Кіріспе

1862 жылы америкалық Азамат соғысының шайқасы. 275 артиллерия. Күші = 30 646 қатысқан әскер. Зардаптары = 10 337, 1 567 қаза тапқан, 7 752 жараланған, 1 018 тұтқынға алынған/жоғалған. 3 қыркүйекте Мэриленд штатына енді, 30 тамыздағы Екінші Булл-Ран шайқасындағы жеңісінен кейін. Жеңіске деген сеніммен, Конфедерация жетекшілері соғысты жау территориясына енгізуді жоспарлады. Лидің Мэрилендке басып кіруі Брэкстон Брэгг пен Эдмунд Кирби Смит армияларының Кентуккиге басып кіруімен бір уақытта жүзеге асыру жоспарланған. Бұл сондай-ақ логистикалық себептерге байланысты қажет болды, өйткені Солтүстік Вирджинияның шаруашылықтары азық-түліксіз қалған. 1861 жылғы көктемде Балтимордағы тәртіпсіздіктер және президент Линкольнның қала арқылы жасырын өтуге мәжбүр болғаны сияқты оқиғаларға сүйене отырып, Конфедерация жетекшілері Мэриленд Конфедерация күштерін жылы қарсы алады деп болжады. Олар "Мэриленд, менің Мэриленд!" әнін шырқап марш жасады, бірақ 1862 жылдың күзіне қарай Одаққа адал сезімдер күшейді, әсіресе штаттың батыс бөлігінде. Азаматтар Ли армиясы қалаларынан өтіп бара жатқанда көбінесе үйлерінде жасырынып, немесе Потомак армиясы шаттықпен қарсы алынғанда суық үнсіздікпен қарап отырды. Конфедерация саясаткерлерінің кейбіреулері, соның ішінде президент Джефферсон Дэвис, Конфедерация Одақ территориясында әскери жеңіске жетсе, шетелдік мойынұстау мүмкіндігі артады деп сенді; мұндай жеңіс Ұлыбритания мен Франциядан мойынұстау мен қаржылық қолдау алуға мүмкіндік беруі мүмкін, бірақ Ли Конфедерацияның әскери жоспарларын осы мүмкіндікке негіздеуі керек деп ойлағандығына ешқандай дәлел жоқ. Макклелланның 87 000 адамнан тұратын I және XII корпустары Поптың әскерінен келген бөлімдер болды, ал II, V және VI корпустары Макклелланмен және Потомак армиясымен Пенинсула науқанында шайқасқан, IX корпус Потомак армиясына жаңадан қосылған. Соңғы корпус Солтүстік Каролинада әрекет етті және оның бір бөлігі Поппен шайқасты. VI корпустың құрамына IV корпустың дивизиясы кірді. Науқанның басында Макклеллан өзінің армиясына тәжірибесіз сарбаздардан тұратын жиырма төрт полк тағайындап, ардагерлердің қатарын толықтырды. Осы жас әскерлердің он сегіз полкі, барлығы шамамен 15 000-16 000 адам, Макклеллан армиясымен бірге Антиетамға қарай жорыққа шықты. Осылайша, Макклеллан армиясының шамамен төрттен бірі тәжірибесіз және нашар даярланған болды. II, IX және XII корпустары басқа корпустарға қарағанда осы әскерлерден көбірек алды. I корпусты генерал-майор Джозеф Хукер басқарды және онда үш дивизия болды. II корпусты генерал-майор Эдвин Воз Самнер басқарды және онда үш дивизия болды. Жалпы алғанда, корпустың ардагерлері жақсы жауынгерлік бірлік ретінде танымал болды. V корпусты генерал-майор Фитц Джон Портер басқарды. Бастапқыда корпустың бір дивизиясы ғана Макклелланмен бірге жүрді, бірақ кейіннен екінші дивизия Вашингтонның қорғанысынан босатылып, Потомак армиясына қосылды. Корпустың үшінші дивизиясы шайқас күні Макклелланға жетті. VI корпус екі дивизиядан және IV корпустың жасағынан тұратын және оған генерал-майор Уильям Б. Франклин басшылық етті. Бұл үш дивизия шайқас басталғанда Макклелланның негізгі күштерінен шамамен төрт сағаттық қашықтықта орналасты. IX корпус төрт дивизиядан тұратын және номиналды түрде генерал-майор Амброз Бернсайд басқарды, бірақ Бернсайд уақытша Макклеллан армиясының бір бөлігіне басшылық етті және активті басқару генерал-майор Джесси Реноға Оңтүстік тау шайқасында қаза болғанға дейін, содан кейін бригадир генерал Джейкоб Д. Коксқа берілді. XII корпус Макклелланның ең кішкентай корпусы болды және екі дивизиядан тұратын. Оның басшысы бригадир генерал Джозеф К. Ф. Мэнсфилд болды, ол шайқастан екі күн бұрын ғана басшылыққа тағайындалды. Макклеллан армиясында бригадир генерал Альфред Плесонтон басқарған кавалерия дивизиясы да болды. 2023 жылғы тарихшы Д. Скотт Хартвигтің зерттеуіне сәйкес, Макклеллан 17 қыркүйекте шайқасқа 72 199 әскерді дайындады, ал күшейту ретінде тағы 14 000 әскер келді. Хартвиг I корпустың күшін 9 582 деп, II корпустың күшін 16 475 деп, V корпустың күшін 9 476 деп, үшінші дивизияда тағы 7 000, VI корпуста 11 862 адам, IV корпустың жасағында тағы 7 219 адам, IX корпуста 12 241, XII корпуста 8 020, ал кавалерия дивизиясында 4 543 адам деп бағалады. Бұл күшке 293 зеңбірек қолдау көрсетті.

Конфедерация

Генерал Лидің Солтүстік Вирджиния армиясы екі үлкен жаяу әскер қанатына бөлінді, оларға генерал-майорлар Джеймс Лонгстрит пен Томас Дж. "Стоунволл" Джексон басшылық етті. Лонгстриттің қанаты Джексон қанатынан сандық тұрғыдан үлкен болды. Бұл құрылым Конфедерация заңының корпустар құруға рұқсат етпеуіне байланысты болды. Лонгстриттің қанатында генерал-майорлар Лафайет МакЛоус пен Ричард Х. Андерсон, сондай-ақ бригадир генералдар Дэвид Рамф Джонс, Джон Г. Уокер және Джон Белл Худ басқарған бес дивизия болды. Джексон қанатында генерал-майорлар Дэниел Харви (Д. Х.) Хилл мен Амброз Пауэлл (А. П.) Хилл, және бригадир генералдар Александр Р. Лоутон мен Джон Р. Джонс басқарған төрт дивизия болды. Лидің құрамында генерал-майор Дж.Е.Б. Стюарт басқарған атқыштар дивизиясы және бригадир генерал Уильям Нельсон Пендлтон басқарған резервтік артиллерия бөлімі де болды. Джексон мен Лонгстриттің қанаттары арасындағы бөлімдердің орналасуы икемді болды; Антиетам шайқасында екеуі де майданның учаскелеріне қолбасшылық етті, ал дивизиялар өздері соғысқан географиялық аймақтың қолбасшысына бағынды. Солтүстік Вирджиния армиясы Макклеллан армиясынан моральдық және басшылық жағынан артықшылықтарға ие болды, бірақ жабдықталуы нашар болды, жау территориясында логистикалық желілерден алыс орналасқан және жеткіліксіз қаруланған еді. Әртүрлі үлгідегі қарулармен жабдықталғандықтан оқ-дәрімен қамтамасыз ету қиын болды, сондай-ақ көптеген конфедерат сарбаздары әлі де аз қашықтықта атуға арналған гладкоствол қаруларын қолданды. Конфедерация артиллериясына берілген көптеген зеңбіректер ескірген, ал Одақтың зеңбіректері заманауи болды. Конфедерация Антиетам шайқасында шамамен 246 зеңбірекке ие болды, бірақ кейбір конфедерациялық батареяларға берілген зеңбіректердің нақты саны белгісіз. Ли армиясы аурудан әлсіреп қалды, тарихшы Джозеф Т. Глаттар Ли армиясының үштен бірінен жартысына дейін Антиетам шайқасына қатыспағанын, себебі әскерлерден қалысқандар болғанын есептейді. Антиетам шайқасындағы конфедерат күштерін анықтау қиын; Хартвиг нақты санды анықтау мүмкін емес екенін, бірақ шамамен 37 600 адамды құрағанын бағалайды.

Әскерлердің орналасуы

Шарпсбург қаласының жанында Ли 15 қыркүйектен бастап қолдағы күштерін Антиэтам сағасының артындағы төменгі қыратқа орналастырды. Бұл тиімді қорғаныс позициясы болғанымен, ол бұзылмайтын емес еді. Жер бедері жаяу әскерлерге тамаша жағдай жасады: теміржол және тас қоршаулар, әк тасты үстірттер, кішкентай ойыстар мен шұңқырлар. Олардың алдындағы сағасы ені 18-30 метр болатын шағын кедергі еді, оны кейбір жерлерде аттап өтуге болады, ал үстіне 1,5 шақырым аралықта үш тас көпір салынған. Бұл жағдай да қауіпті болды, себебі Конфедерацияның арт жағы Потомак өзенімен кесілген еді, ал Шепардстаундағы Ботеллер форды ғана жақын жердегі жалғыз өткел болды. (Мэриленд штатының Уильямспорт қаласындағы форд Шарпсбургтен солтүстік-батысқа қарай 16 шақырым қашықтықта орналасқан және Джексон Харперс-Ферриге қарай жорық жасағанда оны пайдаланған. Одақ әскерлерінің соғыс кезіндегі орналасуы сол бағытта шегінуді қиын етіп берді.) 15 қыркүйекте Лидің тікелей бағынуындағы күштер 18 000 адамнан аспады, бұл Федералды армияның үштен бір бөлігі ғана еді. Одақтың алғашқы екі дивизиясы 15 қыркүйектің түстен кейін, ал армияның қалған бөлігі сол күні кешке келді. 16 қыркүйек күні таңертең одақтың шабуыл жасауы сан жағынан үлкен артықшылыққа ие болғанымен, Макклелланның әдеттегі сақтығы мен Лидің Шарпсбургте 100 000 адамнан астам күші бар деген сенімі оны шабуылды бір күнге кейінге қалдырды. Бұл Конфедерация әскерлеріне қорғаныс позицияларын дайындауға көбірек уақыт берді және Лонгстриттің корпусының Хагерстауннан, ал Джексон корпусының (А.П. Хилл дивизиясын қоспағанда) Харперс-Ферриден келуіне мүмкіндік жасады. Джексон сол жақ (солтүстік) қанатын Потомакқа бекітіп қорғады, Лонгстрит оң жақ (оңтүстік) қанатын Антиэтамға бекітіп қорғады, бұл сызықтың ұзындығы шамамен 6 шақырым болатын. (Шабуыл күшейген сайын және Ли бөлімдерді ауыстырған сайын, бұл корпус шекаралары айтарлықтай үстіне шықты.) 16 қыркүйек күні кешке Макклеллан Хукердің I корпусына Антиэтам сағасын кесіп өтіп, жау позицияларын тексеруді бұйырды. Мидтің дивизиясы Хоуд әскерлеріне Шығыс Орманының жанында сақтықпен шабуыл жасады. Қараңғы түскеннен кейін артиллериялық оқ ату жалғасты, Макклеллан келесі күнгі шайқасқа әскерлерін орналастырды. Макклелланның жоспары жаудың сол жақ қанатын басып алу болды. Ол Антиэтам өзеніндегі көпірлердің орналасуына байланысты осы шешімге келді. Төменгі көпір (жақын арада Бёрнсайд көпірі деп аталатын) үстінен қарап тұрған конфедерациялық позициялармен басып алынды. Бунсбородан келетін жолдағы ортаңғы көпір Шарпсбург маңындағы биіктіктен артиллериялық оқтарға ұшырады. Бірақ жоғарғы көпір Конфедерацияның қаруларынан 3 шақырым қашықтықта орналасқан, сондықтан оны қауіпсіз кесіп өтуге болады. Макклеллан өзінің армиясының жартысынан астамын шабуылға жұмсауды жоспарлады, бастапқыда екі корпустан бастап, үшінші, қажет болған жағдайда төртінші корпустармен қолдау көрсетуді көздеді. Ол Конфедерацияның оң жағына қарсы бесінші корпуспен бір уақытта диверсиялық шабуыл жасауды жоспарлады және егер шабуыл сәтті аяқталса, резервтерімен орталыққа соққы беруге дайын болды. Шығыс Орманындағы шайқас Макклелланның ниеттерін Лиге жеткізді, ол өз қорғанысын тиісінше дайындады. Ол адамдарын сол жақ қанатына ауыстырды және әлі шайқас алаңына келмеген екі қолбасшысына шұғыл хабар жіберді: Лафайет МакЛоус екі дивизиямен және А.П. Хилл бір дивизиямен.

Жер бедері және оның салдары

Макклелланның жоспарлары нашар үйлестірілген және орындалуы да нашар болды. Ол әрбір бағынышты командиріне тек өз корпусы үшін ғана бұйрықтар берді, бірақ бүкіл шайқас жоспарын сипаттайтын жалпы бұйрықтарды бермеді. Шайқас алаңының жер бедері сол командирлерге өз секторларынан тыс оқиғаларды бақылауды қиындатты. Одан әрі, Макклелланның штабы шайқас желісінен бір шақырымнан астам қашықтықта (Филип Прай үйінде, өзеннің шығысында) орналасқан. Бұл оның жеке корпустарды басқаруын қиындатты. Сондықтан келесі күні шайқас үш жеке, көбінесе үйлестірілмеген шайқас ретінде жүрді: таңертең шайқас алаңының солтүстік жағында, түстен кейін ортасында және кешке қарай оңтүстік жағында. Макклеллан күштерін үйлестіру және шоғырландырудың жетіспеуі Одақтың екі есе басымдығын толығымен жойды. Бұл Лиге әр шабуылға қарсы қорғаныс күштерін жылжытуға мүмкіндік берді.

Жүкерек пен Шұңқыр шабуыл

Соғыс 17 қыркүйекте таңертең (шамамен сағат 5:30-да) Жозеф Хукер басқаратын Одақтың I корпусының Хагерстаун жолымен шабуыл жасауымен басталды. Хукердің мақсаты – Дункер шіркеуі орналасқан үстірттік, неміс баптисттерінің қарапайым ақтан сырланған ғимараты. Хукердің шамамен 8600 адамы болды, бұл Стоунволл Джексонның 7700 қорғаушысынан аздап көп, және конфедераттардың мықты қорғаныс позициялары осы шағын айырмашылықты толыққанды өтеді. Абнер Даблдей дивизиясы Хукердің оң жағына, Джеймс Рикетс сол жағына – Шығыс орманына, ал Джордж Мидтің Пенсильвания резервтері дивизиясы орталыққа және сәл артқа жылжыды. Джексонның қорғанысын Александр Лоутон мен Джон Р. Джонс дивизиялары құрады, ал Батыс орманында төрт бригада резервте тұрды. Бірінші одақтық әскерлер Солтүстік орманынан шығып, жүгері егісіне келгенде артиллериялық қақтығыс басталды. Конфедераттардың отын батыстан Джеб Стюарттың атты артиллериясы, ал оңтүстіктен – Дункер шіркеуінен саздың арғы жағындағы биіктікте полковник Стивен Д. Лидің төрт батареясы ашты. Одақтың жауап шабуылы Солтүстік орманының артындағы қырқадағы тоғыз батареядан және Антитам ағысынан 3 шақырым шығысқа қарай орналасқан 20 фунттық Паррот мылтықтарынан жасалды. Атыс екі тарапқа да ауыр шығын әкелді, ал полковник Ли оны «артиллерия тозағы» деп сипаттады. Жүгері егісінде жасырылған конфедерат штықтарының жарқырауын көріп, Хукер жаяу әскерін тоқтатты және төрт артиллерия батареясын алға жылжытты, олар федералдық жаяу әскердің үстінен егіске снарядтар мен шашыранды оқтарды атып жіберді. Соғыс басталды, көру қабілетінің нашар болуына байланысты мылтық ағаштарымен және штықтармен қақтығыс болды. Офицерлер бұйрықтарды айқайлап, қарғып, ешкім естимейтін шуда жүрді. Мылтықтар тым көп атудан қызып, ластанып кетті, ауа оқтар мен снарядтармен толы болды. Бригадир генерал Трумэн Сеймур басқаратын Мидтің 1-ші бригадасы Шығыс орманынан алға жылжи бастады және полковник Джеймс Уокердің Алабама, Джорджия және Солтүстік Каролина әскерлерінің бригадасымен атысқа түсті. Уокердің әскерлері Лидің артиллерия отының көмегімен Сеймурды кері шегіндіргенде, Рикетс дивизиясы да артиллерияның отына ұшырап, жүгері егісіне кірді. Бригадир генерал Абрам Дюрие бригадасы полковник Марселл Дугластың Джорджия бригадасының шабуылына тікелей соқтығысты. Күшті отқа төтеп беріп, күшейтудің жетіспеуіне байланысты ешқандай артықшылыққа ие болмаған Дюрие шегінуге бұйрық берді. Дюрие күткен күшейту – бригадир генерал Джордж Л. Хартсуфф пен полковник Уильям А. Кристиан бригадалары оқиға орнына жетуде қиындықтарға тап болды. Хартсуфф снарядтан жарақат алды, ал Кристиан қорқып, артқа қашып кетті. Әскерлер жиналғаннан кейін жүгері егісіне шабуыл жасағанда, олар бұрынғыдай артиллерия мен жаяу әскердің отына тап болды. Одақтың басым күштері көріне бастағанда, Гарри Хейс басқарған Луизиана «Жолбары» бригадасы шайқасқа кіріп, одақтық әскерлерді Шығыс орманына кері итерді. 12-ші Массачусетс жаяу әскерінің 67 пайыздық шығыны сол күні кез келген бөлім үшін ең жоғары көрсеткіш болды. Федералдар жүгері егісіне артиллерия батареясын орналастырғаннан кейін жолбарыстар жеңілді. Атыс кезінде 500-ден 323-і қаза тапты. Жүгері егісінде соғыс аяқталмаса, батысқа қарай бірнеше жүз метр қашықтықтағы одақтық күштер сәтті шабуыл жасады. Олар Старк бригадасының 1150 адамының шабуылымен тоқтатылды, олар алыстан ауыр от ашты. Темір бригаданың қатал атысына ұшырағаннан кейін конфедерат бригадасы кері шегінді, ал Старк қаза тапты. Одақтықтар Дункер шіркеуіне шабуылды қайта бастап, Джексонның қорғаныс желісінде үлкен саңылау жасады, ол құлау алдында тұрды. Құны жоғары болғанына қарамастан, Хукер корпусы тұрақты түрде алға жылжуда. Конфедерат күшейтулері сағат 7-ден кейін келді. МакЛоус пен Ричард Х. Андерсон дивизиялары Харперс-Ферриден түнгі шеруден кейін келді. Сағат 7:15 шамасында генерал Ли Джексонға көмек үшін Джордж Т. Андерсонның Джорджия бригадасын армияның оң жақ қанатынан көшірді. Сағат 7-де Худтың 2300 адамынан тұратын дивизиясы Батыс орманынан өтіп, одақтық әскерлерді тағы да жүгері егісі арқылы кері итерді. Тексастықтар ерекше қатыгездікпен шабуыл жасады, өйткені олар резервтен шақырылғанда, бірнеше күннен бері жеген алғашқы ыстық таңғы асын тоқтатуға мәжбүр болды. Оларға Д. Х. Хилл дивизиясының үш бригадасы Мумма фермасынан, жүгері егісінің оңтүстік-шығысынан, ал Джобал Эрли бригадасы Никодемус фермасынан, Батыс орманы арқылы, Джеб Стюарттың атты артиллериясын қолдаудан келді. Темір бригаданың кейбір офицерлері 4-ші АҚШ артиллериясының B батареясының артиллериялық құралдарының маңына әскерлерді жинады, ал Гиббон өзінің бұрынғы бөлімі бірде-бір кассионды жоғалтпағанын қадағалады. Бірақ Худ әскерлері шайқастың ауыр жүгін көтерді және ауыр шығынға ұшырады – 60 пайыз, бірақ олар қорғаныс желісінің күйреуін болдырмады және I корпустың шабуылын тоқтатты. Өзінің дивизиясы қайда екенін сұраған әріптес офицерге Худ: «Далада өлді», – деп жауап берді.

Мэнсфилд пен Седжвик

Хукердің әскерлері де қымбатқа бағаланып, бірақ мақсаттарына жете алмады. Екі сағаттан соң, 2500 адам қаза болғаннан кейін, олар бастаған жеріне қайта оралды. Астық егістігінің алқабы шамамен терең және ені болды, ол сипаттауға келмейтін қираудың көрінісі болды. «Астық егістігі» күніне кемінде 15 рет қолы ауысқан деп есептелді. Шабуыл кезінде Темір бригадасының 6-шы Висконсин полкіне қолбасшылық еткен майор Руфус Доуес, кейіннен Хагерстаун жолындағы шайқасты Фредериксбургтегі тас қабырғамен, Спотсильванияның «Қанды бұрышымен» және Колд-Харбордың сою алаңымен салыстырып, «Антиетам жолы олардың барлығын қырғынның айқын дәлелімен басып өтті» деді. Хукерге Мэнсфилдтің XII корпусының 7200 жаяу әскерімен күш қосылды, олар шамалы анықталған резервтік рөлде болды. Мэнсфилдтің әскерлерінің жартысы жаңа ғана қосылғандар еді, ал Мэнсфилд өзі де тәжірибесіз болды, өйткені қолбасшылыққа екі күн бұрын ғана тағайындалған. Ол 40 жыл қызмет еткенімен, ешқашан үлкен әскерді жауынгерлік қимылға бастаған емес. Әскерлерінің атыс астында қалуынан қорқып, ол оларды «компаниялар тізбегі, тығыз жиналған» формацияда жүргізді, бұл полк қатарларының мұқият орналасуымен, әдеттегі екі қатардың орнына он қатарға дейін жиналған формация. Оның әскерлері Шығыс орманына кіргенде, олар «сарай сияқты» артиллерия үшін өте жақсы нысана болды. Мэнсфилдтің өзі кеудесіне оқ тиіп, келесі күні қайтыс болды. Альфеус Уильямс XII корпустың уақытша қолбасшылығын қабылдады. Мэнсфилдтің 1-ші дивизиясының жаңадан келгендері Худтың қатарына қарсы ілгерілемеді, оны Колквитт пен МакРей басқарған Д. Х. Хиллдің дивизиясының бригадалары нығайтты. Алайда, Джордж Сирс Грин басқарған XII корпустың 2-ші дивизиясы МакРейдің әскерлерін бұзып өтті, олар флангалық шабуылға ұшырайды деп қате ойлап қашқан. Бұл қатардың бұзылуы Худ пен оның әскерлерін, саны жағынан кем, күнді бастаған Батыс орманында қайта топтасуға мәжбүр етті. Грин Дункер шіркеуінің маңына жетіп, Стивен Лидің батареяларын ығыстырды. Хукер шабуылды үйлестіруге тырысты, бірақ Конфедерацияның мергеншісі генерал мен оның ақ атын көріп, Хукердің аяғына оқ тигізді. Оның I корпусының қолбасшылығын Хукер Мидке тапсырды. Рикетс Мидтен жоғары тұрды, бірақ Макклеллан Хукердің Мидті корпустың қолбасшылығына тағайындауын қолдады. Бірақ Хукер майданнан алынғаннан кейін, майданда қалған әскерлерді үйлестіруге билігі бар генерал қалмады. Конфедерацияның сол қанатын бұрып, Мэнсфилд әскерлеріне жасалған қысымды жеңілдету үшін Самнердің II корпусына таңғы сағат 7:20-де екі дивизияны шайқасқа жіберу бұйрығы берілді. Седжвиктің 5400 әскерінен тұратын дивизиясы Антиетамды бірінші болып кесіп өтті және солға бұрылып, Конфедерация әскерлерін Амброз Бернсайдтың IX корпусының шабуылына түсіру мақсатымен Шығыс орманына кірді. Бірақ жоспар дұрыс болмады. Олар Уильям Х. Френчтің дивизиясынан бөлініп, 9-да Самнер, дивизияға ілесіп келген, үш бригаданы үш ұзын қатарға, әскерлер қатарласып, қатарлар арасында 50 қадам ғана болатын ерекше шайқас формациясымен шабуылға көшті. Оларға алдымен Конфедерация артиллериясы, содан кейін үш жағынан Эрли, Уокер және МакЛоус дивизиялары шабуыл жасады. Жарты сағаттан кем уақыт ішінде Седжвиктің әскерлері үлкен тәртіпсіздікпен бастапқы орнына қайта шегінуге мәжбүр болды, Седжвик өзі де жараланғаннан кейін бірнеше айға майданнан шығарылды. Самнердің «бейхабар» шабуылы, I және XII корпус штабтарымен үйлестірудің болмауы, Седжвиктің дивизиясына ілесіп келгенде Френч дивизиясының бақылауын жоғалтуы, шабуылға дейін жеткілікті барлау жүргізбеуі және Конфедерацияның қарсы шабуылымен тиімді қоршалған ерекше шайқас формациясын таңдауы үшін көптеген тарихшылар Самнерді айыптады. Алайда, тарихшы М. В. Армстронгтың соңғы зерттеулері Самнердің тиісті барлау жүргізгенін және оның шабуыл жасаған жеріне шабуыл жасау шешімі оған қолжетімді ақпаратпен негізделгенін анықтады. Сағат 9:45 шамасында Уильямсқа Самнерді күшейту тапсырылды, ол ХХ корпусының екі полкін Хагерстаун жолына жіберді. Екі полк жаңадан Конфедерацияның оң жағынан келген Джон Г. Уокердің дивизиясымен кездесті. Уокердің әскерлері екі одақтық полкті кері қайтарды, ал полковник Ван Х. Мэннинг басқарған Конфедерация бригадаларының бірі Гриннің Дункер шіркеуі маңындағы орнына шабуыл жасады. Мэннинг бригадасын кері қайтарып, Гриннің сарбаздары Батыс орманына қарсы шабуыл жасады. Жарыс Дункер шіркеуінің айналасында басылып, Ли орталығына қарай жылды. Таңертеңгі кезең екі жақта да шамамен 13000 адам қаза тапты, оның ішінде екі одақтық корпус қолбасшысы болды.

Суға батқан жолда шабуылдар басталды

Түске қарай шабуыл Конфедерация саптарының ортасына жылды. Самнер Седжвиктің дивизиясының таңертеңгі шабуылына қосылды, бірақ оның тағы бір дивизиясы, Френч басшылығында, Самнер мен Седжвиктен байланысын үзіп, түсініксіз себеппен оңтүстікке бет бұрды. Жауынгерлік қимылға қатысуға құштар Френч жолында шайқасшыларды кездестіріп, әскерлеріне алға жылжуға бұйрық берді. Осы кезде Самнердің көмекшісі (және ұлы) Френчті тауып, Батыс Орманындағы қаһарлы шайқастарды сипаттап, оған Конфедерацияның назарын олардың орталық бөлігіне аудару үшін шабуыл жасауды тапсырды. Френч Д. Хилл дивизиясымен кездесті. Хилл шамамен 2500 әскерге ие болды, бұл Френчтің әскерінен екі есе аз, және оның бес бригадасының үшеуі таңертеңгі шайқаста қирады. Бұл сектор теориялық тұрғыдан ең осал болып саналды. Бірақ Хиллдің әскерлері мықты қорғаныс позициясында, бірте-бірте көтерілетін төбенің басында, жылдар бойы көліктердің қозғалысынан тозығы жеткен, табиғи ор қалыптасқан суы бар жолда орналасқан еді. Френч таңғы сағат 9:30-да Хиллдің импровизацияланған бекіністеріне қарсы бригадалық шабуылдарды бастады. Бірінші шабуылға шыққан бригада, көбінесе тәжірибесіз әскерлер, бригадир генерал Макс Вебердің басшылығымен, қатты мылтық атысынан тез жеңіліске ұшырады; екі тарап та осы сәтте артиллерия қолданбады. Екінші шабуыл, полковник Дуайт Моррис басқаратын жаңадан келген сарбаздар, сондай-ақ қатты атысқа ұшырады, бірақ Роберт Родстың Алабама бригадасының қарсы шабуылын тойтарды. Үшінші шабуылды бригадир генерал Нейтан Кимболл басқарды, оның құрамында үш тәжірибелі полк болды, бірақ олар да суы бар жолдан атылған оқтарға түсті. Френчтің дивизиясы бір сағаттан кем уақыт ішінде 1750 адамнан (5700 әскерінен) шығынға ұшырады. Екі тараптан да күшейтерулер келіп жатты, ал сағат 10:30-да Роберт Ли өзінің соңғы резервтік дивизиясын – генерал-майор Ричард Х. Андерсон басқаратын 3400 әскерді Хиллдің қатарын нығайтуға және оңға қарай кеңейтуге жіберді, Френчтің сол қанатын қоршауға дайындық жүргізді. Бірақ сол уақытта генерал-майор Израиль Б. Ричардсонның дивизиясының 4000 әскері Френчтің сол жағына жетті. Бұл Самнердің үш дивизиясының соңғысы болды, оны Макклеллан өзінің резервтік күштерін ұйымдастырған кезде артта ұстады. Күннің төртінші шабуылын бастаған – суы бар жолға қарсы бригадалық генерал Томас Ф. Мигердің ирланд бригадасы болды. Олар желдің астында жасыл туларын желбіретіп алға жылжи бергенде, полк қақпашысы, әке Уильям Корби, Рим-католик шіркеуінің өлімге дайын тұрғандарға арналған шартты кешірім сөздерін айқайлап, жасақтың алдыңғы қатарынан алға-артқа жүрді. Көбінесе ирланд иммигранттары ауыр оқ жаудырылғаннан кейін 540 адамды жоғалтып, кері шегінуге бұйрық алды. Генерал Ричардсон бригадалық генерал Джон К. Колдуэлл бригадасын түскі уақытта шайқасқа жіберді (Колдуэлл артта, сабан үйінің артында екенін естігеннен кейін), содан кейін жағдай өзгерді. Андерсонның Конфедерация дивизиясы генерал Андерсон шайқастың басында жарақаттанғаннан кейін қорғауға көп көмек көрсетпеді. Басқа да маңызды басшылар жоғалды, соның ішінде Джордж Б. Андерсон (туыс емес; Андерсонның орнына келген 2-ші Солтүстік Каролина полкінің полковнигі Чарльз С. Тью, қолбасшылыққа келгеннен бірнеше минуттан кейін қаза тапты) және 6-шы Алабама полкінің полковнигі Джон Б. Гордон. Конфедерацияның басқару құрылымы бұзыла бастады.

Су астында қалған жолдың құлдырауы

Колдуэлл бригадасы Конфедерацияның оң жақ флангын айналып өткенде, полковник Фрэнсис С. Барлоу 61-ші және 64-ші Нью-Йорк полктеріне жетекшілік етті. Барлоу мен подполковник Нельсон Майлз желідегі әлсіз тұсқа тапты және әскерлерін Конфедерация желісіне тікелей от ашуға қолайлы жағдайға жеткізді, осылайша оны қауіпті тұраққа айналдырды. Дұшманның бұл қауіп-қатеріне тойтарыс беруге тырысқанда, Роудс берген бұйрықты лейтенант Джеймс Н. Лайтфут дұрыс түсінбеді, ол Гордонның орнын басып отырған еді. Лайтфут өзінің әскерлеріне кері бұрылып, шегінуге бұйрық берді, және бригаданың барлық бес полкі бұл бұйрықты оларға да қатысты деп ойлады. Конфедерация әскерлері Шарпсбургке қарай ағылып, желісін жоғалтты. Джордж Андерсон бригадасының көп бөлігі де Ричард Андерсон дивизиясының шегінуімен бірге кері шегінді. Ричардсонның әскерлері генерал Лонгстрит жинаған артиллерия оларды кері қайтарғанда, қарқынды түрде қууға тырысты. Д. Х. Хилл бастаған 200 сарбаздық қарсы шабуыл Федералдықтардың сол флангын суға батқан жол маңында айналып өтті, бірақ 5-ші Нью-Гэмпширдің қаһарлы шабуылымен кері қайтарылса да, бұл орталықтың құлауын тоқтатты. Ричардсон өзінің дивизиясына суға батқан жолға қарап, кері шегінуге бұйрық берді. Оның дивизиясы шамамен 1000 адамын жоғалтты. Полковник Барлоу ауыр жарақат алды, ал Ричардсон қаза тапты. Винфилд С. Хэнкок дивизия басшылығын қабылдады. Хэнкок агрессивті дивизия және корпус командирі ретінде болашақта жақсы беделге ие болғанымен, күтпеген басшылықтың ауысуы Федералдықтардың шабуылының қарқынын баяулатты. Сағат 9:30-дан 13:00-ге дейін суға батқан жолдағы қасаптық қырғынға байланысты ол Қанды жол деп аталды, нәтижесінде жол бойында 5600 адам (Одақтан 3000, Конфедерациядан 2600) қаза тапты. Бірақ, үлкен мүмкіндік туындады. Егер Конфедерация желісінің бұл бұзылған бөлігі пайдаланылса, Ли әскері екіге бөлініп, мүмкін жеңіліске ұшырар еді. Бұл үшін жеткілікті күш болды. Орталық көпірге жақын жерде 3500 кавалерия және генерал Портердің V корпусының 10300 жаяу әскері күтіп тұрды, ол бір шақырым қашықтықта орналасқан еді. Генерал-майор Уильям Б. Франклин басқаратын VI корпус 12000 сарбазбен жаңа ғана келді. Мэннинг басқаратын көтерілісшілер сол жақтағы биікке екінші шабуыл жасады (Грин ұстады), ол жолды уақытша түскі уақытта бақылап тұрды, бірақ VI корпустың Смит дивизиясы оны қайта басып алды. Франклин бұл жетістікті пайдалануға дайын еді, бірақ аға корпус командирі Самнер оған алға жылжуға тыйым салды. Франклин Макклелланға шағымданды, ол екі тараптың да аргументтерін тыңдау үшін штаб-пәтерінен шықты, бірақ Самнердің шешімін қолдады және Франклин мен Хэнкокқа өздерінің позицияларын сақтауға бұйрық берді. Макклеллан шайқастың қалған бөлігінде бұл жерді жоғалтпады және ақырында оған 44 зеңбірек жинады. Кейінірек күні, орталыққа жақын орналасқан басқа резервтік бөлімнің командирі генерал-майор Фитц Джон Портер, өзінің 2-дивизиясының командирі генерал-майор Джордж Сайкстен орталыққа тағы бір шабуыл жасау туралы ұсыныс естіді, бұл идея Макклелланды қызықтырды. Алайда, Портер Макклелланға: "Есіңізде болсын, генерал, мен Республиканың соңғы армиясының соңғы резервінің қолбасшысымын" деді. Макклеллан қарсылық көрсетті және тағы бір мүмкіндік жоғалды.

Бёрнсайд көпірі

Ойын майданның оңтүстік жағына оқиға көшті. Макклелланның жоспары бойынша генерал-майор Амброз Бернсайд пен IX корпус Хукердің I корпусына қолдау көрсету үшін диверсиялық шабуыл жасауы керек болды, осы арқылы конфедераттардың назарын солтүстіктегі басты шабуылдан аударуға үміттенеді. Бірақ Бернсайдқа шабуылды бастау алдында нақты бұйрық күту тапсырылды, және осы бұйрықтар сағат 10-ға дейін оған жетпеді. Бернсайд шайқасқа дайындық кезінде көбінесе әрекетсіз болды. IX корпустың басқару құрылымы қиын-қыстау болды. Бұрын Бернсайд Одақ әскерінің бір бөлігін басқарған, ол I және IX корпус-тардан құралған. I корпус Бернсайдтың бақылауынан шығарылса да, ол әлі де бөлім командирі сияқты әрекет етті. IX корпусына қатысты бұйрықтар Бернсайдқа жіберілді, ол оларды тікелей Джейкоб Коксқа жеткізді. Кокс Реноның Оңтүстік тауында қаза болғаннан кейін корпустың уақытша басқаруын өз мойнына алды. Бернсайдтың Антиетам өзенінің шығысында төрт дивизиясы (12 500 әскер) және 50 зеңбірек болды. Лидің сол фланға күш түсіру үшін жасаған қозғалысы олардың қатарын азайтқан. Таң атқанда бригада генералдары Дэвид Р. Джонс пен Джон Г. Уокер қорғанысқа тұрды, бірақ сағат 10-ға қарай Уокердің барлық әскері мен полковник Джордж Т. Андерсонның Джорджия бригадасы алынып тасталды. Джонстың Бернсайдпен кездесуге шамамен 3000 әскері мен 12 зеңбірегі ғана болды. Төрт жұқа бригада Шарпсбург маңындағы төбелерді күзетті, негізінен Симестр Хилл деп аталатын төменгі жазық. Қалған 400 әскер – бригадир генерал Роберт Тумбстың басқаруындағы 2-ші және 20-шы Джорджия полктері, екі артиллериялық батареясымен – Рорбах көпірін қорғады, ол Антиетамның ең оңтүстік жағынан өтетін үш құбырлы, 38 метрлік тас құрылыс еді. Алдағы шайқастың мәнділігіне байланысты бұл көпір тарихқа «Бернсайд көпірі» деп ілікті. Көпірді бағындыру қиын міндет еді. Оған апаратын басты жол жаудың атысына ұшырады, бірақ шаруа жолы көпірге айналып өтуге мүмкіндік берді. Көпірдің батыс жағалауында тік жар болды, ал ағаштар мен ескі карьер қорғануға қолайлы жағдай жасады. Конфедераттар өз позицияларын ағаштар мен қоршаудан жасалған бекіністермен нығайтты. Тарихшылар Бернсайдтың Антиетам өзеніндегі көпірде көп уақыт өткізгенін түсіндіруге тырысады, өйткені өзенді «жаудың ату қабілетінен тыс жерлерде» кесіп өтуге болатын. Кейде судың тереңдігі аз болғандықтан, өзеннен өту қиын мәселенің салыстырмалы түрде оңай бөлігі болды. Бернсайд жоспарын көпірге шабуыл жасауға және сонымен бірге Макклеллан инженерлері анықтаған, бір жарым километр төмендегі бродты кесіп өтуге бағыттады, бірақ оның әскері оған жеткенде, жағалаулардың тым биік екенін көрді. Полковник Джордж Круктың Огайо бригадасы бригада генерал Сэмюэл Стержистің дивизиясының қолдауымен көпірге шабуыл жасауға дайындалғанда, Канахва дивизиясының қалған бөлігі мен бригада генерал Исаак Родманның дивизиясы конфедераттарды айналып өту үшін үш километр төмендегі Снавелидің бродын іздеуге тырысты. Круктың көпірге жасаған шабуылын 11-ші Коннектикут полкінің шабуылшылары бастады, оларға Огайолықтар көпірден өтіп, жарға шабуыл жасауы үшін көпірді тазалау тапсырылды. 15 минут бойы ауыр отқа ұшырағаннан кейін Коннектикут әскері 139 адамды жоғалтып, үштен бір бөлігімен, соның ішінде қаза тапқан командирлері полковник Генри У. Кингсберимен кері шегінді. Круктың басты шабуылы оның жергілікті жерді білмеуінен қате кетті, оның әскері көпірден төрт жүз метр жоғарыдағы өзенге жетіп, келесі бірнеше сағат бойы конфедерат шабуылшыларымен атысты. Родманның дивизиясы байланыстан шығып, Снавелидің бродына қарай жүгіргенде, Бернсайд пен Кокс Стержистің бригадаларының бірімен, 2-ші Мэриленд және 6-шы Нью-Гэмпширдің бастамасымен көпірге екінші шабуыл жасады. Олар да конфедерат мергендері мен артиллериясының құрбаны болды, және олардың шабуылы сәтсіз аяқталды. Бұл кезде түс болды, және Макклеллан шыдамдылығын жоғалтты. Ол Бернсайдты алға жылжуға итермелеу үшін бірнеше хатшы жіберді. Ол бір көмекшісіне: «Егер бұл 10 мың адамға түссе, оған қазір кетуге бұйыр», - деді. Ол өзінің бас инспекторы, полковник Делос Б. Сэкетті Бернсайдпен бетпе-бет келу үшін жіберіп, қысымды арттырды, ол ашуланып: «Макклеллан менің бұл көпірді бағындыруға тырыспай жатқанымды ойлайды, сіз бүгін таңнан бері осы бұйрықпен келген үшінші немесе төртінші адамсыз», - деді. Көпірді бағындыруға жасалған үшінші әрекет сағат 12:30-да Стержистің екінші бригадасы, бригадир генерал Эдвард Феррероның басқаруымен жасалды. Оған 51-ші Нью-Йорк және 51-ші Пенсильвания полктері жетекшілік етті, олар жеткілікті артиллериялық қолдаумен және жақында алынып тасталған арақтың рационы қайта қалпына келтірілетініне уәде беріп, төмен қарай шабуылдап, шығыс жағалауда орналасты. Басып алынған жеңіл гаубицаны дұрыс орналастырып, олар көпірден екі еселі снарядтарды атып, жауға жақын келді. Сағат 1-ге қарай конфедераттардың оқ-дәрісі азайып, Тумбске Родманның әскері оларды айналып өтіп, Снавелидің бродын кесіп өтіп жатыр деген хабар жетті. Ол шегінуге бұйрық берді. Оның Джорджиялықтары федералдықтарға 500-ден астам жарақаттар келтірді, өзі 160-тан аз шығынға ұшырады. Олар Бернсайдтың оңтүстік фланға жасаған шабуылын үш сағаттан астам уақытқа тоқтатты.

А. П. Хилл келеді

Бёрнсайдтың шабуылы қайтадан тоқтап қалды. Оның офицерлері көпір арқылы оқ-дәрі тасымалдауды ұмытып кеткен, ал көпірдің өзі сарбаздар, артиллерия және вагон үшін бөгетке айналып жатты. Бұл тағы екі сағатты қажет етті. Генерал Ли осы уақытты оң қанатын нығайтуға пайдаланды. Ол барлық қолжетімді артиллерия бөлімдерін шақыртты, бірақ Д. Р. Джонстың күші аз болғандықтан сол жақтан жаяу әскер бөлімдерімен күшейтуге тырыспады. Оның орнына ол А. П. Хиллдің жеңіл дивизиясының келуіне үміттенді, ол қазір Харперс-Ферриден 17 мильдік (27 км) шаршатарлық сапардан келе жатқан еді. Сағат 2-де Хиллдің әскері Ботеллер Фордына жетті, ал Хилл Лимен сағат 2:30-да кеңесе алды, ол оған Джонстың оң жағына әскерін жеткізуді бұйырды. Федералдар 3000 жаңа әскер келе жатыр дегенді білмеді. Бёрнсайдтың жоспары – әлсіреген Конфедерацияның оң қанатын айналып өтіп, Шарпсбургке жиналып, Ли әскерін Потомактан, олардың жалғыз қашу жолынан кесіп тастау еді. Сағат 3-те Бёрнсайд Стержистің дивизиясын батыс жағалауда қосымша күш ретінде қалдырып, 8000-нан астам әскермен (көпшілігі жаңа) және 22 зеңбірекпен батысқа қарай жылжыды. 79-шы Нью-Йорк полкінің "Кэмерон Хайлендерлері" бастаған алғашқы шабуыл Джонстың аз санды дивизиясына қарсы сәтті аяқталды, ол Зират төбесінен өтіп, Шарпсбургке қарай кері шегінді. Одақтың сол жағында Родман дивизиясы Харперс-Ферри жолына қарай жылды. Оның жетекші бригадасы, полковник Харрисон Фэрчайлд басқаратын, 9-шы Нью-Йорк полкінің әртүрлі түсті зуавтары бар, полковник Раш Хокинс басқарды, жаудың бір жотада орналасқан ондаған зеңбірегінен қатты оққа түсті, бірақ олар алға жылжып кетті. Шарпсбург көшелерінде шегініп жатқан конфедерат әскерлерімен толғандықтан үрей туды. Джонстың дивизиясындағы бес бригаданың тек Тумбстың бригадасы ғана толық сақталып қалды, бірақ оның құрамында 700 адам ғана болды. А. П. Хиллдің дивизиясы сағат 3:30-да келді. Хилл өзінің колоннасын екіге бөлді, екі бригада оның қанатын қорғау үшін оңтүстік-шығысқа қарай жылжыды, ал қалған үш, шамамен 2000 адам, Тумбстың бригадасының оң жағына жылжып, қарсы шабуылға дайындалды. Сағат 3:40-да Оңтүстік Каролиналық бригада генерал-майор Макси Грегг Джон Оттоның жүгері егістігінде Родманның сол қанатындағы 16-шы Коннектикут полкіне шабуыл жасады. Коннектикут штатының сарбаздары қызметке үш апта ғана келген еді, ал олардың қатары 185 адамдық шығынмен жарылды. 4-ші Род-Айленд оң жақтан келді, бірақ олардың жүгерінің биік сабағы арасында көру мүмкіндігі нашар болды, және көптеген конфедераттар Харперс-Ферридегі одақтың киімдерін кигендіктен олардың бағдары шашырады. Олар да қашып, 8-ші Коннектикут полкі алыста қалды және оқшауланды. Олар қоршалып, Антитам өзеніне қарай төменге қарай айдалды. Канахва дивизиясының полктері қарсы шабуыл жасады, бірақ сәттілікке жетпеді. IX корпус шамамен 20% шығынға ұшырады, бірақ олар қарсыластарынан екі есе көп күшке ие болды. Бүрнсайд өзінің қанатының құлауынан алаңдап, өз әскерін Антитамның батыс жағалауына қайтаруға бұйырды, онда ол дереу көбірек адамдар мен қару сұрады. МакКлеллан тек бір батареяны ғана жіберді. Ол: "Мен енді ештеңе жасай алмаймын. Менің жаяу әскерім жоқ" деді. Бірақ шындығында Макклеллан резервте екі жаңа корпусқа ие болды, Портердің V және Франклиннің VI, бірақ ол тым сақ болды, өзін сан жағынан кем деп санады және Лидің күшті қарсы шабуылы жақын деп ойлады. Бёрнсайдтың әскері күні бойы басып алған көпірді қорғаумен айналысты.

Шығындар

Шабыс сағат 17:30-ға қарай аяқталды. 18 қыркүйек күні таңертең Ли әскері Федерацияның шабуылына қарсы қорғануға дайындалды, бірақ ол шабуыл болған жоқ. Екі тараптың да жараланғандарын емдеуі және алмасуы үшін уақытша бітімге келгеннен кейін, Ли әскері сол күні кешке Потомак өзенінен Вирджинияға қайта көшті. Шабыста екі тарап та ауыр шығынға ұшырады. Одақтың 12 410 қазасы болды, оның ішінде 2 108 адам қаза тапты. Бұл Федералдық күштердің 25%-ын және Конфедерация күштерінің 31%-ын құрады. Барлығы екі тарап та бір күнде 22 727 қаза тапты, бұл бес ай бұрынғы Шило шайқасындағы екі күндік шайқаста елді дүр сілкіндірген шығын санымен шамалас болды. Шабыс салдарынан бірнеше генерал қаза тапты, оның ішінде Одақ жағынан генерал-майорлар Джозеф К. Мэнсфилд және Израиль Б. Ричардсон, бригада генерал-майоры Исаак П. Родман, ал Конфедерация жағынан бригада генерал-майоры Лоуренс О. Бранч және Вильям Старк қаза тапты. Конфедерация бригада генерал-майоры Джордж Б. Андерсон қанды жолды қорғағанда аяғынан жарақат алды. Ол шабыстан аман қалды, бірақ қазан айында аяғын кесуден кейін қайтыс болды. Екі тараптан да алты генерал жарақат алды. Олардың барлығы бригада генералдары болды, Одақтың генерал-майоры Хукер және Конфедерацияның генерал-майоры Ричард Х. Андерсоннан басқа. Антиэтам соғыс кезінде бір күндік шайқастағы ең көп қаза болған шайқасқа айналды және Америка тарихындағы ең қанды күн деп сипатталды. Бұл шайқас Америка Азамат соғысы шайқастарындағы жалпы қаза саны бойынша алғашқы он шайқасқа кіреді. Бір дерек көз бұл шайқасты Геттисбург, Чикамауга, Чанселлорсвилл және Спотсильвания сотынан кейін бесінші орынға қояды. Тағы бір дерек Антиэтамды сегізінші орынға қояды, ал Wilderness, Shiloh және Stones River шайқастары одан жоғары тұрады. Шабыс кезінде (және одан кейін) жеткіліксіз әскери дәрігерлерге көмектескендердің арасында Клара Бартон болды, ол майданға медициналық жабдықтармен толы бір вагон әкелді. Кейін ол апаттан зардап шеккендерге көмек көрсететін «Американдық Қызыл Крест» ұйымын құрды.

Реакциялар мен маңыздылығы

Президент Линкольн МакКлелланның өнерінен көңілі қалды. Ол Макклелланның тым сақты және нашар үйлестірілген әрекеттері Конфедерацияны ауыр жеңіліске ұшыратудың орнына шайқасты теңдікке жеткізді деп сенді. Президент 17 қыркүйек пен 26 қазан аралығында, Соғыс министрлігі мен президенттің қайта-қайта сұранысына қарамастан, Макклелланның Лиді Потомак арқылы қуудан бас тартуына таң қалды, ол жабдықтардың жетіспеушілігіне және күштерін тым көп созу қорқынышына сілтеме жасады. Бас генерал Генри В. Галлек өзінің ресми есебінде: «Жеңілген жаудың қарсы тұрғанында және жылдам қимылдар мен қарқынды науқан үшін ең қолайлы маусымда осындай үлкен армияның ұзақ уақыт бойы әрекетсіздігі үлкен ашу мен өкініш тудырды» деп жазды. Линкольн 5 қарашада Макклелланды Потомак армиясының басшылығынан босатып, генералдың әскери мансабын тиімді аяқтады. 9 қарашада оның орнына генерал Бернсайд тағайындалды. Екі тараптың да шығындары шамалас болды, бірақ Ли армиясының үлесі жоғары болды. Ли шайқас алаңынан бірінші болып шықты, бұл Азамат соғысы шайқасындағы тактикалық жеңілістің техникалық анықтамасы. Алайда, стратегиялық тұрғыдан алғанда, Антиетам тактикалық теңдікке қарамастан, соғыстың шешімді нүктесі және Одақтың жеңісі болып саналады, өйткені ол Лидің стратегиялық науқанын (Одақ аумағына жасаған алғашқы шабуылын) тоқтатты. Американдық тарихшы Джеймс М. Макферсон Антиетам шайқасының маңыздылығын «Азаттықтың тоғысқан жолдары» атты кітабында былай қорытындылады:

Антиетамның нәтижелері президент Линкольнге 22 қыркүйекте алдын ала Азат ету туралы жарлық шығаруға мүмкіндік берді, ол Конфедерация штаттарына 1863 жылдың 1 қаңтарына дейін көтеріліске тоқтау салуды немесе құлдарын жоғалтуды талап етті. Линкольн бұрын осыны жасауды жоспарлағанмен, Мемлекеттік хатшы Уильям Х. Сьюард Кабинет отырысында Одақ маңызды жеңіске жеткенше күтуге кеңес берді. Одақтың жеңісі және Линкольннің жарлығы Франция мен Ұлыбритания үкіметтерін Конфедерацияны мойындаудан алды, кейбіреулер Одақтың келесі жеңілісінен кейін осыны жоспарлап отырды деп күдіктенді. Азат ету соғыстың барысына байланысты болғандықтан, екі үкіметтің де Америка Құрама Штаттарына қарсы шығуға саяси еркі болмады, өйткені ол Конфедерацияны қолдауды құлдықты қолдаумен байланыстырды. Екі ел де құлдықты жойған еді, ал француз және британ халқы өз үкіметтерінің құлдықты сақтау үшін күресіп жатқан шет мемлекетке әскери қолдау көрсетуін қабылдамас еді. Фотографтар Александр Гарднер мен Джеймс Ф. Гибсон 17 немесе 18 қыркүйекте шайқас алаңына келді және көптеген суреттер түсірді, ең көп жұмыс 19-22 қыркүйек аралығында жасалды. Линкольннің Одақ армиясына сапары кезінде қазан айында қосымша портреттер түсірілді. Одақ халқы суреттерге, әсіресе майданнан түсірілген мәйіттерге үлкен қызығушылық танытты. Бұл американдық шайқас алаңының зардап шеккендер алынбастан суретке түсірілген алғашқы жағдайы болды.

Жауынгерлік алаңның сақталуы

Бұл шайқас Антиэтам ұлттық майданында еске алынады. Антиэтам ұлттық майданы және жекелеген ұйымдар жүргізген қорғау жұмыстары Антиэтамға Азамат соғысының ең жақсы сақталған шайқас алаңдарының бірі деген атақ әкелді. Көрініске кедергі келтіретін аз ғана нәрсе бар, бұл келушілерге 1862 жылғы осы жерді дерлік сол күйінде көруге мүмкіндік береді. Антиэтам 1890 жылдың 30 тамызында федералдық қорғауға алынған алғашқы бес Азамат соғысы шайқас алаңдарының бірі болды. Жеке полктардың және шайқастың маңызды кезеңдерінің орналасқан жерлерін белгілеу үшін 300-ден астам тақта орнатылды. Шайқас алаңы 1933 жылы Ішкі істер министрлігіне берілді. Антиэтам ұлттық майданының аумағы шамамен 3000 акрды құрайды. 2024 жылғы қаңтар айының мәліметі бойынша, Американдық шайқас алаңы қоры және оның серіктестері Антиэтам шайқас алаңының 488 акрын сатып алып, сақтап қалды. 2015 жылы қоры жүгері егістігі мен Дункер шіркеуі арасындағы шайқас алаңының ортасында орналасқан Вильсон фермасын шамамен 1 миллион долларға сатып алып, 44.4 акр жерді сақтап қалды. Осыдан кейін, қорғау ұйымы Хейгерстаун Пайк бойында орналасқан фермадағы соғыстан кейінгі үй мен амбарды алып тастап, жерді соғыс кезіндегі түріне келтірді.

Екіншілік көздер

Кеннан, Джон. Антиэтам науқаны: 1862 жылғы тамыз-қыркүйек айлары. Механикасбург, Пенсильвания: Стакпол, 1994 жыл. Эспозито, Винсент Дж. Америка соғыстарының Вест-Пойнт атласы. Нью-Йорк: Фредерик А. Прагер, 1959 жыл. Карталар жинағы (түсіндірме мәтінсіз) Вест-Пойнт веб-сайтында онлайн қолжетімді. Харш, Джозеф Л. Жайықтарды зерттеу: 1862 жылғы Мэриленд науқаны үшін Конфедерация серігі. Кент, Огайо: Кент штатының университеті баспасы, 2000 жыл. Харш, Джозеф Л. Топан суға түсірілген: Роберт Э. Ли және 1862 жылғы Мэриленд науқанындағы Конфедерация стратегиясы. Кент, Огайо штаты: Кент штатының университеті баспасы, 1999 жыл. Джеймисон, Перри Д. Сентябрьдегі өлім: Антиэтам науқаны. Абилин, Техас: МакУайни қоры баспасы, 1999 жыл. Кеннеди, Фрэнсис Х., ред. Азамат соғысы майданындағы нұсқаулық. 2-ші басылым. Бостон: Хоутон Миффлин компаниясы, 1998 жыл. Луваас, Джей және Гарольд В. Нельсон, ред. Антиэтам шайқасына арналған нұсқаулық. Лоуренс: Канзас университетінің баспасы, 1987 жыл. Прист, Джон Майкл. Антиэтам: Әскерлер шайқасы. Нью-Йорк: Оксфорд университетінің баспасы, 1989 жыл. Такер, Филип Томас. Бернсайд көпірі: Антиэтам сағасындағы 2-ші және 20-шы Джорджияның шешуші күресі. Механикасбург, Пенсильвания: Stackpole Books, 2000 жыл. Уэлчер, Фрэнк Дж. Одақ әскері, 1861–1865 жылдар. Ұйымдастыру және операциялар. 1-том, Шығыс театры. Блумингтон: Индиана университетінің баспасы, 1989 жыл.

Негізгі дереккөздер

Алғаш рет E. R. Alderman and Sons баспасында жарық көрді. АҚШ Соғыс министрлігі, Азамат соғысы: Одақ және Конфедерация армияларының ресми тізілімдерінің жинағы. Вашингтон, округ Колумбия: АҚШ Үкіметтік баспаханасы, 1880–1901.