Кіріспе

Невил Шут Норвегия (17 қаңтар 1899 – 12 қаңтар 1960) – ағылшын романісі және авиациялық инженеры, соңғы жылдарын Австралияда өткізген. Ол инженерлік мансабында толық атын, ал «Невил Шут» деген псевдонимді қолданды, себебі жұмыс берушілері (Vickers) немесе әріптестері оны «жұдырықсыз» деп ойлауынан немесе «Жағажайда» (On the Beach) және «Алиса сияқты қала» (A Town Like Alice) сияқты романдарына байланысты жағымсыз жарнамадан қорғау үшін осылай жасады.

Ерте өмір

Шут Сомерсет-роуд, Илингте (сол кезде Миддлсекс) өзінің «Trustee from the Toolroom» романында сипатталған үйде дүниеге келді. Ол Оксфордтың Дракон мектебінде, Шрусбери мектебінде және Баллиол колледжінде білім алды; 1922 жылы Оксфордтан инженерлік ғылымдар бойынша үшінші сынып дипломмен бітірді. Шуттың әкесі Артур Гамильтон Норвегия болды, ол Бірінші дүниежүзілік соғыстан бұрын Ирландиядағы почта басқармасының басшысы болып, 1916 жылы Пасха көтерілісі кезінде Дублиндегі Бас почта кеңсесінде қызмет еткен. Оның анасы Мэри Луиза Гадсден болды. Шут өзі көтеріліс кезінде жаралыларды көтеруге көмектескені үшін мақталып, награда алды. Оның әжесі Георгина Норвегия романдар жазушы болған. Шут Вулвичтегі Корольдік әскери академияға түсіп, артиллериялық дайындықтан өтті. Бірінші дүниежүзілік соғыста Корольдік әуе корпусына офицер болып тағайындала алмады, себебі ол сөйлеу кемелсіздігіне байланысты деп ойлады. 1918 жылдың тамызында Саффолк полкіне қатардағы сарбаз болып енді. Ол Темза сағасындағы Астық аралын күзетті және 1918 жылғы тұмау пандемиясы кезінде Кенттегі әскери жерлеу рәсімдерінде қатысты. 1931 жылы R100 жобасы тоқтатылғаннан кейін, Шут талантты де Хавилленд ұшқыш-конструкторы А. Хесселл Тилтманмен бірлесіп, Airspeed Ltd. ұшақ құрастыру компаниясын құрды. Жаңа бизнеске тән қиындықтарға қарамастан, Airspeed Limited өзінің Envoy ұшағы Корольдің эскадрильясына таңдалғанда танылды. Екінші дүниежүзілік соғыс жақындаған кезде, Envoy ұшағының әскери модификациясы жасалды, ол Airspeed Oxford деп аталды. Oxford RAF және Ұлыбритания Достастығы үшін стандартты, жетілдірілген көп қозғалтқышты оқу ұшағы болды, одан 8500-нен астам дана салынды. Airspeed Courier үшін гидравликалық шассиды жасағаны және R100 жобасындағы еңбегі үшін Шут Корольдік аэронавтикалық қоғамның мүшесі болды. 1931 жылдың 7 наурызында Шут 28 жастағы дәрігер Фрэнсис Мэри Хитонға үйленді. Олардың екі қызы болды: Фелисити және Ширли.

Екінші дүниежүзілік соғыс

Екінші дүниежүзілік соғыс басталған кезде Шут өркендеп келе жатқан жазушы болды. Соғыс жақындағанмен, ол бұрынғы басшысы сэр Деннистон Бернимен бірге әскери жобалармен айналысты. Ол Корольдік Әскери-Теңіз Ерікті Резервіне (RNVR) кінді, кішкентай қайықтарға, яки дрифтерлерге немесе мина тазалаушы кемелерге жауапкер болады деп ойлаған, бірақ екі күннен кейін одан оның мансабы мен техникалық тәжірибесі туралы сұрады. Ол "жексенбілік тексерулер" туралы ештеңе білмей, кішкентай кемеге отырғанда жоғары шенді теңіз офицері болып шығатынынан және "бірдеңе жасауға тура келетінінен" жасырын қорқып, лейтенант-командир шеніне жетті. Сондықтан ол Әртүрлі Қару-Жарақтарды Дамыту Басқармасына орналасты. Ол инженерлік бөлімнің басшысы болып, Панжандрум сияқты құпия қарулардың жұмысын басқарды, бұл оның инженерлік қабілеттерін қанағаттандырды. Ол сонымен қатар, "Rocket Spear" деп аталатын, тік жалпақ темір басы бар, суасты қайықтарға қарсы зымыранды да жасады. Бірінші U- қайығы осы зымыранмен батырылғаннан кейін Чарльз Гудив оған хабар жіберіп: "Мен ерекше қуаныштымын, себебі бұл сіздің осыны бастапқы кезеңдерде ілгерілету арқылы көрсеткен көрегендігіңізді толыққанды растайды. Құттықтаймын!" деді. Жазушы ретіндегі даңқының арқасында Ақпарат министрлігі оны 1944 жылғы 6 маусымда Нормандияға, ал кейіннен Бирмаға тілші ретінде жіберді. Ол соғысты RNVR-де лейтенант-командир шенімен аяқтады.

Әдеби мансап

Шуттың алғашқы романы «Стивен Моррис» 1923 жылы жазылған, бірақ 1961 жылға дейін жарияланбады (оның 1924 жылғы жалғасы «Pilotage» романымен бірге). Оның алғашқы жарық көрген романы – 1926 жылы шыққан «Маразан» болды. Содан кейін ол 1950 жылдарға дейін әр екі жыл сайын бір роман жазды, бірақ өзінің әуе кемелерін құрастыратын «Airspeed Ltd.» компаниясын құрған алты жылдық үзіліс болды. Оның кітаптарының сатылымы әр романмен бірте-бірте өсті, бірақ 1957 жылы жарық көрген үшінші соңғы кітабы «Жер жағасында» шыққаннан кейін оның танымал болуы арта түсті. Шуттың романдары қарапайым, оқуға оңай стильде жазылған, сюжеттері анық белгіленген. Романдық сызықтарында махаббат тақырыбы көтерілсе, сексуалдық жайттар туралы тек тікелей айтылмайды. Көптеген әңгімелерде оқиғаға қатыспайтын баяндаушы болады. Шуттың романдарының басты тақырыбы – жұмыстың қадір-қасиеті, ол кез келген әлеуметтік топқа тән, мысалы, Балқандағы испандық бардың иесі («Жараланған қала») немесе өте білімді, бірақ дүниеден бейхабар ғалым («No Highway»). Оның романдары үш негізгі топқа бөлінеді: соғысқа дейінгі әуе саяхаты туралы шығармалар; Екінші дүниежүзілік соғыс туралы әңгімелер; және Австралиядағы оқиғалар. Тағы бір жиі кездесетін тақырып – әлеуметтік кедергілерді (әсіресе таптық («Жалғыз жол» және «Жер сілкінісі»), нәсілдік («Шекер тақтасы») немесе діни («Бір бұрылыс») сипаттағы) жою. Австралиялық романдары – бұл елге арналған мақтау гимні, АҚШ-тың әдет-ғұрыптарына сыни көзқараспен қарау («Қара түбірден тыс») және Шуттың туған Британиясының Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі социалистік үкіметіне наразылық білдіру («Алыстағы ел» және «Дымқылда»). Шуттың кейіпкерлері көбінесе өзіне ұқсас: орта тапқа жататын заңгерлер, дәрігерлер, бухгалтерлер, банк менеджерлері және инженерлер – көбінесе университет бітірушілер. Бірақ («Қорамат бөлмесінен келген сенімді адам» сияқты) Шут адал қолөнершілерді және олардың әлеуметтік адалдығын, қоғамға қосқан үлесін жоғары таптың өкілдерінен артық бағалады. Авиация және инженерлік сала Шуттың көптеген романдарының негізгі оқиғасы болып табылады. Ол инженерлік, ғылыми және жобалау ісінің адам өмірін қалай жақсартатынын көрсетті және бірнеше рет атын атамай: «Инженер – бұл ақымақ адам бір фунтқа істей алатын нәрсені он шиллингке істей алатын адам» деген сөзді қолданды. Шуттың бірнеше романы қабылданған ғылым мен рационалды сенімнің, бір жағынан, және мистикалық немесе паранормальды мүмкіндіктердің, мысалы, реинкарнацияның шекарасын зерттейді. Шут мұны фантастика мен ғылыми фантастика элементтерін негізгі ағымға жататын романдарына енгізу арқылы жасады. Оларға «Шекер тақтасы» романында будда астрологиясы және халықтық болжамдар; «Жоқ шосседе» планшеттің тиімді қолданылуы; «Бір бұрылыста» мессия тұлғасы; «Дымқылда» реинкарнация, ғылыми фантастика және аборигендердің психикалық күштері кірді. Оның жиырма төрт романы мен повестері жарық көрді. Оның көптеген кітаптары экранда көрсетілді, соның ішінде 1936 жылы «Жалғыз жол»; 1949 жылы «Ландфол: Канал тарихы»; 1942 жылы «Pied Piper» және тағы да 1959 жылы, сондай-ақ 1990 жылы CBS телеарнасы түсірген «Crossing to Freedom» фильмі; 1959 жылы «Жер жағасында» және 2000 жылы екі бөлімді мини-сериал ретінде; және 1951 жылы «Жоқ магистраль». «Алиса сияқты қала» 1956 жылы фильмге айналдырылды, 1981 жылы Австралия теледидары үшін сериалға айналдырылды, сондай-ақ 1997 жылы BBC Radio 2 арнасында Джейсон Коннери, Бекки Хиндли, Бернард Хептон және Вирджиния МакКеннаның қатысуымен көрсетілді. Шуттың 1952 жылғы «Алыстағы ел» романы 1972 жылы бір сағаттық алты эпизод ретінде және 1987 жылы екі бөлімді мини-сериал ретінде теледидар үшін түсірілді. Vintage Books 2009 жылы оның барлық 23 кітабын қайта басып шығарды. Шуттың соңғы еңбегі оның қайтыс болғаннан кейін 40 жылдан астам уақыт өткен соң жарық көрді. «Теңізшілер» алғаш рет 1946-1947 жылдары жазылып, қайта жазылды, содан кейін жарияланбады. 1948 жылы Шут оны қайтадан өңдеп, атауын «Соқыр түсінік» деп өзгертті, бірақ қолжазбаны аяқтамады. 2002 жылғы басылымның алғы сөзінде Дэн Телфайрдың айтуынша, «Теңізшілер» мен «Соқыр түсінік» романдарының кейбір тақырыптары Шуттың 1955 жылғы «Реквием для Рен» романында қолданылған.

Соғыстан кейінгі қызмет

1948 жылы Шут өзінің жеке Персиваль Проктор ұшағымен Австралияға және кері қайтып ұшты, осы саяхат негізінде 1950 жылы жазушы Джеймс Ридделл "Flight of Fancy" атты кітап жариялады. "Британдық салық жүйесінің өте ауыр екенін сезінген" ол, отбасымен бірге Австралияға көшіп кетуге шешім қабылдады. 1950 жылы ол әйелі мен екі қызымен Мельбурнның оңтүстік-шығысындағы Лангварриндегі шаруашылыққа қоныстанды. 1930 жылы Канадаға жасаған сапары мен Австралияға көшіп бару туралы шешімін еске алып, 1954 жылы: "Өмірімде алғаш рет ағылшын тілінде сөйлейтін елде, Англиядан тыс жерде адамдар қалай өмір сүретінін көрдім" деп жазды. Австралияда қалу ниеті болғанымен, ол Австралия азаматтығына өтініш бермеді, себебі ол британдық тегі болғандықтан, ол кезде азаматтыққа өтініш беру тек формалды процедура ғана еді. 1950-1960 жылдары ол әлемдегі ең көп сатылатын жазушылардың бірі болды. 1956-1958 жылдары Австралияда ол хобби ретінде автожарыспен айналысып, ақ Jaguar XK140 көлігін жүргізді. Осы тәжірибесінің бір бөлігі "Жағада" атты кітабына енді. Шут 1960 жылы Мельбурнда инсульттан көз жұмды.

Құрметтер

Норвегия жолы мен Портсмут әуежайындағы Невил Шут жолы, Гэмпшир, оның құрметіне аталған. 1959 жылғы "Жарға" фильмі түсірілген шаруашылық тұрғын үйлерге бөлінген кезде, Виктория штатының Бервик қаласындағы Шут даңғылына оның есімі берілді. Солтүстік территориядағы Алис-Спрингс қаласындағы мемлекеттік кітапхана Невил Шут еске алу кітапханасы деп аталды. Modern Library 100 үздік романының тізімінде "Алиса сияқты қала" 17-орынды, "Қайратханадан келген сенімді адам" 27-орынды, ал "Жарға" 56-орынды иеленді.