Кіріспе

Колумбиялық саясаткер
Богота жергілікті ауданы

Ерте өмір

Нариньо ақсүйек отбасында дүниеге келген. Ол Галисиядан шыққан испан Висенте Нариньо-и-Васкес пен Каталина Альварестің үшінші ұлы болды. Оның әкесі 1751 жылы Жаңа Гранадаға Жаңа Гранаданың патшалық есебін жүргізушісі ретінде көшіп келді, Сантафеде (қазіргі Богота) алғашқы ұнтақ фабрикасын басқарды, кейін бас бухгалтер болып тағайындалды, және 1778 жылы қайтыс болғанға дейін маңызды қызмет атқарды. Нариньоның анасы Корольдік соттың адвокаттарының бірі Мануэль Альварес дель Касалдың қарындасы болды. Нариньо және оның көптеген туыстары кітаптармен толы ортада өсті. Оның балалық шағы туралы мәліметтер аз, бірақ ол 1604 жылы құрылған Боготадағы танымал иезуит мектебі – Colegio Mayor de San Bartolomé-де оқыған көрінеді. Нариньо 1785 жылы Магдалена Ортега-и-Месаға үйленді, олардан алты бала дүниеге келді. Ол кезде ол-ақ саудагерлікпен айналысып, саясатқа белсенді қатысқан. 1789 жылы ол Сантафенің қарапайым майоры және ондықтардың бас қазынашысы болып тағайындалды. 1793 жылы ол жеке баспаханасын ашып, үкіметтен баспаға рұқсат алуға лицензия алды, бұл кейін оған мәселе туғызды.

Ерте саяси қызметі

Нариньо зиялылыққа құштарлық танытып, француз және американ революцияларының көшбасшыларының саяси идеологиясына тәнті болды. Оның әсерлі кітапханасында мантияның үстінде Бенджамин Франклиннің суреті ілінген еді. Жастық шағында Нариньо Колумбияның Богота қаласындағы прогрессивті жастар арасында зор ықпалға ие болды, ол "Қасиетті орын" деп атаған құпия саяси жиналыстарды өткізді, онда тәуелсіздік қажеттігі және оған жету жолдары талқыланды. Бұл жиналыстарға кейін танымал болған Хосе Антонио Рикаурте и Ригуэйро, Луис де Рийо, Мануэль Торрес және Франсиско Антонио Зеа қатысты. Нариньо осы кездесулердегі ең ашық және сөзді қатысушылардың бірі болды және оның революционер әріптестері оған зор құрмет көрсетті. 1794 жылы Нариньо француз Ассамблеясы таратып жатқан «Адам құқықтары туралы декларацияның» көшірмесін алды. Ол «Адам құқықтары туралы декларацияны» француз тілінен испан тіліне аударды және жеке баспасынан бірнеше данасын басып шығарды. Содан кейін ол осы аударма кітапшаларды өзімен бірдей ойлы достарына таратты. Кітапшаның көшірмелері континенттің түкпір-түкпіріне таралып, сол кездегі саяси сананы қозғады. Үкімет бұл материалды көп ұзамай тауып алды, ал табылған барлық даналары өртеліп жіберілді. Нариньо 1794 жылдың 29 тамызында тұтқындалды, оның «Қасиетті орын» жиналыстарына қатысқан көптеген әріптестері де тұтқындалды, және жыл соңында және келесі жылы сотталуға түсті. Оның адвокаты Хосе Антонио Рикаурте и Ригуэйро да тұтқындалды, сондықтан басқа адвокат оның ісін қорғауға батыл бармады, ал ол және оның ізбасарлары саяси топтағы жетекші рөлі үшін Африкаға он жылға түрмеге жабылып, Оңтүстік Америкадан жер аударылды. Бұған қоса, оның барлық мүлкі тәркіленді. Нариньо бұрын ондық жинаушы (Recaudador de diezmos) болып жұмыс істеген және осы қызметінен туындаған алаяқтыққа да айыпталды. Алайда Нариньо Кадисте қашып құтылуға үлкерді, содан кейін 1795 жылы Парижге қашып кетті, онда ол француз революциясын және оның салдарын зерттеуге берілді. Бұл оны орталықтандырылған үкіметтің үкімет нысанының артықшылығына көндірді. Францияда біраз уақыт өткізгеннен кейін, Нариньо ағылшыздан экономикалық және әскери қолдау іздеп Англияға барды, бірақ одан бас тартқаннан кейін Сантафеге (қазіргі Богота) қайтуға шешім қабылдады. Ол жасырын түрде саяхат етті, бірақ ақырында 1797 жылдың 19 шілдесінде билік органдарына бағынуға мәжбүр болды. Түрмеде ол туберкулезбен ауырады. 1803 жылы денсаулығына байланысты босатылып, біртіндеп сауығып кетті. Алайда 1809 жылы Наполеонның Испанияға басып кіруіне байланысты барлық колониялардағы аласапырандықтан кейін көптеген адамдар тәуелсіздік туралы талқылау үшін жасырын түрде кездесе бастады. Осы қастандықшылардың кейбірі, олардың ішінде діни қызметкер Андрес Росильо и Меруело, үкіметті құлату және оның орнына республика құру туралы сөз бастады, ал Нариньо есімі тарай бастады. Бұл туралы естіген вице-король Амар-и-Борбон көтерілісті басталуына дейін басып тастауды шешті, ал Нариньо Американың барлық колонияларында көтерілістер басталғанда тағы да тұтқындалды. Ол Картахена-де-Индиастағы түрмеге ауыстырылды, бірақ ол қысқа уақытқа қашып құтыла алды, бірақ 1809 жылдың 20 желтоқсанында Санта-Мартада қайтадан тұтқындалды. Нариньо Картахенада түрмеде қалды және Пуэрто-Рикоға жіберілуге жаздады, бірақ ол 1810 жылдың маусым айында, қаланың тәуелсіздік жариялауынан кейін босатылды. Түрмеден босатылғаннан кейін, ол отбасына оралғанға дейін Картахенда бірнеше ай күтуге мәжбүр болды. 1810 жылдың желтоқсан айында Нариньо Сантафеге оралып, Испаниядан тәуелсіз егемен мемлекет құруға белсенді қатысты.

Тәуелсіздік декларациясының салдары және "Ақымақ Отан"

Бүкіл елде хунталар құрылғаннан кейін, испан тәжінің орнына қандай үкімет орнатылуын анықтау кезінде терең даулар туды. Әсіресе, Гранаданың бұрынғы Жаңа Патшалығының орнына біртұтас мемлекет құрылуы керек пе, әлде провинциялар автономиялы және тәуелсіз мемлекеттерге айналуы керек пе деген мәселелер қызу пікірталас тудырды. Картахена провинциясы бастаған провинциялар оларға тең құқықтар беретін федералдық шешімді қалады және бұрын испан билігіне мойынсұнғандай, енді астанадан келген билікке де мойынсұнуға ниетті емес еді. Керісінше, бұрынғы вице-патшалық астанасы Санта-Фені ұстаған Кундинамарка провинциясы ең бай және ең халқы көп провинция болды және ол ескі режимнің билігін мұраға алатынын болжады. Оның басшылары федералистік үкіметпен бірге келетін билік пен жеңілдіктерді жоғалтудан қорқады. Картахена хунтасы Медельинде провинциялардың халқына пропорционалды өкілдікпен жеке Бас конференцияны шақырғанда, Санта-Фе Жоғарғы хунтасы оған қарсы әрекет етуді шешті. Ол әр провинциядан уақытша үкімет құру үшін делегаттарды жіберуге шақырды, ал жалпы конгресс бүкіл Жаңа Гранада үшін Конституциялық Ассамблеяны құру үшін шақырылды. Нариньо Санта-Феге дәл уақытында оралып, Жаңа Гранаданың Біріккен провинцияларының Конгресін ұйымдастыруға қатысып, хатшы болып тағайындалды. Конгресс басынан-ақ ретсіздікке толы болды, өйткені оған тек бірнеше провинциядан (Санта-Фе, Сокорро, Неива, Памплона, Новита және Марикита) келген делегаттар қатысты. Сондай-ақ, Момпос (сол кезде Картахена провинциясының бір бөлігі) және Согамосо қалаларының делегаттары провинция деп есептелуі керек пе деген мәселеде терең дау туды. 1810 жылдың 22 желтоқсаны мен 1811 жылдың 2 ақпаны аралығында өткен конгресте Нариньо Конгрессті Санта-Феде тұрақты түрде орналастыруды қолдады, бірақ провинциялар бұл ұсынысты қабылдамады, олар мұны Санта-Феге басымдық беруге тырысу деп қарады. Тераң келіспеушіліктерден кейін Конгресс бір айдан кейін таратылды, өйткені мүшелері отырыстарға қатысуын тоқтатты. Провинциялар өздерінің автономиялық үкіметтерін құрумен айналысып жатқандықтан, Хорхе Тадео Лозано басшылығымен Санта-Федегі Жоғарғы хунта провинция үшін конституциялық ассамблея шақырды. 1811 жылдың наурыз айында провинция "Кундинамарка штатының Сайлаушылар алқасын" шақырды, ол келесі айда Лозано президенті ретінде Кундинамарканың еркін және тәуелсіз мемлекетінің құрылуын жариялаған конституцияны қабылдады. Бұл конституция АҚШ Конституциясының үлгісімен жасалған және Кундинамарканы католик және конституциялық монархия ретінде бекітті, билігінде болмаған Фердинанд VII басқарды (ол Испаниядан толық тәуелсіздігін тек 1813 жылдың тамызында жариялады). Конституция көбінесе федералистік болғанымен, оның мәтінінде орталықшыл идеялар да байқалды және ол басқа провинцияларды аннексиялауды көздеді, олар провинциялық конституцияға бағынуға тиіс болды. Жақында жесір қалған Нариньо 1811 жылдың 30 тамызында Санта-Фе қаласының мэрі болып тағайындалды және ол орталықшылдықты жақтағандықтан, 1811 жылдың 14 шілдесінде жариялай бастаған "La Bagatela" (немесе "The Triffle") газеті арқылы орталықшыл ұстанымдарды нығайтуға кірісті. Соғыста жарақат алғаннан кейін, оның қазасы туралы жалған хабар тарады, ал қалған әскерлердің көп бөлігі шашырап кетті, тек 400-і ғана Попаянға оралды. Көмек күтіп, Нариньо өзінің қалған азаматтарына хабарлап, офицерлерін Попаянға қайтаруды шешті. Нариньо майданда дерлік жалғыз қалды және айналадағы тауларға жасырынуға тырысты, бірақ 14 мамырда роялистік барлаушылар оны ашқанда аш және шаршаған күйде өзін тапсырды. Ол соғыс біту туралы келіссөздер жүргізе алады деп үміттенген. 1814 жылдың мамыр айында Пастоға жеткізілді, содан кейін 1815 жылдың 15 шілдесінде Кито арқылы Кадистегі корольдік түрмесіне жіберілді. Одан Лимаға жіберіліп, Кадиске кемемен жеткізілді. Нариньо келесі төрт жыл бойы Кадисте тұтқын болып қалды.

Кейінгі жылдар

Нариньо 1821 жылы Рафаэль дель Риегоның көтерілісінен кейін түрмеден босатылып, Бояка шайқасындағы республикалық жеңістен соң Испаниядан тәуелсіздік алған Колумбияға оралды. Нариньо 1821 жылы Ұлы Колумбия президенттігіне кандидаттардың бірі болды, бірақ Кукутада өткен конгресте Симон Боливардан 50-ге 6 дауыс айырмасымен жеңіліп, екінші орынды иеленді. Ол вице-президент сайлауында да жеңілді, Франсиско де Паула Сантандер (бұрынғы федералист әскер) бірнеше қызу дауыс беру раундтарынан кейін 38-ге 19 дауыс есебімен жеңіліске ұшырады. Сантандер мен басқалары шайқаста жеңіске жеткенімен, Нариньо жеңе алмады, бұл оның беделіне ауыр соққы болды. Осы жылы Кукутада жаңа мемлекеттің конституциясын жасау үшін құрылтай жиналысы өтті. Нариньо 1821 жылы саяси жеңіліске ұшырап, денсаулығы нашарлаған күйде, көп жылдық күрес пен түрмеден кейін Сантафеге, енді ресми түрде Богота деп аталатын қалаға оралды. Ол номиналды ғана билігі бар әскери қолбасшы болып тағайындалды. Ол бұл қалада "Ақымақ Отан" дәуіріндегідей танымал болмады. Бұрынғыдай, "Ла Багатела" газетін құрғандай, Сантандер мен оның үкіметіне қарсы наразылығын жариялау үшін "Лос Торос де Фуча" ("Фуча бұқалары") газетін шығаруға шешім қабылдады. Бірақ Лозанодан айырмашылығы, Сантандер әлсіз болған жоқ, Нариньо билікке оралудың орнына Сантандердің тергеуіне түсті. Оның жаулары оның Кундинамаркадан шыққандығына байланысты билікте болуына қарсы болды. Оның өмірбаяншыларының (көптеген жағдайда жақтастары) айтуынша, сайлауда жеңіліске ұшыратпау үшін оны мемлекеттік қаражатты жымқыру, қорқақтық және сатқындықпен айыптады, бірақ Нариньо өзін қорғауға тырысты. Шаршап, туберкулезбен ауырған ол қоғамдық қызметтен бас тартып, Вилла-де-Лейваға көшуді шешті. Нариньо 1823 жылдың 13 желтоқсанында Колумбияның ұлттық батыры болып танылып, сол жерде қайтыс болды.

Мұра

Испанияға қарсы тәуелсіздік соғысында маңызды емес рөл атқарғанымен, Нариньо өз заманында және кейін сепаратистік идеялардың алға басушысы ретінде кеңінен танылды. Ол Колумбияның ұлттық әнұранының соңғы шумағында еске алынады. Боготадағы оның ескерткіш мүсінінің тұғырында: "Мен өзімнің елімді жақсы көрдім; осы махаббат қандай болғанын тек Тарих айтады" деген сөздер жазылған. Колумбия Республикасының Президенттік сарайы – Каса-де-Нариньо немесе Паласио-де-Нариньо оның туған жерінде салынды және оның құрметіне аталды. Нариньо облысы да оның құрметіне аталған. Нариньоның суреті 10 және 100 колумбиялық песо банкноттарында бейнеленген.