Кіріспе

Америка Азамат соғысының шайқасы

1865 жылғы 29 наурызда шамамен 9000 мен 12000 сарбаздан тұратын үлкен одақтық атты әскер күші Вирджиния штатының Динвидди Корт Хаузына қарай жылжыды. Бұл орын Конфедерация желісінің батысына шамамен 6 км, ал Вирджиния штатындағы Five Forks маңызды жол торабынан оңтүстікке қарай 8 км қашықтықта орналасқан. Генерал-майор Филип Шеридан басқаруымен, әлі де Шеннода армиясы деп аталатын одақтық күштерге бригадир генерал Томас Девиннің бірінші дивизиясы, бригадир генерал (бриват генерал-майор) Джордж Армстронг Кастердің үшінші дивизиясы, жалпы қолбасшылықты бригадир генерал (бриват генерал-майор) Уэсли Меррит жүзеге асырды (бұл ресми корпус командирі емес), сондай-ақ Потомак армиясынан бөлінген екінші дивизия, генерал-майор Джордж Крук басқарды. Five Forks Оңтүстік жақ теміржолының (кейде Southside Railroad деп те аталады) конфедерациялық жабдықтау желісін бақылау үшін маңызды жер болды. Девин мен Крук дивизиялары 29 наурыздың түскісіне қарай Динвидди Корт Хаузына жетті, ал Кастер дивизиясы қалған екі дивизиядан шамамен 11 км қашықтықтағы вагондық колоннаны күзетіп тұрды. Сондай-ақ, 1865 жылғы 29 наурызда генерал-майор Гувернер К. Уоррен басқаратын Одақтың V корпусы Конфедерацияның White Oak Road желісінің соңына, конфедерациялық қорғаныстың оң жақ қанатына жетті. Уоррен корпусы конфедерациялық алдыңғы күзет бекеттерінің бақылауын алды және Льюис фермасы шайқасының нәтижесінде Квакер жолының қиылысындағы Бойдтон Планк жолының маңызды көлік және байланыс жолының бір бөлігін басып алды. 30 наурызда одақтық желіні алға жылжытқаннан кейін, Уоррен күштері 31 наурызда конфедерациялық күтпеген шабуылға уақытша кері шегінді. V корпус қайта жиналып, Бойдтон Планк жолындағы позициясын қайта басып алды, 31 наурыздың түстен кейін White Oak Road шайқасында конфедерациялық қорғаныс желісі мен генерал-майор Джордж Пикеттің жұмыс тобы арасындағы тікелей байланысты үзіп тастады. Күннің соңында V корпус Шеридан позициясына ең жақын одақтық жаяу әскер корпусы болып қала берді. 31 наурызда Шериданның атты әскері Динвидди Корт Хаузының солтүстігінен Five Forks-ты басып алуға бағытталған қозғалысқа шықты. Шеридан генерал-майор Джордж Пикетт пен генерал-майор Фитцхуг Ли басқаратын конфедерациялық жаяу әскері мен атты әскерінің шабуылына ұшырады. Шериданның әскері күні бойында әр түрлі жерлерде қарсылық көрсетті, бірақ ұзақ және қаһармандық күрес жүргізіп, кері шегінгеннен кейін де ұйымдастырылуын сақтап, конфедерациялықтарға жүздеген шығын келтірді. Ақырында полковниктер Александр С. М. Пеннингтон және Генри Кейпхарт басқаратын Кастер дивизиясының екі бригадасымен нығайтылған (бұл бригадалар вагондық колоннаны күзетуден алынған), Динвидди Корт Хаузындағы одақтың атты әскерлері қаладан солтүстікке қарай өздерінің позицияларын ұстап тұрды. Түнге қарай Шеридан күштері ауылдың сыртындағы конфедерациялық күштердің қауіпті жағдайына байланысты қауіпке ұшыраған сияқты көрінді. Бірақ 31 наурыз түнде генерал-бригадир Чарльз Гриффиннің V корпусының бірінші дивизиясының генерал-бригадир Джозеф Бартлетт бригадасы, содан кейін бірнеше сағаттан кейін Уорреннің бүкіл корпусы Пикеттің озық позициясынан тиімді пайдалануына мүмкіндік бермес үшін оның қанатына шабуыл жасап, Five Forks-қа қайтаруға мәжбүр етті. Сағат 7:00-ге қарай Шеридан жаяу әскер және атты әскер корпусына Five Forks-қа қарсы жол ашты. White Oak Road және Динвидди Корт Хаузы шайқастары, бастапқыда конфедерация үшін сәтті болғанымен, тіпті Динвиддиде күннің соңында тактикалық жеңіске жеткенімен, ақырында конфедерациялық позицияны жақсартпады және одақтық күштерді әлсірету және кері қайтару немесе Шеридан күштерін қолдаудан ажырату стратегиялық мақсатына қол жеткізбеді. Конфедерация екі шайқастағы азайып бара жатқан күштеріне кемінде 1560 қаза тапты. 31 наурыздағы шайқастар мен одан кейінгі әскерлердің қозғалысы келесі күні, 1865 жылғы 1 сәуірде Five Forks шайқасында конфедерациялық жеңіліске және конфедерациялық қорғаныс желісінің құлауына, сондай-ақ 1865 жылғы 2 сәуірде Петербургтің үшінші шайқасына (Петербургтегі бұзу деп те аталады) жағдай жасады. 2 сәуірдің түнінде Петербург пен Ричмондты эвакуациялау және конфедерациялық армияның батысқа қарай жылжуы, одақтық армияның тығыз қуып жететіні, ақырында 1865 жылғы 9 сәуірде Вирджиния штатындағы Аппоматтокс соты шайқасынан кейін Лидің Солтүстік Вирджиния армиясының тапсырылуына әкелді.

Грант бұйрықтары

1865 жылғы 24 наурызда, Конфедерацияның Форт-Стэдманға шабуыл жасауына бір күн бұрын, Грант 1865 жылғы 29 наурызға шабуыл жоспарлаған еді. Мақсаты – Конфедерация әскерлерін ашық шайқасқа шығарып, оларды жеңіп, әскери күшін жою болды. Егер Конфедерация өз бекіністерін ұстап тұрса, Одақ әскері қалған жолдар мен теміржол арналарын – Оңтүстік теміржолын және Бойдтон планк жолын кесіп тастауға мүмкіндік алатын еді. Бұл теміржолдар бұрын қиылысқан Уэлдон теміржолы арқылы Петербургке, ал Ричмонд және Дэнвилл теміржолы арқылы Ричмондқа жалғастыратын. Осылайша Лидің әскерін созуға және оның мүмкіндіктерін сарқылу шегіне жеткізуге болар еді. Грант генерал-майор Эдвард Ордқа Джеймс армиясының бір бөлігін Ричмонд маңындағы бекіністерден Петербург желісінің оңтүстік-батыс бөлігінде генерал-майор Эндрю А. Хамфрис басқаратын II корпустың орнын толтыру үшін көшіруді бұйырды. Орд генерал-майор Джон Гиббонның XXIV корпусының бригадир генералдары Чарльз Девенс пен Уильям Бирнидің екі дивизиясын және бригадир генерал Джон В. Тернердің XXV корпусының бір дивизиясын Аппоматтокс өзенінің оңтүстік жағындағы бекіністерді басып алуға жіберді. Бұл генерал-майор Джордж Мидтің Потомак армиясының екі корпусын Лидің қанаттарына және теміржол арналарына қарсы шабуылға дайындауға мүмкіндік берді: генерал-майор Хамфридің II корпусы және генерал-майор Уорреннің V корпусы. Грант осы корпустарға, сондай-ақ генерал-майор Филипп Шериданның атқыштар тобына (бригадир генерал Томас Девиннің бірінші дивизиясы және бригадир генерал (бригадир генерал) Джордж Армстронг Кастердің үшінші дивизиясы, бірақ екеуі де бригадир генерал (бригадир генерал) Уэсли Мерриттің басқаруында, ресми емес корпус командирі ретінде, және генерал-майор Джордж Круктың екінші дивизиясы Потомак армиясынан бөлінген) Шенендоа армиясы деп белгіленген күштермен бірге батысқа жылжуға бұйырды. Атқыштар алдымен Динуиди Корт Хаусын бақылауға алып, сол жерде Бойдтон планк жолын қиып тастау керек болды.

Лидің бұйрығы

Ли өзінің әлсіреп бара жатқан армиясының Петербург пен Ричмонд қорғанысын сақтауға қабілеттілігі туралы алаңдаған болатын, және Форт-Стэдмендегі жеңіліс Грантқа оның жабдықтау желілеріне және оң жақ қанатына шабуыл жасауға мүмкіндік беретінін түсінді. Ли бұған дейін оң жақ қанатына, яғни өзінің желісінің оңтүстік-батыс бөлігіне күштер жіберуге дайындық жасаған еді. 29 наурыз күні таңертең Ли генерал-майор Джордж Пикетті, генерал-бригадирлер Уильям Р. Терри, Монтгомери Корс және Джордж Х. Стюарт басқаратын үш бригадасын нашарлаған South Side темір жолы арқылы Сазерленд станциясына жіберді. Әскерді Сазерленд станциясына жеткізетін пойыздар соншалықтай баяу болғандықтан, Пикеттің соңғы әскерлері де бағытына түнгі уақытта, Петербургтен батысқа қарай 16 шақырым жерде ғана жетті. Сазерленд станциясынан Пикетт Клейборн жолымен оңтүстікке қарай Уайт-Ок-роуд және Берджесс-Миллге, полковник Уильям Пеграмның алты зеңбірек батареясымен бірге өзінің үш бригадасын Бес Форкске орналастыру үшін жол тартты. Бұл қимыл генерал-бригадирлер Генри А. Уайз, Уильям Генри Уоллес және Жас Маршалл Муди басқаратын генерал-майор Бушрод Джонсон дивизиясының, генерал-лейтенант Ричард Х. Андерсон корпусының және V корпустың Гриффин бірінші дивизиясының одақтық әскерлерімен қақтығысқа әкеп соқты. Солтүстікке қарай Квакер жолымен, Льюис фермасының жанындағы Рованти сағасынан өтетін жерде Чемберленнің әскері Джонсон күштеріне кездесті. Содан кейін шайқас басталды, оның барысында Чемберлен жараланды және дерлік тұтқынға алынар еді. Чемберленнің бригадасы, төрт зеңбірек батареясымен және полковник (бригадир генерал) Эдгар М. Грегори мен полковник (бригадир генерал) Альфред Л. Пирсон бригадаларынан келген полктермен күшейтілді (кейіннен Пирсон Құрмет медалімен марапатталды), конфедераттарды олардың Уайт-Ок-роуд желісіне кері шегіндірді. Екі тараптың да шығыны шамалы болды – одақтастар 381, ал конфедераттар 371 адамды жоғалтты. Шабыстан кейін Гриффин дивизиясы Квакер жолы мен Бойдтон Планк жолының қиылысына жетіп, конфедераттардың Уайт-Ок-роуд желісінің соңына жақын орналасты. Конфедераттардың Льюис фермасына шабуыл жасамай, олардың Уайт-Ок-роуд желісіне шегінуіне ынталанған Грант Шериданның миссиясын тек теміржолға шабуыл жасаумен шектемей, ірі шабуылға айналдыруға шешім қабылдады, сондай-ақ конфедераттардың желісін кеңейтуге немесе олар ұсынса ғана шайқасқа түсуге мәжбүрледі.

Шеридан қозғалысы

1865 жылы 29 наурызда сағат 17:00 шамасында Крук пен Девин басқарған Шеридан әскерінің екі дивизиясы қарсылықсыз Динуиди сотының үйіне енді. Шеридан қалаға кіретін жолдарға конфедерациялық патрульдерден қорғану үшін қарауылдар қойды. Динуиди сотында Шериданның кавалериясы Динуидди округіндегі Бес Форкс маңызды жол торабын басып алуға орналасты, ол солтүстікке қарай 8 шақырым жерде орналасқан және Ли сол жерге қорғаушы күштерін жіберіп жатқан еді. Содан кейін Петербург пен Ричмондқа конфедерациялық темір жол байланыстарын шабуылға алу жоспарланған.

Лидің бұйрықтары мен Конфедерацияның қозғалысы

Генерал Ли 29 наурызда одақтың қимылдарынан туындаған қауіпті сезіп, оң жақтан қорғанысын нығайту үшін қатарларын жиырып, жұмылдырды. Ол сондай-ақ генерал-майор Джордж Пикеттің басқаруымен, генерал-майор Фитцхуг Лидің кавалериялық көмегімен маңызды көлік түйіні – Файв Форкссты қорғау үшін конфедерацияның мобильді күшін ұйымдастыруды аяқтады. Ли Оңтүстік теміржолын және маңызды жолдарды ашық ұстап, Динуидди сотының үйіндегі одақтың алғашқы позициясынан күшін кері қайтару үшін осы қиылысты бақылауға алуды қалады. 29 наурыздың түстен кейін басталган, қатты жаңбыр 30 наурызға дейін жалғасты, қимылдарды баяулатып, әрекеттерді шектеді. Фитцхуг Лидің кавалериялық дивизиясы Петербургтен өтіп, Шериданның 29 наурызда Динуидди сотының үйіне жеткен уақытында Сазерленд станциясына жеткенімен, генерал-майор Томас Л. Россердің және генерал-майор В. Х. Ф. "Руни" Лидің дивизиялары Шердан күштерін айналып өтуге мәжбүр болды. Олар Ноттоуэй өзеніндегі Спенсердің диірмені мен Стоуни Крик станциясынан келгенде, Шердан күштерін айналып өтіп, 30 наурызға дейін Сазерленд станциясына жетпеді. Россер мен Руни Лидің дивизиялары 30 наурыз күні түнде Файв Форкске келгенде, Фитцхуг Ли кавалерияның бас командасын өз қолына алып, полковник Томас Т. Мунфордты өзінің дивизиясының басшылығына тағайындады. 30 наурыз күні, үздіксіз жаңбыр жауған күні, генерал Ли Сазерленд станциясында Андерсон, Пикетт және Хет сияқты бірнеше офицермен кездесті. Полковник Чарльз Л. Лейпер басқарған 6-шы Пенсильвания кавалериясының одақтық патрульдерінің шабуылдары мен алдаулары Пикеттің күштерінің Файв Форкске жетуін сағат 16:30-ға дейін кешіктірді. Пикетт Фитцхуг Лидің кавалериясы күтіп тұрған Файв Форкске жеткенде, Фитц Лимен Динуидди сотының үйіне қарай жүруге бола ма, жоқ па деген мәселе бойынша кеңес алды. Жағдайды талқылағаннан кейін, Пикетт кеш болғандықтан және басқа кавалериялық дивизиялардың болмауына байланысты, шаршаған әскерін таңертең Шериданға қарсы Динуидди сотының үйіне көшіруге шешім қабылдады. Конфедерация әскерлері де жараланғандарға ұшырады, соның ішінде бригадир генерал Уильям Х. Ф. Пейн. Ол тіпті Стоуни Крик станциясы арқылы өтіп, конфедерацияның жабдықтарын жою немесе басып алуды ұсынды. Шеридан оның жігіттері Белі Оук жолында Файв Форкске жеткенін жалған мәлімдемемен дәлелдеді. Шындығында, Девиннің әскері Файв Форкстен кері шегіп, Джон Бойсо үйінің маңында, шамамен бір шақырым қашықтықта орналасқан. Талқылау барысында Грант Шериданға жаяу әскерді қолдау үшін V корпусты жіберетінін айтты және оның жаңа бұйрығы желіні одан әрі кеңейту емес, конфедерацияның қанатын бұрып, Ли әскерін жеңу еді. Шеридан Шенноа аңғарында онымен бірге соғысқан VI корпусты қалады. Грант оған VI корпус оның позициясынан өте алыс екенін қайтадан айтты.

Ақ дуға жолы шайқасы

31 наурыз күні таңертең генерал Ли өзінің White Oak Road Line-ін тексерді және бригадалық генерал Ромейн Б. Айрстың дивизиясы ұстаған одақтың сол жақ фланкі күні бұрын алға жылжып, "бос қалған" екенін білді. Динуиди сот жанында одақтың жаяу әскері мен Шериданның ең жақын атқыштар арасында үлкен аралық болды. Ли генерал-майор Бушрод Джонсонға, ауырып қалған жас Маршалл Мудидің орнына, бригадир генерал Генри А. Уайз бен полковник Мартин Л. Стенселдің қалған бригадаларын, сондай-ақ бригадир генералдар Сэмюэл МакГоуэн мен Эппа Ханттон бригадаларымен күшейтіліп, ашық одақ желісіне шабуыл жасауды бұйырды. Стенсел, МакГоуэн және Ханттон бригадалары Айрстың дивизиясының көп бөлігіне және бригадир генерал (брифейт генерал-майор) Сэмюэл Кроуфордтың дивизиясына шабуыл жасады, ол шайқас басталғанда дереу қосылды. Екі одақтық дивизия, 5000-нан астам сарбаздан тұрады, үш конфедерациялық бригадамен кері тартты. Бригадир генерал (брифейт генерал-майор) Чарльз Гриффиннің дивизиясы және полковник (брифейт бригадир генерал) Чарльз С. Уэйнрайттың V корпусының артиллериясы конфедераттардың алға жылжуын Gravelly Run өзенінен бұрын тоқтатты. V корпусына іргелес, генерал-майор Эндрю А. Хамфрис диверсиялық көрсетулер жасады және өзінің II корпусынан бригадир генерал Нельсон Майлстың екі бригадасын алға жіберді. Олар бастапқыда қарсыластарды шаңқайтып, қысқаша шайқастан кейін Уайз бригадасын конфедерациялық желінің сол жағынан кері қайтарды, шамамен 100 тұтқынға алды. Сағат 14:30-да бригадир генерал Джошуа Чемберленнің әскері суық, көпірген Gravelly Run өзенін фордтап өтті, соңынан Гриффин дивизиясының қалған бөлігі, содан кейін Уорреннің қайта ұйымдастырылған бөлімшелерінің қалған бөлігі еріп өтті. Қатты атыс астында Чемберлен бригадасы, полковник (брифейт бригадир генерал) Эдгар М. Грегоримен бірге Ханттон бригадасына шабуыл жасап, оларды White Oak Road Line-ға кері қайтарды. Конфедерация күштерінің қалған бөлігі фланга айналып өтуден және толық жеңіліске ұшыраудан сақтану үшін кері шегінуге мәжбүр болды. Одақтың жоғалғандары (өлгендер, жараланғандар, жоғалғандар – көбінесе тұтқынға алынғандар) Бесінші корпустан 1407 адам, Екінші корпустан 461 адамды құрады, ал конфедерацияның жоғалғандары шамамен 800 адам деп бағаланды. Уорреннің V корпусы, Гриффин дивизиясының басшылығымен және Хамфрис II корпусының Майлз дивизиясының көмегімен White Oak Road шайқасын одақтың жеңісіне айналдырды, ал Шеридан Динуиди сот шайқасы күні аяқталғанда қиын жағдайда болды.

Таңертеңгі жағдай; әскерлердің орналасуы

1865 жылдың 31 наурызының таңында Одақ генерал-майоры Филип Шеридан генерал-лейтенант Улисс С. Грантка егер жаңбыр тоқтаса және оған жаяу әскер корпусының көмегі болса, Конфедерацияның оң фланкіне шабуыл жасай алатынына немесе жеңіске жете алатынына сенетінін айтты. Шеридан 1864 жылы Шенандоа саясындағы науқандарда бірге жұмыс істеген генерал-майор Хорацио Г. Райт басқаратын VI корпусты қалаған, Шериданға сенімсіздік білдірген генерал-майор Гувернер Уорреннің V корпусын емес. Грант бірнеше сағаттан кейін Шериданды қолдау үшін VI корпус тым алыс екенін, бірақ екінші корпусты ертеңге жылжыта алатынын жауап берді. Грант сондай-ақ Райт өзінің қазіргі орнынан тікелей шабуылға өте алады деп ойлағанын айтты. Крамп жолы мен Динвидди соты жолымен жылжыған күзетшілер Уайт-Ок жолының жанында Конфедерацияның мылтықтарынан отқа түсті. Дэвистің бригадасы Чемберленнің төсегі деп аталатын батпақты сазды аймақтың шығысын бақылауға жіберілді. Пикет таңғы сағат 9:00 шамасында Бес Форкстан Скотт жолымен оңтүстікке қарай, Динуиди сотында Шериданға шабуыл жасау үшін, нашар ауа райына және азықтандырылмаған әскерлерінің ашаруына қарамастан, жорыққа шығуға шешім қабылдады. Шеридан осы қозғалысты естігенде, конфедераттар өзеннің батысына қарай Скотт жолымен қозғалып бара жатыр деп ойлады. Дэвистің бригадасы Данс Фордының өзенінің солтүстік жағалауын қорғауға жіберілді. Солтүстік Каролина әскерлері 2-ші Нью-Йорк атты мылтық полкінің түсірілген жасағымен тоқтатылды, олар қайталанатын карабинмен қаруланған. 6-Огайо кавалериясы да соғысқа қосылды, сондай-ақ қайталанатын карабинмен. Конфедераттар өзеннен өтуге тырысты, 5-ші Солтүстік Каролина кавалериясы қатты атыс астында өтті, 1-ші Солтүстік Каролина кавалериясы ағысқа қарсы өтті, ал 2-ші Солтүстік Каролина кавалериясы 13-ші Вирджиния кавалериясының атты батальонының артынан өтті. Полковник Смит 1-ші Мэн кавалериясының қалған бөлігін 2 км қашықтықтан және 13-ші Огайо кавалериясын жеткізді. 1-ші Мэн кавалериясы төбеде, ал 6-шы Огайо кавалериясы сол жақтағы орманда болғанда, Смиттың Одақ күштері 13-ші Вирджиния кавалериясын кері шегіндірді, олар өз кезегінде 2-ші Солтүстік Каролина кавалериясын бұғаудағы терең суға итерді. Солтүстік Каролинаның 1-ші кавалериясы 2-ші Нью-Йорк атты мылтық полкімен өзеннен кері шегінді. Пикет үш жаяу әскер бригадасымен (Корсе, Терри және Стюарт) және Россердің кавалериясымен бірге Данс Фордынан өту үшін солтүстікке қарай 2 км жорық жасауға шешім қабылдады. Пикеттің жоспары Рэнсомның екі жаяу әскер бригадасының (Рэнсом және Уильям Генри Уоллес) Фицджеральд Фордынан Фиц Ли және Руни Лимен бірге өтуін көздеді. Бірақ Пикеттің жаяу әскері Чемберленнің төсегінен Данс Форды арқылы өтуге дайын тұрды. Девиннің күзетшілері Байтақ бұлақтар маңында полковник Томас Т. Мунфордтың кавалерия дивизиясын ғана анықтады. Руни Ли түстен кейін Чемберленнің төсегіндегі Фицджеральд Фордына тағы бір шабуыл жасауды жоспарлап отырды. Дэвис Данс Фордын күзету үшін майор Уолтер В. Роббинс басқаратын батальонды қалдырып, өз әскерін Fitzgerald's Ford-қа қарай тар, сазды жолмен жаяу жіберді. Дэвис алға жылжып, Смит жағдайды тұрақтандырғанын және Баррингер бригадасының өзеннен өткен әскерлерін кері қайтарғанын анықтады.

Союзды кейінге қалдыру іс-қимылдары

Пикет содан кейін басқа жаяу әскер бригадаларын переправа арқылы жіберді. Девин Пикеттің переправа арқылы өтіп кеткенін білмеді, бірақ ол Бес Форк Пикеттің жаяу әскерімен және кем дегенде бір кавалерия дивизиясымен басылып алынғанын білгеннен кейін Фитцхугтың бригадасын Динуиди және Грейвли Рун шіркеуі жолдарының қиылысына қайтарды. Девин жағдайды анықтау үшін Стаггтың әскерімен бірге барды. Дэвис өз әскерін қайта ұйымдастыру үшін Ж. Бойсо фермасына алып барды, жол бойы ондаған адамды жоғалтты, олардың ішінде 1-ші Нью-Джерси кавалериясының майоры Джеймс Х. Харт та болды.

Стаггс, Фитцхуг, Дэвис кері шегіну

Мұнан кейін Мунфорд өзінің ат әскерлері дивизиясын Динуидди жолымен алға жылжытты, онда олар 6-шы Нью-Йорк ерікті ат әскерлері полкі мен Мичиган полкінің бір бөлігін шегінуге мәжбүр етті. Пикетт Терри бригадасын Фитцхугтың қорғанысын бұзуға жіберді. Содан кейін Пикетт Адамс жолын басып алу үшін орман арқылы қарауылдарды жылжытты және Динвиди сот үйі маңындағы Одақ күштерінен Дж. Бойсо фермасындағы Одақ күштерін бөліп алды. Шериданның екі бөлек тобының әрқайсысы Пикеттің араласу күшінен шамамен үш есе кем күшке ие болды. Бойдтон Планк жолына көшкеннен кейін Девин Адамс және Брукс жолдарының қиылысында Девин дивизиясының бригадир генералы Альфред Гиббс бригадасымен байланысқа түсті. Шериданның бұйрығына сәйкес, Дэвис бригадасы Бойдтон Планк жолын отпен кесіп өтті, ал Дэвис үш бригаданың ең жоғары офицері ретінде басқаруды өз қолына алды. Пикетт Динвиди сот үйінен солтүстік-шығысқа қарай жылжығандықтан, Гиббс, жақын арада Греггке қосылып, Пикеттің қанатына және артқы жағына шабуыл жасап, оны күштерін оларға қарсы қайта бағыттауға мәжбүр етті. Греггтің позициясы Гиббстің қолдауысыз тұра алмайтындықтан, оның әскері кері шегінді. Грегг пен Гиббс Форд станциясының жолынан артқа шегінгенде, олар Смиттің Фицджеральд Фордындағы бригадасын өздерімен бірге алып кетті, себебі Смит күштері Пикеттің жылжуымен тоқтатылып қалған болар еді.

Кастер алға жылжып, қатарға тұрады

Шеридан Грегг пен Гиббсті Адамс жолындағы Конфедерациялық шабуылдан қорғану үшін орналастырғанда, Кастердің екі бригадасын шақыртты. Бұл күні ертерек жасағандай, Шеридан жаңа дивизияны қолданып, одақтас әскерлердің шегінуіне байланысты қиын жағдайды түзетуге көмектесті. Кастер Пеннингтонға Смит бригадасын Фицджеральд Фордында күшейтуді бұйырды. Кейпхарттың әскерлері Адамс жолының сол жағына орналасуға тиіс болды. Смит Фицджеральд Фордынан қайтқанда, Шериданның көмекшілерінің бірі Пеннингтонға Кейпхарттың оң жағына жаюға бұйрық берді.

Конфедерацияның соңғы шабуылы мен позициялары

Пикетт жаяу әскердің Адамс жолындағы Кастердің позициясына шабуыл жасауын, Фитцхуг Лидің атқыштар тобының одақтастардың сол қанатына шабуылдауын, ал Мунфордтың атқыштар тобы Адамс пен Бойдтон-Планк жолдары арасындағы кеңістікті қамтамасыз етуін шешті. Бірнеше бейбіт тұрғындар генералдардың артынан ерді, олардың ішінде жеңіл жараланған «Нью-Йорк Геральд» газетінің тілшісі де болды. Сол жақта Фитцхуг Лидің атқыштар тобы Смиттың әскеріне шабуыл жасады, олар ауыр шығынға ұшырағанына қарамастан, қараңғыға дейін оқ-дәрісі бітіп қалғанша қарсы тұра берді. Қараңғы түскен кезде Кастер Капехарттың жаяу әскерін бастап, конфедераттарды кері шегіндіріп, олардың соңғы күшін сарқып жіберді. Дегенмен, екі тарап та қараңғыдан кейін бірнеше сағат бойы атысып тұрды. Күндізгі шайқастың соңында екі армияның да шептері өте жақын болды, кейбір жерлерде бірнеше метр ғана арақашықтық болды. Командирлердің сөзіне қарағанда, екі тарап та ертеңгі таңда қарсыласы қиын жағдайда болады деп ойлады. Бірақ конфедераттар қосымша шығынға ұшырап, алға жылжу позицияларын ұстай алмады. Пикетт генерал Терриді жарақаттан айырды. Оның орнына полковник Роберт М. Майо бригада командирі болып тағайындалды.

Шериданның Грантқа жіберген хабарламалары

Кешкі сағатта Грант өзінің көмекшісі, полковник Хорас Портерді Шериданның жағдайы туралы хабарлауға жіберді. Ол Грегг пен Гибб бригадалары Адамс және Брукс жолдарының қиылысынан қайтып келген кезде келді. Портер Динуидди сотына жеткенге дейін Шериданмен кездесті. Шеридан Портерге өміріндегі ең қарқынды күндердің бірін басынан өткізгенін, тек атты әскермен жаяу әскер мен атты әскерге қарсы шайқасқанын айтты. Шеридан Портерден Грантқа VI корпустың күштерін жіберуін сұрады, бірақ Портер Гранттың бұрынғы сөзін қайталады: Райт Одақтың оң жағында орналасқан және Шериданға жылдам қосыла алатын жалғыз жаяу әскер корпусы – Уорреннің V корпусы. Шеридан Портерге көрсеткендей сенімді болмаған болуы керек, себебі Грантқа, полковник Джон Келлог арқылы жіберілген хатында, ол былай деп жазды: "Бұл күш (Пикеттің әскері) біз үшін тым күшті. Мен Динуидди сотына мәжбүр болғанша тұрып қаламын." Портер кешкі сағат 7-де Дабнидің диірменінде Грантқа есеп берді.

V корпус қозғалысы; қосымша бұйрықтар

Конфедерация 31 наурызда Динуидди сот үйіне шабуыл жасап, одақтас атқыштарды тығыз қоршауға алып, одан әрі шабуылдап, ығыстыру мүмкіндігін жасады. Шериданның Уорреннің баяу қимылдағаны үшін сынағаны және ертесіне оны қолбасшылықтан шеттетуіне қарамастан, Уайт-Ок-Жол шайқасының соңында алыстағы шайқастың Динуидди сот үйіне қарай шегініп бара жатқанын естіген Уоррен, Гриффин дивизиясының бригадир генералы Джозеф Бартлеттің бригадасын Шерденді күшейту үшін жіберді, Бартлетттің Пикеттің қанатын шабуылдауын ниеттенді. Бартлеттің әскері Грейвли Рунға жеткенде қараңғы болғандықтан, олар кесіп өтуге тырыспады, бірақ қарсы жақтағы конфедераттармен снайперлік атыспен қақтығысты. Уоррен Бартлеттке артиллерия мен вагонды полковник (бригадир генерал) Альфред Л. Пирсон басқаруымен Бойдтон Планк Жолында күзетуге үш полк жіберді және бұл туралы Мидке хабарлады. Бойдтон Планк Жолындағы Грейвли Рун көпірін конфедераттар қиратқандықтан, Пирсон кешікті. Мид Уорренге барлық күштерін жылжуға дайын болуын бұйырды. Сағат 21:17-де Уорренге қатардан кері шегіну және бірден дивизияны Шерденге жіберу бұйрығы берілді. Сағат 21:45-те Мид Грантка Бартлетттің доктор Бойсо фермасындағы алдыңғы орналасуы туралы хабарлап, Уорреннің бүкіл корпусын Шерденге көмектесуге жіберу керек пе деп сұрады. Грант Мидтің кеңесімен келісіп, II корпус Бойдтон Планк Жолының қатарын ұстап тұруы мүмкін, ал екі дивизия Бартлетттің доктор Бойсо фермасындағы және Динуиддиге бір дивизияны ауыстыруы мүмкін, барлық үш дивизияны Динуидди сот үйіне жылжытудың орнына. Грант Мидке Шерденге жағдай туралы хабарлап, Шерден өзіне жіберілген күштерді басқаруын тапсырды. Мид Грантка Уорреннің бүкіл корпусын Шерденге көмектесуге жылжыту жоспары Уорреннің идеясы екенін айтпады. Грант Шерденге V корпус пен Рональд Маккензидің Джеймс армиясының атқыштар дивизиясы оның қолдауына жіберілгенін хабарлағанда, ол негізсіз түрде Уоррен оған "түннің жарымына дейін" жетеді деді. Шаршаған V корпусының сарбаздарына қараңғы, лайлы жолмен, көпірдің қирауымен шамамен 6 мильді (10 км) бір сағатта жүріп өту мүмкін емес еді. Түн бойы ешкім Шерденге Уорреннің орналасуы, логистикалық жағдайы және оның бұйрықтарын қашан алғаны туралы толық және нақты ақпарат бермеді. Мидтің Гриффин дивизиясын Бойдтон Планк Жолына және Айрс пен Кроуфорд дивизияларын Бартлеттке доктор Бойсо фермасына қосылуға жіберу бұйрығы, доктор Бойсо фермасындағы конфедераттардың үлкен күші мен көпірді жөндеу қажеттігін ескермеді. Уорреннің Мидке осы өзгеріс туралы және Грейвли Рундағы конфедераттардың үлкен күші салдарынан конфедераттардың қанатына және артқы жағына қарсы қимылдау мүмкін еместігі туралы хабарламасы телеграф желісінің үзілуіне байланысты кешікті. Хэмфридің II корпусына V корпусының қозғалысынан кейін оны ауыстыру туралы кеңес берілді. Хэмфри өзінің корпусы 31 наурыздың таңынан бастап бұрынғы позициясын қайтадан иелене алатынын жауап берді. Ол Уорренге сағат 00:30-да хат жіберіп, Уорреннің кестесін сұрады, сонда ол өзінің қозғалыстарын Уорреннің қозғалысымен үйлестіре алады. Мид Грейвли Рун көпірінің мәселесі туралы телеграф сағат 23:45-те қалпына келтірілген кезде білді. Уоррен Мидтің баламалы бағыттарды қарастыру туралы ұсынысын қабылдамады, өйткені корпусын жылжытуға тым көп уақыт кетеді. Айрс Уорреннің Бойдтон Планк Жолына көшу бұйрығын сағат 22:00 шамасында алды. Бұл оған шамамен 2 мильді қиын жермен өтіп, Грейвли Рун тармағын кесіп өтуді талап етті. Айрстың дивизиясы таңертең Шерденнің позициясына келді. Уоррен болжағандай, Бартлетттің Пикеттің қанатына қауіп төндіргені Пикеттің Бес Форкқа шегінуіне жеткілікті болды, конфедераттар Айрс Динуидди сот үйіне жеткен кезде осыны істеді. Шерденнің штаб офицерлерінің бірі Айрзбен кездесіп, оған бір миль артқа Брукс Жолына бұрылуы керек екенін айтты. Айрс Брукс Жолына оралды, онда жалғыз конфедерат пикеті тез қашып кетті және Айрстың әскері сағат 14:00-ге дейін демалуға жайғасты. Уорреннің бірде-бір бөлімшесі Ж. Бойсо фермасында болған жоқ. Ең жақын болған - доктор Бойсо фермасында, солтүстікке қарай 2 км жерде, ал Бартлетт бригадасы қайта шақырылды. Осылайша Уоррен Кроуфорд пен Гриффин дивизияларының кері қайтуын қадағалай бастады. Конфедераттар шабуыл жасамады және Уоррен Кроуфордпен бірге Крамп Жолына жеткенше онымен бірге болды. Шерден атпен келіп, бригадир генерал Джошуа Чемберленмен кездесіп, Уоррен қайда екенін сұрады. Чемберлен оның колоннаның соңында деп ойлаймын деді. Уорреннің екі дивизиясы осы хабардан бір сағат ішінде солай істеді. Штаб офицері сағат 09:30 шамасында Уорренге келіп, Уэббтің хабарламасын тапсырды. Уэбб осы хабарламаны Уорренге сағат 06:00-де жібергенде, Мид Грантка Уоррен бүкіл корпусымен жақын арада Динуиддиге жететінін және қосымша бұйрықтар қажет екенін хабарлайтын телеграмма жіберді. Грант Маккензидің атқыштар дивизиясы фронттан вагонды кері шегінуді күзету міндетін орындағаннан кейін, Маккензи мен оның әскерлерін Динуидди сот үйіне Шерденге бағынуға бұйырды. Сағат 03:30-да лагерьді тастап, Маккензидің атқыштары Монкстың мойны мен Воан жолдары арқылы Динуидди сот үйіне қарай жол тартты.

Пикет Бес бұралысқа кетеді

Пикетт өзінің позициясының ұстауға келмейтінін түсінді, өйткені сағат 9:00 мен 10:00 аралығында Бартлетт бригадасының Шериданды күшейту үшін келе жатқанын білді, бұл оның күштерін қанаттан шабуылдайтын одақтың жаяу әскеріне ашық қалдырды. Сондықтан Пикетт таңғы сағат 5:00-ге дейін Файв Форкске қайтыды, Шериданға шабуыл жасаудан күткен кез келген артықшылықтан бас тартты. Бартлетт бригадасы сол түні маршқа шыққан Гриффин мен Кроуфорд дивизияларының алдыңғы қатарлы бөлімдері болды, олар Пикеттің күштерін өздері мен Шеридан әскерлерінің арасында қоршап алуға тиіс еді. Пикеттің кері шегінуі оған Файв Форкс пен Оңтүстік теміржолын қорғау мүмкіндігін берді. Шеридан конфедераттардың кері шегінгенін білгенде, Кастер дивизиясын, көбінесе жаяу әскер ретінде, сол жақта, ал Девиннің атты дивизиясын оң жақта қууға жіберді. Бірнеше артиллериялық бөлімдер мен Крук корпусынан Грегг бригадасы да қолдау үшін алға жылжыды. Конфедераттар Файв Форкске жеткенде, окоптар мен бекіністерді жақсартуға кірісті, соның ішінде окоптарының солтүстігінен немесе шығысынан өтетін қорғаныс шебін құруға да көшті. Сол қанатты жақсартуға назар аударылса да, Пикетт өзінің әскері Файв Форкске жеткен кезде бастапқыда салынған топырақ жұмыстарының желісін олар Динуидди сот үйінен оралғанда оқшау жақсартқан жоқ. Желі тек алдында шағын ор қазылған жұқа қарағай тіректерден ғана тұрды, сонымен қатар Пикетттің күштерін орналастыруы да нашар болды. Әсіресе атты әскерлер сулы өзендермен толы орманды аймақтарға орналастырылды, сондықтан олар тек тар жолмен ғана алға жылжуға мүмкіндік алды. Пикетт Файв Форкске оралғаннан кейін, Роберт Лидің "кез келген жағдайда" Файв Форксты ұстауды бұйрықтайтын телеграммасын алды деген қауесет бар.

Бес бұрақтың прелюдиясы

Уорреннің 1865 жылғы 31 наурыздағы Уайт-Ок-жолындағы табыстары және Пикеттің әскерін Динвидди сот үйінен Бес Форкқа кері қайтарған Уоррен дивизияларының қимылы, содан кейін оның корпусын Шеридан күштерімен бірге орналастыру, ертесі күні Бес Форк шайқасында Конфедерацияның жеңілісіне және 1865 жылғы 2 сәуірдегі Петербургтің үшінші шайқасында одақтың шабуылына жағдай жасады.