньдық ұшқыштар Вини Пухты (Си Цзиньпиннің бейнесі) бетіне соққы беруін бейнелейтін формалық қара аюдың моральдық таңбаларын тағып жүреді.