Кіріспе

Америка Азамат соғысының маңызды шайқасы

XVIII корпус (Джеймс армиясы)
| бірліктер2 = Солтүстік Вирджиния армиясы
| күш1 = 108 000–117 000 Грант жылдам, шешуші шайқасқа үміттенсе де, тоқырау соғысына дайын болды. Одақ пен Конфедерация тарапынан көп шығын болуы мүмкін еді, бірақ Одақтың жоғалған сарбаздар мен жабдықтарды ауыстыруға көбірек мүмкіндігі болды. 5 мамырда Грант әскері Рапидан өзенін кесіп, Спотсильванияның даласына енгеннен кейін Лидің Солтүстік Вирджиния армиясы шабуыл жасады. Лидің әскері 60 000-нан 100 000-ға дейін болса да, олардың әскерлері қаһармандықпен шайқасты, ал тығыз жапырақтар жергілікті үстемдік берді. Екі күнге соққан шайқастан кейін шамамен 29 000 адам қаза тапты, бірақ нәтижелер шешілмеді және екі әскер де үстемдікке ие бола алмады. Ли Грантты тоқтатты, бірақ кері қайтара алмады; Грант Лидің армиясын жойған жоқ. Мұндай жағдайда бұрынғы Одақ командирлері Раппаханнок өзеніне шегінуді таңдаған, бірақ Грант Мидке Лидің оң қанатын айналып өтіп, оңтүстік-шығысқа қарай Спотсильвания сотының маңызды жол торабын басып алуға бұйрық берді. Лидің әскерінің бөлімдері Одақ әскерінен бұрын Спотсильвания сотының маңызды жол торабына жетіп, бекініс жасады, бұл стратегия саны аз қорғаушылар үшін маңызды болды. Мид генерал-майор Филип Шериданның Одақ атқыштарының өнеріне қанағаттанбады және оларды армияның негізгі күштеріне барлау және күзету міндеттерінен босатып, генерал-майор Дж.Э.Б. Стюарттың басқаруындағы Конфедерация атқыштарын қууға және жеңуге жіберді. Шериданның әскері 11 мамырда Желі мейрамханасы шайқасында Стюартты жаралы қалдырды, содан кейін Ричмондқа қарай шабуылдарын жалғастырды, Грант пен Мидті атқыштарының "көздері мен құлақтарынан" айырды. Спотсильвания сотының жанында 8 мамырдан 21 мамырға дейін шайқастар болды, Грант Конфедерацияның қорғанысын бұзу үшін әртүрлі жоспарларды қолданды. 8 мамырда Одақ генералдары Губернатор К. Уоррен мен Джон Седжвик генерал-майор Ричард Х. Андерсон басқаратын Конфедерация әскерін Лорел-Хиллден ығыстыруға тырысты, бірақ олар Спотсильвания сотының ғимаратына жол беруге кедергі келтірді. 10 мамырда Грант Конфедерацияның бекіністеріне шабуыл жасауға бұйрық берді, ол қазір 6,5 км-ден астамға созылып, ішінде "Есек аяғы" деп аталатын маңызды бөлімшесі бар еді. Одақ әскері Лорел-Хиллде тағы да сәтсіздікке ұшыраса да, полковник Эмори Аптонның "Есек аяғына" жасаған жаңаша шабуылы үміт берді. 12 мамырда Грант Аптонның шабуыл тактикасын әлдеқайда кең ауқымда қолданды, генерал-майор Винфилд С. Хэнкок корпусының 15 000 адамына "Есек аяғына" шабуыл жасауға бұйрық берді. Хэнкок бастапқыда сәттілікке жетті, бірақ Конфедерация басшылығы жиналып, оның шабуылын кері қайтарды. Майор-генерал Хорацио Г. Райттың "Қанды бұрыш" деп аталған "Есек аяғының" батыс жағына жасаған шабуылдары шамамен 24 сағатқа созылған қанасты қолға-қол соғысқа ұласты, бұл Азамат соғысының ең қарқынды шайқастарының бірі болды. Уоррен мен генерал-майор Амброуз Бернсайдтың қолдауымен жасалған шабуылдар сәтсіз аяқталды. Нәтижесінде, шайқас тактикалық тұрғыдан шешілмеді, бірақ екі тараптан да 32 000-ға жуық адам қаза тапты, бұл науқанның ең қымбат шайқасы болды. Грант Лидің оң қанатын оңтүстік-шығысқа қарай, Ричмондқа қарай жылдырып, тоқырауды аяқтауды жоспарлады. Гранттың Спотсильваниядан кейінгі мақсаты Солтүстік Анна өзені болды, оңтүстікке қарай 40 шақырым жерде. Ол Лидің оған шабуыл жасап, ашық жерге шығаратынына үміттеніп, Хэнкок корпусын әскерінің алдына жіберді. Ли ол әрекетке бармады және Гранттан бұрын Солтүстік Аннаға жетті. 23 мамырда Уорреннің V корпусы Иерихон Миллсте өзеннен өтіп, А. П. Хилл корпусының шабуылына қарсы тұрды, ал Хэнкок II корпусы Телеграф жолындағы көпірді басып алды. Содан кейін Ли Грантқа айтарлықтай қауіп төндіретін жоспар жасады: Окс Форд өзеніндегі жалғыз қорғанысты өткелдегі ұшымен кері "V" пішінін құрайтын 8 км-лік желі. Ли өзеннің оңтүстігіне жылжу арқылы Гранттың шегініп бара жатқанын ойлайтынын және Окс Фордтағы өткелді қорғау үшін тек номиналды күш қалдыратынын күтті. Егер Грант қуып жететін болса, кері V-нің тік бұрышы оның әскерін бөліп, Ли ішкі желілерде бір қанатты жеңуге шоғырлана алады; екінші Одақ қанаты шабуылданған қанатты қолдау үшін Солтүстік Аннаны екі рет кесіп өтуі керек еді. Одақ әскері Окс Фордтағы V-нің ұшына және оң қанатына шабуыл жасады. Алайда, іштің ауруынан шатырында әрекетке қабілетсіз болған Ли жоспарлаған шабуылын іске асыра алмады. Грант өзінің жағдайын түсініп, әскеріне шабуылды тоқтатуға және өз бекіністерін салуға бұйрық берді. Одақ генералы оптимистік көзқарасын сақтап, Лидің әскерінің әлсіздігін көрсеткеніне сенді. Ол армияның бас штабына, генерал-майор Генри У. Халлекке: "Лидің армиясы толық жеңілді. Мен жаңылысып жатқан болуым мүмкін, бірақ Лидің армиясынан жеңіске жеткенімізді сезінемін" деп жазды. Wilderness және Spotsylvania шайқастарынан кейін Грант Лидің қанатын айналып өтуді жоспарлады, Памунки өзенінің шығысына жылдамдап, оның қозғалысын Конфедерациядан жасыруға тырысты. Оның әскері 27 мамырда жарылып, өзеннен өтті. Ли өз әскерін жылдам жауап ретінде қозғалды, Вирджиния орталық теміржолындағы Атли станциясына бет алды, Ричмондтан солтүстікке 16 шақырым жерде. Он жерде оның әскері Грантқа қарсы қорғану үшін Тотопотомой ағысының артында жақсы орналасады. Ли Гранттың нақты жоспарларына көз жеткізбеді, егер Грант Памункиде күшті күшпен өткел жасамайтын болса, Одақ әскері оны айналып өтіп, тікелей Ричмондқа бет алады. Ли генерал-майор Уэйд Хэмптонға күшпен барлау жүргізуді, Одақ атқыштарының күзетуін бұзуды және Одақ жаяу әскерін табуды бұйырды. 28 мамырда Хэмптонның әскері Хоу дүкені шайқасында генерал-майор Дэвид МакМ. Грегг басқаратын Одақ атқыштарымен кездесті. Көбінесе жаяу шайқасып, бекіністерді пайдалана отырып, екі тарап та үстемдікке ие бола алмады. Шайқас шешілмеді, бірақ соғыстың ең қанды атқыштар шайқасы болды. Хэмптон Одақ атқыштарын жеті сағатқа тоқтатты, олардың барлау мақсаттарына жетуіне кедергі келтірді және Лиге Грант әскерінің орналасуы туралы құнды ақпарат берді. Гранттың жаяу әскері Памункидің оң жағалауына өтіп болғаннан кейін Ли 30 мамырда генерал-майор Джубал Эрли басқаратын екінші корпусымен Уорреннің V корпусына шабуыл жасауға мүмкіндік тапты. Эрлидің генерал-майорлар Роберт Э. Роудс және Стивен Додсон Рамсур басқаратын бөлімдері Бетлехем шіркеуі шайқасында Одақ әскерін кері шегіндірді, бірақ Рамсурдың шабуылы жаяу әскері мен артиллерияның қарсы тұруымен тоқтатылды. Сол күні Матадекин ағынындағы шағын атқыштар шайқасы (Ескі шіркеу шайқасы) Конфедерацияның аз санды атқыштар бригадасын Ескі Суық қақпасының торабына жетелеп, Лиге Гранттың Тотопотомой ағынындағы жағдайды одан әрі тоқыратудан аулақ болуға тырысып, сол маңызды торапқа қарай жылғанын хабарлады. Ли Бермуда жүзінен Грантқа күштер келіп жатқанын естіді. Гранттың сұрауымен генерал-майор Бенджамин Батлердің Джеймс армиясынан генерал-майор Уильям Ф. "Қалың" Смиттың XVIII корпусының 16 000 адамы алынып, Батлер Петербургты басып алуға жоспарлап жатқанда алынды. Корпус жақын арада Джеймс өзенімен және Йорк арқылы Памункиге жылжыды. Егер Смит Бетлехем шіркеуінен оңтүстік-шығысқа қарайғы Ескі Суық қақпасына батса, 5 шақырым жерде, созылған Федералдық желі Конфедерацияның оң қанатын ұстап тұруға тым оңтүстікке жылжып кетеді. Смит әскері 30-31 мамырда Ақ үйге келді, бірақ екінші рет олар...

Қазақстан Республикасы

Гранттың одақ әскері шамамен 108 000 адамнан тұрды. II корпус, генерал-майор Винфилд Скотт Хэнкоктың басқаруында, генерал-майор Дэвид Б. Бирни мен бригада генералдары Фрэнсис С. Барлоу және Джон Гиббонның дивизияларын қамтыды. V корпус, генерал-майор Гувернер К. Уорреннің басқаруында, бригада генералдары Чарльз Гриффин, Генри Х. Локвуд және Лайсандр Катлердің дивизияларын қамтыды. 6 маусымда корпус Гриффин, Катлер және бригада генералдары Ромейн Б. Айрес пен Сэмюэл В. Кроуфордтың дивизияларына қайта ұйымдастырылды. VI корпус, бригада генералы Хорацио Райттың басқаруында, бригада генералдары Дэвид А. Расселл, Томас Х. Нилл және Джеймс Б. Рикетстің дивизияларын қамтыды. IX корпус, генерал-майор Амброз Бернсайдтың басқаруында, генерал-майор Томас Леонидас Криттенден мен бригада генералдары Роберт Б. Поттер, Орландо Б. Уиллкокс және Эдвард Феррероның дивизияларын қамтыды. 9 маусымда Криттенден бригада генералы Джеймс Х. Ледлимен ауыстырылды. Кавалерия корпусы, генерал-майор Филип Шериданның басқаруында, бригада генералдары Альфред Т. А. Торберт, Дэвид МакМ. Грегг және Джеймс Х. Уилсонның дивизияларын қамтыды. XVIII корпус, генерал-майор Уильям Ф. "Балди" Смиттің басқаруында, бригада генералдары Уильям Т. Х. Брукс, Джон Х. Мартиндейл және Чарльз Девенстің дивизияларын қамтыды. 4 маусымда Девенс ауырып, оның орнына бригада генералы Адельберт Эймс тағайындалды.

Орналасқан жері

Бұл шайқас Вирджинияның орталық бөлігінде, қазіргі Механикавиллде, 1862 жылғы Жеті күндік шайқастар кезінде Гейнс Милл шайқасы болған жерде өтті. Кейбір деректерде 1862 жылғы шайқасты Бірінші Колд-Харбор шайқасы деп, ал 1864 жылғы шайқасты Екінші Колд-Харбор шайқасы деп атайды. Одақ әскерлері бекініс қазу кезінде алғашқы шайқаста қалған қаңқа қалдықтарын тауып алаңдады. Колд-Харбор атымен айтылғанына қарамастан, теңіз порты болған жоқ. Керісінше, ол Исаак Бернетт отбасына тиесілі болған Колд-Харбор тавернасының (баспана ұсынып, бірақ ыстық тамақ бермеген) атымен аталған екі ауылдық жол торабын сипаттады. Ескі Колд-Харбор Гейнс-Миллден шығысқа қарай екі миль, ал Жаңа Колд-Харбор оңтүстік-шығысқа қарай бір миль жерде орналасқан. Екеуі де Конфедерацияның астанасы Ричмондтан шамамен 16 шақырым солтүстік-шығысқа қарай жатқан. Осы тораптардан Одақ әскері Памунки өзенімен келе жатқан күштерді қабылдауға және Конфедерация астанасына немесе Солтүстік Вирджиния армиясына шабуыл жасауға мүмкіндік алды.

31 мамыр

Олд Черч шайқасындағы ат әскерлері 31 мамырда бір-бірімен қақтығысын жалғастырды. Ли генерал-майор Фитцху Ли басқаратын кавалерия дивизиясын генерал Мэттью Батлерге көмекке және Олд Колд Харбордағы қиылысты бақылауға жіберді. Одақтың бригада генералы Альфред Т. А. Торберт конфедераттарға қысымды күшейткенде, Роберт Ли Андерсоннің бірінші корпусына Тотопотомой сағасынан оңға қарай жылжуға бұйрық берді, осылайша ат әскерлеріне қолдау көрсетті. Хоук дивизиясының алдыңғы бригадасы да Батлер мен Фитцху Лиге қосылу үшін қиылысқа жетті. Сағат 16:00-де Торберт және генерал Дэвид МакМ. Греггтің кавалерия дивизиясының бөлімдері конфедераттарды Олд Колд Харбор қиылысынан ығыстырып, бекініс жұмыстарын бастады. Хоук пен Андерсоннің әскерлері келіп толып жатқанда, одақтың ат әскерлерінің қолбасшысы генерал-майор Филип Шеридан алаңдап, Торбертке Олд Черчке қайта шегінуге бұйрық берді. Грант Олд Колд Харборға деген қызығушылығын жалғастырып, Райттің VI корпусына Тотопотомой сағасындағы оң фланғынан осы бағытқа жылжуға бұйрық берді. Ол Шериданға қиылысқа қайта оралып, оны "кез келген құнмен" сақтап қалуды бұйырды. Торберт таңғы сағат 1-де қайтып келді және конфедераттар оның бұрынғы шегінісін байқамағанын білгенде тынышталды.

1 маусым

Роберт Лидің 1 маусымдағы жоспары – жаңадан шоғырланған жаяу әскерін Олд-Колд-Харбордағы шағын атты әскерге қарсы пайдалану еді. Бірақ оның бағыныстары дұрыс үйлестіре алмады. Андерсон Хоук дивизиясын өзінің шабуыл жоспарына біріктірмеді және Бірінші корпус шабуыл жасамайынша оған шабуыл жасамау керектігін түсіндірді, себебі Одақ қорғаушылары да ұйымдастырылмаған еді. Райттің VI корпусы түн ортасынан кейін ғана қозғалып, 24 шақырымдық (15 миль) жол жүрді. Смиттің XVIII корпусы бірнеше шақырым қашықтықтағы дұрыс емес жерге жіберілгендіктен, Торбертке көмектесу үшін Олд-Колд-Харборға уақтылы жетпеді. Андерсон шабуылға бұрынғы әскербасы, тәжірибелі бригада генералы Джозеф Б. Кершоудың бұрынғы бригадасын жетекшілік етті, ол қазір Оңтүстік Каролинаның саясаткері, полковник Лоуренс М. Китттің басқаруында болды. Китттің әскері бригада генералы Уэсли Мериттің бекініп қалған атты әскеріне жақындады. Жеті рет атылатын Спенсер мылтықтарымен қаруланған Мериттің әскері ауыр оқ жаудырып, Киттті қаза қылды және оның бригадасының тұтастығын жойды. Хоук өзінің түсінген бұйрығына бағынып, шабуылға қосылмады, оны Андерсон тез қайтарып алды. Сағат 9-ға қарай Райттің алдыңғы бөлімдері жол тоғысына жетіп, атты әскер бастаған қоршауларды кеңейтіп, жақсарта бастады. Грант Райттің дереу шабуыл жасауын қаласа да, оның әскері ұзақ жолдан шаршап, жаудың күшін білмеді. Райт Смит келгенше күтуге шешім қабылдады, ол түстен кейін болды, XVIII корпус әскері VI корпустың оң жағында қоршауға кірісті. Одақтың атты әскері шығысқа қарай шегінді. Алдағы шабуылға Мид Райт пен Смит корпусының жеткіліксіздігіне алаңдады, сондықтан ол Уорренге күшейткіштерді жіберуге көндіруге тырысты. Ол V корпус командиріне: «Генералдар Райт пен Смит бүгін кешке шабуыл жасайды. Сіздің пікіріңізде бұл мүмкін болмаса, осы шабуылға қосылуыңыз өте қажет». Уоррен бригада генералы Генри Х. Локвудтың дивизиясын жіберуге шешім қабылдады, ол кешкі сағат 6-да жолға шықты, бірақ жол желісін жеткілікті түрде барлау жүргізілмеді және Локвуд алдағы шайқасқа уақтылы жетпеді. Мид өзінің сол жақ қанатын да уайымдады, ол Чикахоминиге тірелмеген және Фитцхуг Лидің атты әскерімен қауіп төндірілген еді. Ол Фил Шериданға аймаққа барлаушы топтарды жіберуді бұйырды, бірақ Шеридан қарсылық көрсетіп, Мидке қараңғыға дейін өз әскерін жылжыту мүмкін емес екенін айтты. Сағат 18:30-да Грант таңертеңгі шабуылға бұйрық берді. Райт пен Смит корпустары алға жылжыды. Райт әскері Жаңа және Ескі Холд-Харборды байланыстыратын Механикавилл жолының оңтүстігінде аз ғана алға жылжыды, ауыр оқтан кері шегінді. Жолдың солтүстігінде, бригада генералы Дэвид А. Расселлдің дивизиясының бригадасы, бригада генералы Эмори Аптон да бригада генералы Томас Л. Клингманның бригадасынан ауыр оққа тап болды: «Жылдамдығымен найзағайдай жарқырап, қандай қызыл, соншалықты жақын болғандықтан, адамдардың беттері күйгендей сезілді». Аптон өз әскерін алға жинауға тырысқанымен, оның бригадасы бастапқы нүктесіне қайтып келді. Аптонның оң жағында полковник Уильям С. Труэкс бригадасы Клингман мен бригадалар арасындағы Конфедерация шебінде олқылық тапты, батпақты, бұталы шатқал арқылы өтіп бара жатқан бригада генералы Уильям Т. Воффорд. Труэкстің әскері олқылық арқылы шабуыл жасағанда, Клингман оларға қарсы екі полкті бұрып, Андерсон өз корпусының резервінен бригада генералы Эппа Хантонның бригадасын жіберді. Труэкс үш жағынан қоршалып, кері шегінуге мәжбүр болды, бірақ оның әскері жүздеген грузин тұтқындарын әкеп қайтты. Жауынгерлік іс-қимыл майданның оңтүстік шетінде жалғасып жатқанда, Хэнкок, Бернсайд және Уорреннің үш корпусы оңтүстік-шығысқа қарай Бефесда шіркеуіне дейін созылған 5 мильдік сызықты басып алды, А. П. Хилл, Бреккенридж және Эрлидің Конфедерация әскеріне қарсы тұрды. IX және V корпус арасындағы шекарада, генерал-майор Томас Л. Криттенденнің дивизиясы, жақында Чикамауга шайқасындағы нашар нәтижеден кейін батыстан көшірілді, Магнолия батпағы деп аталатын батпақпен V корпустан бөлінген Шейди Гроув жолымен қатар тұрған бұрышпен ит аяқты позицияны иеленді. Эрли корпусының екі дивизиясы – сол жақтағы генерал-майор Роберт Э. Родс, оң жақтағы генерал-майор Джон Б. Гордон осы аймақты кешкі сағат 7-де басталған шабуылға арналған жол ретінде қолданды. Уоррен кейіннен бұл шабуылды «сезімтал» деп сипаттады және кейбір алғашқы табыстарға қарамастан, Криттенденнің нашар шайқас басқаруына қарамастан, екі Конфедерация зондтары да кері қайтарылды. Сол уақытта Уорреннің Локвуд басқаратын дивизиясы белгісіз шаруа жолдарында адасып қалды. V корпус командирі Локвудты нақты жібергеніне қарамастан, Мидке: «Қайталанбас жағдайда, [Локвуд] менің білмегенімше, шайқас сызығының сол жағынан бүкіл дивизиясын алып, менің артыма 2 миль қараңғылыққа шығып кетті, мен оны әлі де қайтаруға қол жеткізе алмадым. Осы уақыт аралығында оны кемінде оқ желісі басқаратын еді. Ол өте қабілетсіз, және оның жоғары шені бізге оның орнына басқа адамды қоюға мүмкіндік бермейді. Оны осы армиядағы қызметтен дереу босатуды өтінемін». Мид Локвудты қызметтен босатып, оның орнына бригада генералы Сэмюэл У. Кроуфордты тағайындады. Қараңғы түскен кезде екі шеттегі шайқас тоқтап қалды. Одақтың шабуылына 2200 адам шығын келді, ал Конфедерацияға шамамен 1800 адам шығын келді, бірақ қандай да бір прогресс жасалды. Олар Конфедерация шебін жартылай бұзды, енді Одақтың қазбалары қазбадан бірнеше метр қашықтықта бекітілді. Аптон мен Мидті қоса алғанда, бірнеше генералдар Грантты дұрыс барлаусыз шабуылға бұйрық бергені үшін ашуланды.

2 маусым

1 маусымдағы шабуылдар сәтсіз аяқталғанына қарамастан, Мид 2 маусымның таңында шабуыл жасауға болатынына сенді, егер ол тиісті бағытта жеткілікті күш жинаса. Ол Грантпен бірге Лидің оң қанатына шабуыл жасауға келісті. Андерсонның әскерлері 1 маусымда ауыр шайқасқа қатысқан еді, сондықтан олардың қорғанысын нығайтуға уақыты болмаған сияқты. Егер шабуыл сәтті аяқталса, Лидің оң қанаты Чикахомини өзеніне дейін кері шегінетін еді. Мид Хэнкоктің II корпусына Тотопотомой сағасынан оңтүстік-шығысқа қарай жылжуды және Райттің VI корпусының сол жағында орналасуды бұйырды. Хэнкок орнына келген соң, Мид Олд-Колд-Харбордан сол жағынан үш корпуспен – Хэнкоктің II корпусы, Райттің VI корпусы және Балди Смиттің XVIII корпусы – барлығы 35 000 әскермен шабуыл жасады. Мид сондай-ақ Уоррен мен Бернсайдқа Лидің сол қанатына таңертең «қалай болса да» шабуыл жасауға бұйрық берді, Ли сол жағынан әскерін оң қанатын нығайтуға жұмылдырып жатыр деп сендірді. Хэнкоктің әскері түгел түн бойы марш жасады және таңертең шабуылға тым шаршап келді. Грант әскерге демалуға рұқсат берді және шабуылды кешкі сағат 5-ке, содан кейін 3 маусымда таңғы сағат 4-ке дейін кейінге шегерді. Бірақ Грант пен Мид шабуылға нақты бұйрық бермеді, олар конфедераттардың қатарларын қай жерде бұзу керектігін және бір-бірімен қалай үйлестіру керектігін корпус командирлерінің қалауына қалдырды. Ешбір жоғары шенді офицер жаудың орналасқан жерін зерделемеді. Балди Смит «мұндай бұйрық алғанына қатты таңырқағанын, бұл ешқандай әскери жоспардың жоқ екенін нақты дәлелдейтінін» жазды. Ол штабына бүкіл шабуылдың «жақсы әскерімді қырғынға ұшыратуға ғана бағытталған бұйрық» екенін айтты. Роберт Ли одақтың кешігуін пайдаланып, қорғанысын нығайтты. Хэнкок Тотопотомой сағасынан шыққанда, Ли Брекенридж дивизиясын оң қанатына ауыстыра алды, онда ол Хэнкокқа қарсы тұратын еді. Брекенридж соғыс алаңының оңтүстік бөлігінде маңызды биіктікте орналасқан Түркия төбесінен шағын одақтық күшті ығыстырды. Ли сондай-ақ А. П. Хиллдің үшінші корпусынан, бригада командирлері Уильям Махоун мен Кадмус М. Уилкокс дивизияларын Брекенриджге көмектесу үшін және Фитцхуг Ли басқаратын кавалерияны армияның оң қанатын күзету үшін жөнелтті. Нәтижесінде, сол қанаты Тотопотомой сағасына, оң қанаты Чикахомини өзеніне тірелген, 11 шақырымға созылған қисық қорғаныс желісі құрылды, бұл қанатын айналып өтуді мүмкінсіз етті. Лидің инженерлері уақытты тиімді пайдаланып, «соғыс кезіндегі ең тапқыр қорғаныс құрылысын» жасады. Олар топырақ пен ағаштан бекіністер салды. Артиллерия барлық бағыттан атуға мүмкіндік беретіндей етіп орналастырылды, ал артиллерияшылардың атуын дұрыстау үшін жерге тіректер орнатылды. Бір газет тілшісі бұл бекіністерді «бірімен-бірі байланысқан, зигзаг тәрізді сызықтар, сызықтардың бүйірін қорғайтын сызықтар, қарсы сызықты тікелей атуға мүмкіндік беретін сызықтар, [бұл] бекіністердің лабиринты» деп сипаттады. Ауыр шайқас желілері одақтың конфедераттардың бекіністерінің күшін немесе нақты орналасқан жерін анықтау мүмкіндігін жойды. Спотсильвания Корт-Хаустағы майдандық шабуылдардан аман қалған одақтық сарбаздар таңертең не күтіп отыратынын білгендей көрінді. Гранттың көмекшісі, подполковник Хорас Портер, өзінің естеліктерінде көптеген сарбаздардың киімдерінің ішіне тігілген қағаздарға өздерінің есімдерін жазып, денелерін анықтау үшін көргенін айтты. (Бұл оқиғаның дұрыстығы күмәнді, өйткені Портер – жалғыз куәгер.) Соғыстан кейін табылған одақтық сарбаздың бір қанға малған күнделігінде соңғы жазбасы болды: «3 маусым. Колд-Харбор. Мен өлдім».

3 маусым

3 маусым күні таңғы сағат 4:30-да үш Одақ корпусы қалың томаннан өтіп, алға жылжыды. Конфедерация шебінен жасалған қарқынды атыс салдарынан көптеген жауынгерлер қаза тауып, аман қалғандары қамалды. Жеңістің әртүрлі учаскелерінде нәтижелер әртүрлі болғанымен, Одақтың шабуылының жалпы сәтсіз аяқталуы 1862 жылы Фредериксбург шайқасындағы Мэри биіктігіне жасалған шабуылдан бері ең көп шығынға әкелді. Күні бойы ең тиімді көрсеткіш – Одақтың сол қанатындағы Хэнкок корпусының Брекинридждің алдыңғы шебінің бір бөлігін бұзып, қорғаушыларды қолға-қол соғыста қоршауларынан ығыстыруы болды. Бірнеше жүз тұтқын және төрт зеңбірек қолға түсті. Алайда, жақын жердегі Конфедерация артиллериясы қоршауларды нысанаға алып, оларды Одақ әскері үшін өлім тұзағына айналдырды. Брекинриджтің қосалқы күштері генерал-бригадир Фрэнсис С. Барлоу дивизиясынан келген әскерлерге қарсы шабуыл жасап, оларды кері шегіндірді. Хэнкоктің басқа алдыңғы дивизиясы, генерал-бригадир Джон Гиббон, батпақты жерде дезориентацияға ұшырап, Конфедерацияның ауыр атысынан алға жылжу мүмкін болмады, екі бригада командирі (полковниктер Питер А. Портер және Х. Бойд МакКин) қаза тапты. Гиббонның әскерлерінің бірі жеткілікті барлау болмағанын айтып, «Бұл соғыс емес, кісі өлтіру, немесе ең жақсы жағдайда, өте қателік жасалды» деп жазды. Орталықта Райт корпусы ауыр атысқа ұшырап, 1 маусымдағы қымбатқа түскен шабуылдан әлі қалпына келмегендіктен, одан әрі жылжуға тырыспады. Әдетте агрессивті Эмори Аптон өзінің дивизиясының одан әрі қозғалысы «іс жүзінде мүмкін емес» деп санайды. Конфедерация қорғаушылары осы бағытта олардың позициясына шабуыл жасалғанын білмеді. Одақтың оң қанатында Смит әскері қолайсыз жерлерден өтіп, екі шатқалға түсіп қалды. Конфедерация шебіне жеткенде, олар винтовка мен артиллерия атысынан құлап түсті. Одақтың бір офицері былай деп жазды: «Ерлер алға жылжығанда, дауылға қарсы тұруға тырысқандай, иіліп, ерлердің қатары бір-біріне соқтығысқан блоктар немесе кірпіштер сияқты құлап жатты». Конфедерация әскерінің бір өкілі екі қап артиллерия атысын «өлімге әкелетін, қанды жұмыс» деп сипаттады. Смит корпусына қарсы артиллерия атысы күткеннен де ауыр болды, өйткені оның оң жағындағы Уорреннің V корпусы алға жылжуға тартынды, ал Уоррен секторындағы Конфедерация артиллериялықтары Смит әскерлеріне шоғырланды. Ауланың солтүстік жағындағы жалғыз іс-қимыл – Бёрнсайдтың IX корпусы, ол Джубал Эрлиге қарсы тұрды. Ол таңғы сағат 6-да күшті шабуыл жасап, Конфедерацияның алғы шебін басып алды, бірақ ол жердің бірінші қатарын бұзып өтті деп ойлады және өз корпусын қайта топтастыру үшін тоқтатты, оны осы күні кешке жоспарлаған. Таңғы сағат 7-де Грант Мидке шабуылдың кез келген сәтті бөлігін толық пайдалануды ұсынды. Мид сол жақтағы үш корпус командиріне көршілес корпус қозғалысына қарамастан бірден шабуыл жасауға бұйрық берді. Бірақ барлығы жеткілікті болды. Хэнкок бұл қадамға қарсы кеңес берді. Смит шабуылды қайталауды «өмірді бекер ысырап ету» деп атап, қайтадан алға жылжудан бас тартты. Райт әскері мылтықпен атысты күшейтті, бірақ өз орындарында қалды. 12:30-да Грант өзінің әскерінің шаршағанын мойындады. Ол Мидке: «Корпус командирлерінің пікірінше, шабуылға бұйрық берілген жағдайда сәттілікке үміт болмағандықтан, қазіргі уақытта одан әрі жылжуды тоқтата тұруға болады» деп жазды. Конфедерация шебіне қамауға алынған Одақ әскерлері шұңқыр қазып, кеселер мен штыктарды пайдаланды, кейде тірі жолдастарының денелерін импровизацияланған қоршауларының бөлігі ретінде пайдаланды. Мид келесі күні әйеліне шабуылға өзі басшылық еткенін мақтанышпен айтты. Бірақ оның жұмысы нашар болды. Грант корпус командирлеріне жерді тексеруге бұйрық бергенімен, олардың барлау жұмыстары нашар болды және Мид шабуыл алдында да, шабуыл кезінде де оларды жеткілікті түрде бақылай алмады. Ол II корпусқа және XVIII және IX корпус бөліктеріне шабуыл жасауға 20 000-ға жуық әскерді ғана ынталандыра алды, бірақ ол табысқа жету үшін қажетті күшке қол жеткізе алмады. Оның әскері нашар ұйымдастырылған шабуыл үшін ауыр құн төледі. Сол таңертеңгі шығынның бағасы Одақ жағынан 3000-нан 7000-ға дейін, ал Конфедерация жағынан 1500-ден аспады. Грант соғыстан кейін былай деді: text=Мен әрқашан Соңғы Колд-Харбор шабуылы жасалғанына өкініп отырамын. 1863 жылғы 22 мамырда Виксбургте жасалған шабуыл туралы да сондай-ақ айта аламын. Колд-Харборда біз шеккен ауыр шығындарды өтеу үшін ешқандай пайда болған жоқ. Шын мәнінде, салыстырмалы шығындардан басқа артықшылықтар Конфедерация жағында болды. Осыған дейін Солтүстік Вирджиния армиясы Потомак армиясының батырлығына, төзімділігіне және әскери қасиеттеріне деген құрметке ие болған сияқты. Олар енді «бір конфедератқа бес янки» деп айқасуға дайын болмады. Шын мәнінде, олар ашық далада қарсыластарынан артықшылық алу идеясынан бас тартқан сияқты. Олар Потомак армиясынан гөрі өздерінің алдындағы бекіністерді ұнатуға көшкен. Бұл шабуыл олардың үмітін уақытша қайта жандандырған сияқты, бірақ ол ұзаққа соқпады. Потомак армиясына тигізген әсері кері болды. Бірақ Джеймс өзеніне жеткен кезде, Колд-Харбор шайқасының барлық әсері жойылған сияқты. |source=Улисс С. Грант, Жеке естеліктер

3 маусым күні сағат 11-де Конфедерация пошта басқармасының басшысы Джон Хеннингер Риган Ричмондтан келген делегациямен бірге келді. Ол Роберт Э. Лиге: «Генерал, егер жау сіздің шебіңізді бұзса, сізде қандай қосалқы күш бар?» деп сұрады. Ли жанды жауап берді: «Бір полк те жоқ, және мен Раппаханоктағы шайқас басталғаннан бері осылаймын. Егер мен желілерімді қысқартып, қосалқы күш беретін болсам, ол мені айналып өтеді; егер мен желілерімді әлсіздетіп, қосалқы күш беретін болсам, ол оларды бұзып жібереді». Қазіргі зерттеулер Лиде қолданылмаған жеткілікті қосалқы күш болғанын көрсетті. Оның сөздері Ричмондқа көбірек әскер жіберуге көндіру мақсатында болған болуы мүмкін.

4 маусым

Грант пен Мид Конфедерацияның Колд-Харбордағы қорғанысына қарсы енді шабуыл жасамады. Екі қарсыластың әскерлері тоғыз күн бойы окоп соғысында бір-біріне небары бірнеше метр қашықтықта тұрды. Снайперлер үздіксіз жұмыс істеп, көптеген адамды өлтірді. Одақтың артиллериясы сегіз Coehorn минометінен Конфедерация әскерін бомбалады; Конфедерация жауап ретінде 24 фунттық гаубицаның тұғырын төмендетіп, Одақтың позицияларына снарядтар лақтырды. Ірі шабуылдар болмаса да, бүкіл шайқастағы қаза тапқандардың саны 3 маусымдағы шабуылдан екі есе көп болды. Окоптар ыстық, шаңды және жайсыз болды, бірақ желілер арасындағы жағдай одан да нашар болды, онда мыңдаған жараланған одақтық әскерлер тамақ, су және медициналық көмексіз қорқынышты азап шекті. Грант жараланғандарды эвакуациялауға мүмкіндік беретін ресми уақытша бітім туралы сұрауға кедергі келтірді, себебі бұл шайқаста жеңілгенін мойындау болар еді. 5 маусымнан 7 маусымға дейін Грант пен Ли келісімге келе алмай хат алмасты, ал Грант жаулықты екі сағатқа тоқтатуды ресми сұрағанда, көптеген жараланғандар, енді ісінген мәйіттерге айналған, көмекке үмітсіз қалды. Гранттың бұл шешімі Солтүстік баспасөзінде қатты сынға ұшырады. 4 маусымда Грант желілерін нығайтып, Бернсайд корпусын Матадекин сағасының артына резервке, ал Уорренды Смитпен байланысу үшін солға жылжытты, осылайша желілерін шамамен 3 мильге (5 км) қысқартты. 6 маусымда Эрли Бернсайдтың жаңа позициясын тексерді, бірақ өткісіз батпақтардан өте алмады. Грант кампанияда тағы да Лимен тоқтағанын және қосымша шабуылдардың мәні жоқ екенін түсінді. Ол жағдайды өзгерту үшін үш іс-қимыл жоспарлады. Біріншіден, Шенандоа алқабында генерал-майор Дэвид Хантер Конфедерация күштеріне қарсы ілгеріледі, және Грант Лидің жабдықтауын тоқтату арқылы Конфедерация генералын алқапқа күш жіберуге мәжбүрлейді деп үміттенеді. Екіншіден, 7 маусымда Грант Шеридан басқаратын атты әскерін (бригадир генералдар Дэвид МакМ. Грегг пен Уэсли Мерит дивизияларын) Шарлоттсвилл маңында Вирджиния орталық темір жолын жоюға жіберді. Үшіншіден, ол Лидің алдынан шығып, Джеймс өзенінен өту үшін жасырын операция жоспарлады. Ли алғашқы екі әрекетке Грант күткендей ден қойды. Ол Брекинридж дивизиясын Колд-Харбордан алып, Хантерге қарсы тұру үшін Линчбургке жіберді. 12 маусымда ол Юбал Эрлиге Екінші корпустың басқаруын толықтай берді және оларды да алқапқа жіберді. Ол өзінің үш атты дивизиясының екеуін Шериданды қуу үшін жіберіп, Тревиль стансасы шайқасына әкелді. Алайда, Грант Джеймстен өтуі мүмкін екенін болжағанмен, Ли бұл оқиға болғанда таң қалды. 12 маусымда Потомак армиясы Джеймсті кесіп өтіп, Ричмондтан оңтүстікке қарайғы маңызды темір жол торабы Петербургке қауіп төндіру үшін оңтүстік-шығысқа қарай жорыққа шықты.

Колд-Харбор мейрамханасы мен Гартрайт үйі

Ұрыс кезінде Бернетттің тавернасы (қазір жоқ) аурухана ретінде қолданылды. Одақ әскерлері барлық құнды заттарды алып кетті, бірақ миссис Бернетт сақтап қалған кристаллдан жасалған жеміс сақинасын (компот ыдысын) қалдырды. Гартрайт үйі де далалық аурухана ретінде пайдаланылды, оның сыртқы келбеті бүгінге дейін сақталған.

Жауынгерлік алаңның сақталуы

2008 жылы Азаматтық соғыс қоры (Америкалық шайқас алаңдары қорының бөлімшесі) Холодный Харбор шайқас алаңын ең қауіпті он шайқас алаңдарының тізіміне қосты. Ричмонд аймағындағы құрылыс қысымы соншалықты күшті болды, бір кезде кем дегенде бір шайқас алаңы болған жердің шамамен бөлігі қазір Ричмонд ұлттық шайқас алаңы паркінің құрамында сақталған. Ганновер округі де NPS-тің Холодный Харбор жерлеріне жақын 50 акрлық шағын саябақты күтіп ұстайды. Қор және оның серіктестері 2024 жылдың басына дейін шайқас алаңының бөлігін сатып алып, сақтап қалды.

Мемуарлар және негізгі көздер

Аткинсон, Чарльз Фрэнсис. Гранттың 1864 және 1865 жылдардағы науқандары: Жайлау және Салқын гавань (3 мамыр – 3 маусым, 1864). Палл Молл әскери сериясы. Лондон: Х. Риз, 1908 жыл. Бадо, Адам. Улисс С. Гранттың әскери тарихы (3-том). Нью-Йорк: D. Appleton & Co., 1881 жыл. Грант, Улисс С. АҚШ Грантының жеке естеліктері. 2 томдық. Чарльз Л. Вебстер және компаниясы, 1885–86 жылдар. Лонгстрит, Джеймс. Манассастан Аппоматтоксқа дейін: Америкадағы Азамат соғысы естеліктері. Нью-Йорк: Da Capo Press, 1992 жыл. Алғаш рет 1896 жылы Дж. Б. Липпинкотт және Ко. баспасында жарық көрген. Портер, Хорас. Грантпен бірге науқанда. Нью-Йорк: Century Co., 1897 жыл. АҚШ Соғыс департаменті. Көтеріліс соғысы: Одақ және Конфедерация армияларының ресми жазбаларының жинағы. Вашингтон, округ: АҚШ Үкіметтік баспаханасы, 1880–1901 жылдар.