Кіріспе

Құпиялы әдеби жанр

Вампир әдебиеті – вампирлер тақырыбына негізделген әдеби шығармалардың кең спектрін қамтиды. Әдеби вампир алғаш рет 18 ғасырдағы поэзияда пайда болды, ал 1819 жылы жарық көрген Джон Полидоридің «Вампир» туындысы одан кейін готикалық әдебиеттегі маңызды кейіпкерлердің біріне айналдырды. Бұл туынды Лорд Байронның өмірі мен аңыздарынан шабыттандырылған. Кейіннен ықпалды болған туындылардың қатарында «Варни вампир» (1847), Шеридан Ле Фанудың лесбиянка вампир туралы «Кармила» әңгімесі (1872) және ең танымал – Брэм Стокердің «Дракула» (1897) романдары бар. Кейбір авторлар «ыңғайлы вампир» образын жасады, алғашқысы – Варни, ал Мото Хагионың «По кланы» (1972–1976) және Энн Райстың «Вампирмен сұхбат» (1976) романдары сияқты жаңа туындылар да үлкен әсер етті.

Дракула

Брэм Стокердің "Дракула" (1897) романы соңғы бір ғасырда халық арасындағы көркем әдебиеттегі вампир бейнесінің ең толыққанды сипаттамасы болып табылады. Оның вампиризмді ауру (жұқпалы шайтандық иелену) ретінде бейнелеуі, сонымен қатар сексуалдық, қан және өлімге қатысты жаңғырықтары, туберкулез бен сифилис кең таралған Викториялық Британияда жақсы қабылданып, әсер етті. Граф Дракула кейіпкерінің Влад Дракулешти III (Влад-Қасапшы), сондай-ақ Влад Цепеш деп белгілі, 15 ғасырдағы Валахия (Румыния) әскербасы немесе воеводаға негізделгені туралы мәлімдемелер көптеген ғалымдар тарапынан жоққа шығарылды. Дегенмен, тарихи тұлғадан өзгеше, Стокер өзінің графы Дракуласын Трансильваниядағы Борго өткеліне жақын сарайға орналастырды және осы аймаққа бүгінгі күнге дейін халықтың қиялында сақталған мистикалық аураны сыйлады. Стокер, әрине, ирланд халықтарының қан сорғыш жандар туралы мифтерінен шабыттанды. Оған сондай-ақ Ле Фанудың "Кармила" туындысы да әсер еткен. Ле Фану, Стокер Дублинде театр сыншысы қызметін атқаратын кезде оның редакторы болды. Ле Фану сияқты, Стокер Люси Вестенра және Дракуланың күйеулері сияқты тартымды әйел вампир кейіпкерлерін жасады. Стокердің вампир аңшысы Абрахам Ван Хельсинг кейінгі вампир әдебиетіне зор ықпал етті.

20 ғасыр

Стокердің граф Дракуласы, әсіресе «Носферату» фильміндегідей киноның жаңа құралында, көрнекті тұлға болып қала бергенімен, 20 ғасырғы вампирлік әдебиет дәстүрлі готикалық қорқыныштан асып, ғылыми фантастика сияқты жаңа жанрларды зерттеді. Осыған алғашқы мысал ретінде Густав Ле Руждың «Марс планетасының тұтқыны» (1908) және оның жалғасы «Вампирлер соғысы» (1909) келтіріледі. 1920 жылы J. H. Rosny aîné жазған «Жас вампир» повесінде вампиризм жай ғана «Beyond» деп аталатын басқа ғаламнан шыққан рухтардың иеленуі ретінде түсіндіріледі. Қазіргі заманғы вампирлік ғылыми фантастиканың ең ықпалды мысалы – Ричард Мэтисонның «Мен аңызмын» (1954). Роман болашақтағы Лос-Анджелесте өлі емес, каннибалистік/қан сорғыш жандармен толы әлемді суреттейді. Басты кейіпкер – вампиризмге себеп болатын бактерияның пандемиясынан аман қалған жалғыз адам. Ол түнгі жандардың шабуылынан аман қалу үшін күресуі керек, олардың биологиясының құпиясын ашып, тиімді қарсы шараларды әзірлеуі керек. Роман үш фильмге бейімделді: 1964 жылы Винсент Прайс ойнаған «Жердегі соңғы адам», 1971 жылы Чарлтон Хестон ойнаған «Омега адам», және 2007 жылы Уилл Смит ойнаған «Мен аңызмын» (фильм). 20 ғасырдың соңында көп томдық вампирлік эпостардың пайда болуы байқалды. Олардың біріншісі – готикалық роман жазушысы Мэрилин Росс жазған «Барнабас Коллинз» сериясы (1966–71), ол қазіргі заманғы американдық телесериал «Dark Shadows» негізінде жазылған. Бұл сонымен қатар, вампирлерді жамандықтың дәстүрлі бейнесі ретінде емес, поэтикалық, қайғылы батырлар ретінде қарастыру үрдісін қалыптастырды. Осы үлгі Анн Райс пен Челси Куинн Ярброның танымал «Вампир хроникалары» (1976–2018) романдары сериясында және «Сен-Жермен» сериясында (1978–) сақталды. Росс, Райс және Ярбро көп томдық вампирлік сагаларға жол ашты, олар қазір бұқаралық әдебиеттің маңызды бөлігі болып табылады (тізімді төменде қараңыз). Райс шығармаларында дәстүрлі готикалық идеялардың қазіргі заманғы готикалық субмәдениеттерімен бірігуі және вампирлік әдебиетте әрқашан жасырын болған трансгрессивті сексуалдықтарды ашық зерттеу басталды. Стивен Кинг, вампирлер туралы көп томдық эпостардың авторы болмаса да, 20 ғасырдың соңы мен 21 ғасырдың басындағы өте ықпалды қорқыныш жазушысы болып табылады, бұл оның соңғы 50 жылда әлемнің көптеген тілдерінде сатылған шамамен алпыс кітабымен дәлелденеді. Кингтің репертуарында дәстүрлі вампирлік фольклор Бела Лугосидің орындауынан шабыт алған тартымдылықпен үйлеседі, сонымен қатар физикалық зорлық-зомбылық, қырғын және жалпы қанағаттандыру деңгейін арттырады. Оның шығармалары қарапайым адамдардың өміріне еніп, өздерінің еркімен әрекет ететін, паразиттік жандардың қатыгездігін ерекше суреттейді, бұл оның кітаптарының қайталанатын тақырыбы. Кингтің өзі айтқандай, ол әлі де орта мектепте мұғалім болған кезде сыныпта оқыған кітаптарының бірі Брам Стокердің «Дракуласы» болды. Кешкі ас дастарқанында ол әйелі Табитадан егер Дракула 20 ғасырда қайта келсе не болады деп сұрады. «Оны Парк-авенюде сары такси басып, өлтірер еді», - деп жауап берді әйелі, содан кейін ол басқа, ауылдық ортаны ұсынды. Сол әңгімеден туған «Салемнің лоты» кітабы 1975 жылы «Кэрри» романынан кейін жарық көрді. Атауы Мэн штатындағы Иерусалим лоты деп аталатын қалашыққа сілтеме жасайды және ол 2 толық роман мен бір қысқа әңгіме, сонымен қатар Стивен Кингтің барлық кітаптарында кездесетін қалашықтың өмір сүруіне сілтеме жасайтын он екі кітаптың орталық бөлігі болып табылады. Кинг сонымен қатар, оған вампирлер енген бірнеше басқа да шығармаларды жазды, олардың ішінде «Эллурияның кішкентай әпкелері» (1998), «Түнгі ұшқыш» (1993, «Кошмарлар мен армандарда»), және «Қара мұнара» сериясындағы бірнеше кітап (1982–2012) Салемнің лотынан кем дегенде бір кейіпкер бар. Олардың көптеген кітаптары фильмге, теледидарға және комикс кітаптарына бейімделді. 1981 жылы жарық көрген «The Hunger» романы (1983 жылы фильмге айналдырылды) ашық сексуалдық тақырыпты жалғастырды және вампирлердің биологиясын зерттеді, олардың ерекше қабілеттері олардың қанының физикалық қасиеттерінің нәтижесі екенін білдірді. Романның пікірінше, барлық вампирлер өлі емес адамдар емес, бірақ кейбіреулері адамдармен бірге дамыған жеке түрлер. Осыдан бері вампирлер туралы осы түсінік бірнеше ғылыми фантастикалық оқиғаларда қолданылған, ең танымалдары «Блэйд» фильмдер сериясы. 1982 жылы белгілі жазушы Джордж Р.Р. Мартиннің «Fevre Dream» романы Миссисипи өзеніндегі кемелерде өмір сүретін, адамдарға ұқсас, бірақ олардың өмір сүруі үшін адамдарды жеуге міндетті жандар туралы әңгімелейді, олардың бірі оларды «емдеуге» арналған диеталық қосымшаны ойлап тапты және оны таратуға құқық пен мүмкіндік үшін күреседі. Ким Ньюманның «Anno Dracula» сериясы (1992–) Стокердің граф Дракуласына оралып, Дракула Ван Хельсинг тобын жеңіп, Ұлыбританияны бағындырған балама әлемді қарастырады, жанрға сәл постмодернисттік бұрылыс береді. Джосс Уидон жазған «Баффи – вампирлерді өлтіруші» телесериалы постмодернисттік және феминистік теориялар тұрғысынан вампирлік фольклорды зерттейді, бұл жағдайды вампирден қан ішкеннен кейін адамдарға айналғандар ретінде анықтайды, ал айналған вампирлер негізінен адам денесін иеленген демон болып табылады. «Баффи» және оның спин-оффы «Эйнджел» сонымен қатар, жанына ие болған вампир Эйнджелді маңызды рөлде бейнелейді, оның қайғыруға қабілеті қайта қалпына келтірілді, бірақ ол жақсылық жасаған кездегі кінәмен өмір сүруге мәжбүр. Нало Хопкинсонның «Brown Girl In The Ring» (1998) романы постколониалдық перспективадан вампирлік аңызды қарастырады, онда Кариб фольклорынан шыққан Соукуянт бейнеленеді, ал Тананарив Дьюдің «My Soul to Keep» (1995) және оның жалғасы «The Living Blood» (2001) романдары да осы тақырыпты зерттейді. 20 ғасырдың дәстүрлі вампирлік туындыларының бірі – Стивен Кингтің «Салемнің лоты» (1975), ол Дракуланың архетипін қазіргі заманғы американдық шағын қалалық ортада қайта қарастырады. Кинг осы туындыға Дракуланың әсерін мойындады, сонымен қатар E. C. Comics шығарған қорқыныш комикстерінде бейнеленген зорлық-зомбылыққа бейім вампирлердің ықпалын мойындады. 1989 жылы вампирлік әдебиеттің толық библиографиясы жарияланды – Маргарет Л. Картердің «The Vampire in Literature. A Critical Bibliography» (Энн-Арбор, Мичиган, АҚШ: Umi Research Press).

21 ғасыр

Көптеген вампирлер туралы кітаптар әлі де жарық көріп жатыр, оның ішінде бірнеше жалғасы бар сериялар да бар. Энн Райстен шабыттанған, бірақ кейіпкерлерінің ашық сексуалдығын қалыпты жыныстық ролдерге ауыстырған паранормальді романс – қазіргі заманғы баспагерлік құбылыс. Еркек кейіпкер ретінде әдемі вампирлермен романтикалық қарым-қатынасты бейнелейтін шығармаларға Линсей Сэндстің "Арджено отбасы" сериясы (2003–), Шарлин Харрис "Оңтүстік вампир құпиялары" сериясы (2001–2013), Кристин Фиханның "Карпат" сериясы (1999–) жатады. Дегенмен, Лорелл К. Гамильтонның "Анита Блейк: Вампирлер аулаушысы" сериясы жанр шекараларын романтикадан эротикаға қарай жылжытты. Оккульттік детектив жанрын Джим Батчердің "Дрезден файлдары" (2000–) және Шарлин Харристің "Оңтүстік вампир құпиялары" (2001–) фантастикалық сериялары көрсетеді. Жасөспірімдер мен жастар әдебиеті саласында Даррен Шан "Cirque Du Freak" (2000) және "Тағдыр ұлдары" (2006) кітаптарынан басталатын, вампирдің көмекшісі болған бала туралы 12 кітаптан тұратын серия жазды. Осы кітаптардың алғашқы үш кітабынан "Cirque du Freak: The Vampire's Assistant" (2009) фильмі түсірілді. Ол қазіргі уақытта Саганың преквелін, Лартен Крепсли туралы төрт кітаптан тұратын серияны (басты кейіпкерлердің бірі) жазып жатыр. Эллен Шрайбер Рейвен Мэдисон мен оның вампир жігіті Александр Стерлинг туралы "Вампирлердің сүйісі" (2005) фильмінен басталатын жас ересектер сериясын жасады. Скотт Вестерфелдтің "Пипс" (2005) романында басты кейіпкер жұқпалы паразит тасымалдайды, ол вампир сияқты мінез-құлыққа әкеледі. Граф Дракула да әлі де романда жазушыларға шабыт береді, мысалы, Элизабет Костова "Тарихшы" (2005) романында. Швециялық автор Джон Аджвид Линдквисттің сыншылар жоғары бағалаған вампир туралы әңгімесі "Låt den rätte komma in" (2004), 12 жасар баланың 200 жылдық вампир баласымен қарым-қатынасы туралы, қазір ағылшын тіліне "Let the Right One In" (2007) деп аударылды және фильмге бейімделді. Оқиға Стокгольмнің Blackeberg қалашығында өтеді. Бұл роман қазіргі заманғы романтикалық үрдістерге сай келмейді, оның орнына адам мен вампирдің достығына назар аударады. Ең бастысы, ол Дракуланың танымал еткен көптеген вампирлік қасиеттерін сақтайды. Димитрис Лякостың "Поэна Дамни" трилогиясының екінші кітабы "Көпірдегі адамдармен" вампир аңызын ритуалдық театрландырылған драмалық қойылым аясында қарастырады. Дистопиялық ортада, қираған көпірдің аркалары астында, әлеуметтік шеттетілгендер тобы ежелгі грек діні мен әдебиетінен, христиандық эсхатологиясынан және Балқандағы вампир эпидемиялары туралы саяхатшылардың хабарламаларынан алынған вампирдің дәстүрлі емес, готикалық емес нұсқасын ұсынады. Бұл оқиға вампирлер, өлместер, қабірлер немесе Арқан әлемі туралы тікелей айтылмаған минималистік стильде баяндалады, бірақ негізгі тақырыпты айқын және керемет физикалық егжей-тегжейлі жеткізеді. Питер Уоттстың "Blindsight" романы вампирлердің ғылыми негізін зерттейді, оларды планетадағы басым түр емес, эволюциялық ақаулықтан пайда болған адамзаттан эволюциялық тармақ ретінде бейнелейді. Олар евклидтік геометрияға қарсылық көрсетеді (тік бұрыштар "Кресттік ақаулық" деп аталатын ұстамаларды тудырады, бұл заманауи технологияның бүкіл әлемді басып алғанда олардың жойылуына әкеледі). Олардың жоғары интеллектісі мен мәселелерді шешу қабілеттері бар, олар арнайы тапсырмалар үшін гендер фрагменттерінен қайта құрылды, олардың кресттік ақаулығын жеңілдететін арнайы дәрілермен. Бір ерекше маңызды вампирлік қасиет – олардың ұзақ уақыт бойы қыстап отыру қабілеті, бұл криогендік стазисті мүмкін етеді және гендік терапия арқылы астронавттарға қолданылады. Романның соңында вампирлер жерді басып алып, адамзатты жойып жіберуі мүмкін деген ой айтылады. Соңғы жылдары вампирлік көркем әдебиет – бұл маш-аптарды құруда қолданылатын көптеген табиғаттан тыс көркем жанрлардың бірі. Бұл шығармалар бұрыннан бар мәтінді немесе тарихи тұлғаны жанрлық көркем әдебиет элементтерімен біріктіреді. Осы шығармалардың ең танымалдарының бірі – Сет Грэм Смиттің "Абрахам Линкольн, вампирлер аулаушысы", онда тарихи Авраам Линкольнның зұлым вампирлерді аулаушы ретінде жасырын жеке тұлғасы бар. ХХІ ғасыр вампирлік көркем әдебиеттердің көптеген мысалдарын әкелді, мысалы, J. R. Уордтың "Қара қамыс бауырластық" сериясы және жасөспірімдер мен жас ересектерге тартымды болатын басқа да өте танымал вампирлік кітаптар. Мұндай вампирлік паранормальді романстар және оған ұқсас вампирлік қыздар мен вампирлік құпия детективтер – қазіргі заманғы баспагерлік құбылыс. L. A. Банкс "Вампирлер аулаушысының аңызы" сериясы, Лорелл К. Гамильтонның эротикалық "Анита Блейк: Вампирлер аулаушысы" сериясы және Ким Харрисонның "The Hollows" сериясы вампирді жаңа перспективалардың әртүрлілігінде бейнелейді, олардың кейбіреулері түпнұсқа аңыздармен байланыссыз. "Twilight" (2005–2008) сериясындағы вампирлер сарысақ пен кресттердің әсеріне назар аудармайды және күн сәулесінен зардап тартпайды, бірақ ол олардың табиғаттан тыс екенін көрсетеді. Ришелль Мид "Vampire Academy" (2007–2010) сериясында дәстүрлі вампирлерден өзгеше, румыниялық фольклорға негізделген, жақсы және жаман екі түрлі вампирлер, сондай-ақ жартылай вампирлер бар.

Қымызқұйрық

Сербиялық фольклордан белгілі, вампир мен адамнан туған дампир жақындағы көркем әдебиеттерде кеңінен танымал болды.

Комикстер

Вампирлерді бейнелейтін комикстер мен графикалық романдар: Vampirella (Warren Publishing, 1969), Morbius the Living Vampire (Marvel, 1971), The Poe Clan (Shogakukan 1972), The Tomb of Dracula (Marvel Comics, 1972), Blade (Marvel, 1973), I Vampire (DC Comics, 1981), Hellsing (Shonen Gahosha, 1997), Vampire Girl (Shodensha, 1999–белгісіз), 30 Days of Night (IDW Publishing, 2002), Chibi Vampire (Monthly Dragon Age, 2003), JoJo's Bizarre Adventure (Weekly Shonen Jump 1986–2004, Ultra Jump 2004), Rosario + Vampire (Monthly Shōnen Jump 2004), Vampire Knight (LaLa, 2005), Blood Alone (MediaWorks, 2005), Dracula vs. King Arthur (Silent Devil Productions, 2005), Dance in the Vampire Bund (Media Factory, 2006), Anita Blake: Vampire Hunter: Guilty Pleasures (Dabel Brothers Productions/Marvel Comics, 2007), Half Dead (Dabel Brothers Productions/Marvel Comics, 2007), Buffy the Vampire Slayer Season Eight (Dark Horse Comics, 2007), Black Rose Alice (Akita Shoten, 2008), Nosferatu (Viper Comics, 2010), Twilight: The Graphic Novel (2010) және He's My Only Vampire (Kodansha, 2010). Гарт Эннис комикс сериясы Preacher (DC/Vertigo, 1995) бойынша негізгі еркек кейіпкері Проинсиас Кэссиди – ирланд тегіндес вампир. Сонымен қатар, көптеген белгілі супербатырлар кейде вампир суперзұлымдармен кездескен. Бельгия-француз комиксі Le Bal du rat mort-де полиция инспекторы Жан Ламорг – гибридтік вампир және ол тышқандардың патшасы. Ол Остендеде тышқандардың шабуылына жетекшілік етеді және адам құрбандарының қанын сорғылайды. 2009 жылы Zuda Comics La Morté Sisters шығарды, бұл Оңтүстік Филадельфиядағы католик жетімханасындағы жасөспірім вампиризм туралы әңгіме. Оқиға жаңа келген Мэддидің ниндзя монахтар мен қара магия әлеміндегі өмірін баяндайды. Скотт Снайдер жасаған "Американдық вампир" 2010 жылы жарық көрді. Онда вампирлердің эволюциясы және Америка тарихы бойында жаңа түрлердің пайда болуы туралы идея зерттеледі.

Журналдар

Вампирлер тақырыбындағы журналдардың ішінде 1999 жылы жарық көрген "Bite me" журналы бар. Әдеттегі мазмұнында вампир актерлерімен сұхбаттар, танымал вампир фильмдерінің классикасы туралы материалдар, вампирлерге қатысты жаңалықтар, жақын арада шығатын вампир фильмдері мен кітаптары туралы ақпараттар болады. Құрылмай қалған вампир журналдарына Crimson (Англия), Journal of the Dark (АҚШ), Father Sebastiaan's Vampyre Magazine (АҚШ) және The Velvet Vampyre (Англияда таратылған The Vampyre Society мүшелеріне ғана қолжетімді болған) кіреді.