Кіріспе

18 айлық Жер ғылымдары саласындағы ынтымақтастық (1957–1958)

Халықаралық геофизикалық жыл (IGY;), сондай-ақ үшінші Халықаралық полярлық жыл деп те аталады, 1957 жылдың 1 шілдесінен 1958 жылдың 31 желтоқсанына дейін жалғасқан халықаралық ғылыми жоба болды. Ол Суық соғыс кезеңінде Шығыс пен Батыс арасындағы ғылыми алмасудың күрт тоқырауына соңғы нүкте болды. IGY жобаларына 67 ел қатысты, бірақ бір ерекше жағдай – Қытай Халық Республикасы, ол Қытай Республикасының (Тайвань) қатысуына қарсылық білдірді. Шығыс және Батыс тараптары осы халықаралық ұйымның бас хатшысы лауазымына бельгиялық Марсель Николетті ұсынуға келісті. IGY он бір Жер ғылымын қамтыды: полярлық шамы мен ауа жарқылы, ғарыштық сәулелер, геомагнетизм, гравитация, ионосфера физикасы, бойлық және ендікті анықтау (дәл карталау), метеорология, океанография, сейсмология және күннің активтілігі. IGY-ның тағы бір маңызды жетістігі – Explorer 1 спутнигі арқылы Ван Аллен сәулелену белдеулерін ашу және теңіздің түбіндегі тау тізбектерін анықтау, бұл плиталық тектоника теориясын маңызды растады.

Оқиғалар

Халықаралық геофизикалық жылдың бастауы 1882–1883 жылдары, содан кейін 1932–1933 жылдары және соңғы кезде 2007 жылдың наурызынан 2009 жылдың наурызына дейін өткен Халықаралық полярлық жылдарға тікелей байланысты. 1950 жылдың 5 сәуірінде бірнеше көрнекті ғалым (оның ішінде Ллойд Беркнер, Сидней Чапман, С. Фред Сингер және Гарри Вестин) Джеймс Ван Алленнің үйінде бас қосып, ракета технологиясы, радар және есептеу техникасының жаңа жетістіктерін ескере отырып, полярлық жылдың орнына бүкіл әлемді қамтитын Геофизикалық жылды өткізу уақыты жеткенін ұсынды. Беркнер мен Чапман Халықаралық ғылыми одақтар кеңесіне 1957–1958 жылдарға Халықаралық геофизикалық жылды (IGY) жоспарлауды ұсынды, бұл күннің белсенділігінің ең жоғары шағына жақындауымен сәйкес келер еді. 1952 жылы IGY жарияланды. 1953 жылы Иосиф Сталиннің қайтысы Кеңес Одағымен халықаралық ынтымақтастыққа мүмкіндік берді. 1955 жылдың 29 шілдесінде президент Дуайт Д. Эйзенхауэрдің баспасөз хатшысы Джеймс Хагерти, АҚШ-тың Халықаралық геофизикалық жылға (IGY) үлес ретінде 1957 жылдың 1 шілдесі мен 1958 жылдың 31 желтоқсаны аралығында "Жерді айналатын шағын спутниктерді" ұшыруға ниеттенгенін мәлімдеді. "Вангард" жобасын Әскери-теңіз зерттеулер зертханасы басқаратын болды және ол әскери емес ғылыми эксперименттер үшін негізінен қолданылатын дыбыс зымырандарын жасауға бағытталған. Төрт күннен кейін Копенгагенде өткен Халықаралық Астронавтика Федерациясының алтыншы конгресінде ғалым Леонид И. Седов кеңес елшілігінде халықаралық журналистерге сөз сөйлеп, елдің "жақын арада" спутник ұшыру ниеті бар екенін хабарлады. Көпшілікті таң қалдырғандай, КСРО 1957 жылдың 4 қазанында алғашқы жасанды Жер серігі – "Спутник-1"ді ұшырды. Бірнеше сәтсіз "Вангард" ұшыруларынан кейін Вернер фон Браун және оның командасы президент Дуайт Д. Эйзенхауэрді Explorer бағдарламасы үшін АҚШ армиясының зымыранын пайдалануға көндірді (ғарышқа шығу үшін әскери зымырандарды қолдануға тыйым салынбаған еді). 1957 жылдың 8 қарашасында АҚШ Қорғаныс министрі АҚШ Армиясына спутникті ұшыру үшін модификацияланған "Юпитер С" зымыранын пайдалануға бұйрық берді. АҚШ бұл мақсатқа төрт айдан кейін, 1958 жылдың 1 ақпанында Explorer 1 арқылы қол жеткізді, бірақ 1957 жылдың 3 қарашасында "Спутник-2" ұшырылғаннан кейін, Explorer 1 үшінші жасанды Жер серігі атанды. "Вангард-1" 1958 жылдың 17 наурызында ұшырылған төртінші спутник болды. Кеңес Одағының ұшырулары саяси жағдайға елеулі әсер етті, оның бірі – 1958 жылдың 29 шілдесінде АҚШ ғарыш агенттігі NASA құрылды. 1954 жылдың қыркүйегі мен 1959 жылдың шілдесі аралығында Атлантика мұхитында британдық-американдық экспедициясы Атлантиканың орталық қырқаларының толық ұзындығын (пластинкалар тектоникасы) анықтады; бұл IGY кезіндегі маңызды жаңалық болды.

Дүниежүзілік деректер орталықтары

1932 жылғы Поляр жылының көптеген мақсаттары орындалса да, Екінші дүниежүзілік соғыстың басталуына байланысты, кейбір мақсаттарына жете алмады. Шындығында, соғыс салдарынан 1932 жылғы Поляр жылдың барысында жиналған көптеген деректер мен ғылыми талдаулар мәңгілікке жоғалып кетті, бұл IGY ұйымдастыру комитетін қатты алаңдатты. Комитет "барлық зерттеу деректері барлық елдердің ғалымдары мен ғылыми мекемелеріне қолжетімді болуы керек" деп шешті. Олар халықаралық шекаралар арқылы деректердің еркін алмасуы болмаса, IGY-ның мағынасы қалмайды деп ойлады. 1957 жылдың сәуір айында, IGY басталуға үш ай қалғанда, IGY-ның түрлі салаларын өкілдік ететін ғалымдар Дүниежүзілік деректер орталығы жүйесін құрды. АҚШ Дүниежүзілік деректер орталығы "А"-ға, ал КСРО Дүниежүзілік деректер орталығы "Б"-ға қонақ берді. Дүниежүзілік деректер орталығы "С" Батыс Еуропа, Австралия және Жапония елдері арасында бөлінді. ICSU WDS-тың мақсаттары – сапасы расталған ғылыми деректер мен ақпаратты сақтау, ашық қолжетімділікті жеңілдету және стандарттарды қабылдауға көмектесу. 2008 жылы құрылған ICSU Дүниежүзілік деректер жүйесі, Халықаралық геофизикалық жылдан алынған деректерді басқару үшін ICSU құрған Дүниежүзілік деректер орталықтарын (WDC) және Астрономиялық және геофизикалық деректерді талдау қызметтері федерациясын (FAGS) ығыстырды.

Антарктида

МЖЖ-ның басталуы 18 айлық Антарктика ғылыми жылының басталуы болды. Халықаралық ғылыми одақтар кеңесі, бас орган, ұсыныстарды полярлық зерттеулерден геофизикалық зерттеулерге дейін кеңейтті. 70-тен астам ұлттық ғылыми ұйымдар IGY комитеттерін құрып, ынтымақтастыққа қатысты. 1954 жылы Австралия Антарктидадағы алғашқы тұрақты базасын Маусон қаласында құрды. Қазір бұл станция Антарктикадан оңтүстікке қарай үздіксіз жұмыс істейтін ең ұзақ станция болып табылады. 1957 жылы Маусонның шығысына қарай 640 шақырым жерде орналасқан Вестфолд тауларында Дэвис станциясы қосылды. IGY үшін қыстағандардың саны Маусонда 29, Дэвисте 4 болды, барлығы ер адамдар. (Қазіргі уақытта екі станцияда да 16-18 қыстаушы бар, олардың ішінде әйелдер де бар.) IGY іс-шараларының бір бөлігі ретінде Тейлор мұздығының жанында, Маусоннан батысқа қарай 97 шақырым жерде екі адамдық лагерь орнатылды. Оның негізгі мақсаты – оңтүстік жарығының параллактикалық суретін түсіру (осылайша оны кеңістікте орналастыру), сонымен қатар жақын жердегі императорлық пингвиндердің қонысын зерттеуге мүмкіндік берді. Екі жылдан кейін Австралия АҚШ-тың IGY үшін салған Уилкс станциясын басқара бастады. Уилкс қар мен мұздың жиналуынан тез нашарлағандықтан, Кейси станциясын салу жоспарланды, ол Репстат ("ауыстыру станциясы") деп аталды. 1969 жылы ашылған Репстат станциясы 1988 жылы қазіргі Кейси станциясымен алмастырылды. Галлей ғылыми-зерттеу станциясы 1956 жылы IGY үшін (Британ) Корольдік қоғамының экспедициясымен құрылды. Экспедиция базасын құрған шығанақ Эдмонд Галлейдің есімімен аталды. Антарктидадағы алғашқы жапондық база – Шова станциясы 1957 жылдың қаңтарында құрылды. Бір жылдан кейін кеме қайтып келгенде, ол теңіз мұзына тігіліп қалды. Ақырында ол АҚШ-тың Бёртон аралы мұзжару кемесінің көмегімен босатылды, бірақ станцияны қайта жабдықтау мүмкін болмады. 1957 жылы қыстағандар тікұшақпен эвакуацияланды, бірақ ауа райының нашарлауы станцияның 15 құйрықты итін қайтаруға мүмкіндік бермеді, олар тізгімен байланған күйде қалды. Бір жылдан кейін кеме қайтып келгенде, екі иттің – Таро мен Джиро әлі тірі екені анықталды. Олар тізгіден қашып, жақын жердегі Адели пингвиндерін өлтіріп аман қалды (олардың денелері төмен температурада сақталды). Екі ит бірден Жапонияның ұлттық батырларына айналды. 1983 жылы осы оқиға туралы «Антарктида» атты жапон фильмі түсірілді. Франция Адели жеріндегі Думонт д’Урвиль және Шарко станцияларын салған. Француз теңіз флотының «Комендант Шарко» кемесі 1949-1950 жылдары Адели жерінің жағалауында тоғыз ай өткізді. Бірінші француз станциясы – Порт-Мартин 1950 жылдың 9 сәуірінде аяқталды, бірақ 1952 жылдың 22-23 қаңтарына қараған түні өртеніп кетті. Бельгия 1958 жылы Король Бадуин базасын құрды. Экспедицияны 1897-1899 жылдардағы Бельгияның Антарктика экспедициясын басқарған Адриен де Герлашенің ұлы Гастон де Герлаше басқарды. 1958 жылдың желтоқсан айында төрт команда мүшесі бірнеше жүз шақырым жерге қалып қойды, өйткені олардың жеңіл ұшағы қону кезінде бір шаңғысын сындырып алды. Он күндік қиындықтан кейін оларды ИЛ-14 ұшағы құтқарып алды, ол Совет Одағының Мирный станциясынан 1940 шақырым (3100 км) ұшып келді. Оңтүстік полюс станциясы – Оңтүстік полюстегі алғашқы тұрақты құрылым ретінде 1957 жылдың қаңтарында салынды. Ол 53 жыл бойы сақталып тұрды, бірақ қауіпсіздік мақсатында 2010 жылдың желтоқсанында қиратылды (ондағы барлық құрылымдар ақырында мұз қабығына батып кетеді).

Арктика

Ice Skate 2 – АҚШ ғалымдары салған және қызмет еткен жүзбелі зерттеу станциясы. Ол Солтүстік Мұзды мұхиттың түбін картографиялады. Зейк Лэнгдон жобадағы метеоролог болды. Ice Skate 2 экипажы 6 айлық кезеңдермен жұмыс істеуге жоспарланған, бірақ қону үшін жұмсақ мұз беттері болғандықтан, кейбір экипаж мүшелері одан әлдеқайда ұзақ уақытқа орналасты. Бір кезде олар радио арқылы бір ай бойы ешкіммен байланысқа түсе алмады, тек Солтүстік полюске барған экспедиция ғана байланысты. Тағы бір кезде мұз жарылып, жанармай бактерілері базадан айналып кетті. Олар ұшақ двигательдеріне қонған бойда май табаларын қоюға мәжбүр болды, себебі кез келген май тамшысы күннің күшті сәулесінде бірден мұзды тесіп өтетін. Олардың бір ғана құрбаны болды – май табасымен пропеллерге тым жақын келген адам. Норберт Унтерштейнер "Дрейфтік станция Альфа" жобасының жетекшісі болды және 2008 жылы Ұлттық қар және мұз туралы деректер орталығы үшін жоба туралы деректі фильм жасап, оны баяндады.

Мұра

Ақырында, ИЖЖ үлкен табысқа жетті және бүгінгі күнге дейін сақталған жетістіктерге әкелді. Мысалы, ИЖЖ жұмысы Антарктика шартының жасалуына тікелей себеп болды, ол Антарктиканы бейбіт мақсаттарда пайдалану және ғылыми зерттеулерді бірлесіп жүргізуді талап етті. Осыдан бері халықаралық ынтымақтастық Антарктиканың қоршаған ортасын қорғауға, тарихи ескерткіштерді сақтауға және жануарлар мен өсімдіктерді сақтауға бағытталды. Бүгінде 41 ел аталған шартқа қол қойды және халықаралық ғылыми зерттеулер жалғасуда. Халықаралық ғылым кеңесінің (ICSU) 29-шы бас ассамблеясы ICSU Дүниежүзілік деректер жүйесін (WDS) құрды, ол бұрынғы ICSU Дүниежүзілік деректер орталықтарының (WDC) және бұрынғы Астрономиялық және геофизикалық деректерді талдау қызметтері федерациясының (FAGS) 50 жылдық тәжірибесіне негізделген. Бұл Дүниежүзілік деректер жүйесі ИЖЖ кезінде жиналған деректерді сақтайды. АҚШ-тағы 15 Дүниежүзілік деректер орталығының жетісі NOAA ұлттық деректер орталықтарында немесе NOAA филиалдарында орналасқан. Бұл ICSU деректер орталықтары тарихи деректерді сақтап қана қоймай, сонымен қатар зерттеулерді және деректерді жинауды ынталандырады. 2007–2008 жылдардағы төртінші Халықаралық полярлық жыл климаттың өзгеруіне және оның полярлық аймақтарға тигізетін әсеріне бағышталды. Бұл жобаға 60 ел қатысты және Арктика мен Антарктикада зерттеулер жүргізілді.

Танымал мәдениетте

"I. G. Y. (What a Beautiful World)" – Дональд Фейгеннің 1982 жылы шыққан "The Nightfly" альбомындағы ән. Ән Халықаралық геофизикалық жыл (ХГЖ) кезіндегі оң көзқараспен орындалады және ол кездегі болашақтың ғылыми жетістіктеріне сілтеме жасайды, мысалы, күн энергиясы (алғаш рет 1958 жылы қолданылды), спандекс (1959 жылы ойлап табылды), ойын-сауық үшін ғарыш саяхаты және теңіз астындағы халықаралық жоғары жылдамдықты теміржол. Ән 1982 жылғы 27 қарашада Billboard Hot 100 хит-парадында 26-орынға жетті және «жыл әні» номинациясы бойынша «Грэмми» сыйлығына ие болды. ХГЖ Уолт Келлидің 1957–1958 жылдардағы Pogo комикстерінде маңызды орын алады. Комикстегі кейіпкерлер ғылыми бастаманы «G. O. Fizzickle Year» деп атайды. Осы кезеңде кейіпкерлер ғылыми ізденістерге өз үлесін қосуға тырысады, мысалы, айға бит жіберу. Комикстер жинақтары 1958 жылы Simon & Schuster SC баспасынан G. O. Fizzickle Pogo деген атпен, ал 1979 жылы Pogo's Will Be That Was деген атпен жарық көрді. Бұл серия 2018 жылы Fantagraphics баспасынан Pogo: The Complete Daily & Sunday Comic Strips Vol. 5: Out of This World at Home деген атпен да шығарылды. Джаз саксофонисі және композиторы Гил Мелле өзінің Primitive Modern альбомы үшін "1957 жылғы геофизикалық жылға арналған шығарма" жазды, ол Prestige Records баспасынан шықты. ХГЖ 1956 жылғы қарашада Рассел Брокбанктың Punch журналындағы мультфильмінде бейнеленді. Онда үш үлкен держава – Ұлыбритания, АҚШ және КСРО Оңтүстік полюсте орналасқан, әрқайсысының жанында пингвиндердің тобы тұр, оларды «мәдениетпен» тәрбиелеуге тырысады. Британдық лагерьдегі пингвиндер Фрэнсис Бэконнан жалыққан, американдық лагерьде олар бейсбол ойнап көңіл көтеріп жатыр, ал ресейлік лагерь тікенді сыммен қоршалған, гулагқа ұқсайды, пингвиндер әскери маневрлер жасауға мәжбүр. Алистер Маклиннің «Түнгі түнегі» романы Гренландиядағы ХГЖ зерттеу стансасының маңында өтеді. ХГЖ 1960–1961 жылдарғы деректі телесериал Expedition! маусымының екі эпизодында көрсетілді: «Мұзды континент» және «Оңтүстік полюстегі адамның алғашқы қысы».