Кіріспе

10 ғасырдағы ирандық дәрігер және ғылымнің көп саласын білетін ғалым Абу Бакр әл-Рази (толық аты: أبو بکر محمد بن زکریاء الرازي), шамамен 864 немесе 865 – 925 немесе 935 жылдары, көбінесе (әл) Рази немесе латынша аты Рхаз, сондай-ақ Рхасис деп те аталады, Исламның алтын ғасырында өмір сүрген парсы дәрігері, философы және алхимик. Ол медицина тарихындағы ең маңызды тұлғалардың бірі саналады және логика, астрономия және грамматика туралы да жазған. Ол дінге, әсіресе пайғамбарлық және уахи туралы ұғымдарға сын көзбен қараған. Дегенмен, оның ой-пікірінің діни-философиялық аспектілері, бес "мәңгілік принципке" сенуі де бар, олар толыққанды жазылмаған және көбінесе оған қарсы болған авторлардың еңбектерінде ғана кездеседі. Әр түрлі салаға маңызды және тұрақты үлес қосқан Рази өзінің байқаулары мен жаңалықтарын 200-ден астам қолжазбада қалдырды, медицинадағы көптеген жетістіктері үшін есімдері сақталды. Эксперименталды медицинаны қолдаушылардың бірі болған ол табысты дәрігер болып, Бағдад және Рей қалаларындағы ауруханалардың бас дәрігері қызметін атқарды. Медицинаны оқытушы ретінде ол әртүрлі әлеуметтік топтан және қызығушылықтарынан студенттерді тартты, ол жомарт және науқастарға, бай болса да, кедей болса да, қызмет етуге берілген адам ретінде танылды. Ол қызылша мен шешек ауруларын клиникалық тұрғыдан ажыратып, сондай-ақ шешекке тиімді ем беруді ұсынған алғашқы ғалым болды. Аударма арқылы оның медициналық еңбектері мен идеялары ортағасырлық Еуропа дәрігерлеріне белгілі болды және Латын Еуропасындағы медицина біліміне зор әсер етті. Сонымен қатар, ол балалар ауруларының (педиатрия) негізін қалаушы, сондай-ақ акушерлік және офтальмология салаларының алғашқы дамуына үлес қосқан ғалым ретінде танылады.

Өмірбаян

Әл-Рази Рай қаласында (қазіргі Рей, сонымен қатар оның аты "әл-Рази" деп аталады) парсы тегінен шыққан отбасында дүниеге келді және парсы тілін ана тілі ретінде білді. Рай ғасырлар бойы Шығыс пен Батыс арасындағы сауда мен мәдени алмасуды жеңілдеткен Ұлы Жібек жолында орналасқан. Ол Иранның Тегеран қаласының жанындағы Альборз тауларының оңтүстік беткейінде жатыр. Жастық шағында әл-Рази Бағдадқа көшіп, жергілікті бимарстанда (ауруханада) оқыды және тәжірибе жинады. Кейіннен ол Рейдің билеушісі Мансур ибн Исхақтың шақыруымен Рейге қайта оралды және бимарстанның басшысы болды. Дәрігер ретінде танымал болғандықтан, әл-Рази Бағдадқа шақырылып, өзінің негізін қалаушысы әл-Мутадидтің (902 ж. қайтыс болған) есімімен аталатын жаңа аурухананың директоры болды. Өмірінің соңғы жылдарын ол туған Рейде глаукомадан зардап шегіп өткізді. Оның көзінің ауруы катарактадан басталып, толық соқырлыққа әкелді. Соқырлығының себебі белгісіз. Ибн Джульжұлдың айтуынша, оның себебі – Мансур ибн Исхақ әл-Разидің алхимиялық теорияларын дәлелдемегені үшін оның басына соққы бергені болса, ал Әбульфарадж мен Касири оның себебін тек бұршақпен тамақтану деп мәлімдеді. Деректерге сәйкес, оған соқырлығын емдейтін мазь ұсынған дәрігер келген. Әл-Рази одан көздің неше қабаты бар екенін сұрады, ал ол жауап бере алмағандықтан, "көзінің анатомиясының негіздерін білмейтін адам менің көзімді емдей алмайды" деп емделуден бас тартты. Әл-Разидің дәрістеріне көптеген студенттер жиналды. Ибн әл-Надимнің "Фихрист" кітабында жазғандай, әл-Рази шейх деп есептелді, бұл оқуға құқықтары бар және студенттер тобымен қоршалған адамға берілген құрметті атақ. Егер біреу сұрақ қойса, ол "бірінші шеңберге" жіберілетін, егер олар жауап бере алмаса, "екінші шеңберге" және т.с.с. жіберілетін. Барлық студенттер жауап бере алмаған жағдайда, әл-Рази өзі сұраққа жауап беретін. Әл-Рази табиғатынан жомарт, науқастарға мейірімді адам болды. Ол кедейлерге қайырымдылық жасады, олардан ешқандай төлем алмастан емдеді және олар үшін "Дәрігері жоқ адамға арналған емдеу туралы" (Man La Yaḥḍuruhu al-Ṭabīb) атты еңбекті жазды. Бір кезде Тәбаристаннан келген оқушысы оны күтуге келді, бірақ әл-Бируни жазғандай, әл-Рази оның ниетін бағалап, оны үйіне қайтарды, өмірінің соңы жақындап қалғанын мәлімдеді. Бирунидің айтуынша, әл-Рази 925 жылы Рейде 60 жасында қайтыс болды. Әл-Разиді өзінің ұстазы санайтын Бируни оның өмірбаянын және көптеген еңбектерінің кітаптарын жазғандардың бірі болды. Ол қайтыс болғаннан кейін оның даңқы Таяу Шығыстан ортағасырлық Еуропаға тарады. Питерборо аббаттығы кітапханасының каталогында (14 ғасырға жатса керек), әл-Рази медицина бойынша он кітаптың авторларының бірі ретінде тізілген.

Психология және психотерапия

Әл-Рази әлемдегі ең алғашқы ұлы медицина сардарының бірі болды. Ол психология мен психотерапияның негізін қалаушы деп есептеледі.

Менингит

Ал Рази миелитпен ауырған және қан соғу арқылы емделген науқастардың жағдайын, қан соғу жасалмаған науқастардың жағдайымен салыстырып, қан соғудың емге көмектесетінін анықтауға тырысты.

Дәріхана

Әл-Рази фармацияның алғашқы дамуына көптеген еңбектермен үлес қосты. Ол мәтіндерді жинақтау арқылы "сынап майларын" қолдануды енгізді, сондай-ақ минометтер, колбалар, шпательдер және флакондар сияқты құралдарды жасады, олар 20-ғасырдың басына дейін дәріханаларда пайдаланылды.

Метафизика

Әл-Разидің метафизикалық ілімі "бес мәңгілік" теориясынан туындайды, оған сәйкес әлем Құдай мен төрт басқа мәңгілік принциптердің (жан, материя, уақыт және кеңістік) өзара әрекеттесуінен пайда болады. Ол денелердің атомизмінің сократтан бұрынғы түрін қабылдады және осы себепті фаласифалар мен мутакаллимундардан ерекшеленді. Бұл деректерге сәйкес, оның пайғамбарлыққа деген күмәндануы және ешбір топтың немесе діннің шындыққа ерекше қол жеткізуі жоқ деген көзқарасы, барлық адамдардың рационалдыққа және шындықты ашуға теңдей негізгі қабілетіне байланысты, ал бұл қабілеттегі айқын айырмашылықтар тек қызығушылықтың, мүмкіндіктің және күш-жігердің нәтижесі болып табылады. Алайда, Бируни әл-Разидің дін туралы басқа да еңбектерін атады, соның ішінде "Фи Вужуб Да‘ват ал-Наби ‘Ала Ман Накара би ал-Нубуват" (Пайғамбарлықты жоққа шығарғандарға қарсы Пайғамбардың үгітін тарату міндеті) және "Фи анна ли ал-Инсан Халиқан Мутқинан Хакиман" (Адамның дана және кемелді Жаратушысы бар) еңбектері, оның "құдайлық ғылымдар" бойынша жазылған еңбектері ретінде тізімделген. Дегенмен, Питер Адамсон, Марван Рашид және басқалар әл-Рази аян дінін жоққа шығармады деп санайды, бұл теолог және философ Фахр әл-Дин әл-Разидің (1210 жылы қайтыс болған) жазбаларында жақында табылған дәлелдерге негізделген. Адамсон былай дейді: Струмсаның жұмысы Рашидтің Фахр әл-Диннің жазбаларында осы дәлелдерді тапқанға дейін жарық көрген, сондықтан ол бұл жаңа ақпаратты "Дәлелдермен" қалай үйлестіруге болатынын қарастыра алмады. Мен осы тарауда өзім үшін осы мақсатты қоямын. Мен ашық айтайын, Рашидтің тұжырымына сенемін және Разидің Абу Хатим ойлағандай пайғамбарлыққа немесе дінге жалпы шабуыл жасағанын қабылдамаймын.

Әбу Хатиммен пікірсайыс

Әл-Разиге жиі жатқызылатын көзқарастар мен цитаталар, ол дінге сынды көзқарас танытады деп есептеледі, Әбу Хатим әл-Разидің «Аʿлām al nubuwwa» (Пайғамбарлық белгілері) атты кітабында кездеседі. Бұл кітап Әбу Хатим мен әл-Рази арасындағы пікірсайысты қамтиды. Әбу Хатим – әл-Разимен дебаттасқан исмаили миссионері, бірақ ол әл-Разидің пікірлерін адал түрде жазды ма, жоқ па, деген күмән туындайды. Қаһир университетінің ислам философиясы профессоры Абдул Латиф әл-Абдтың айтуынша, Әбу Хатим мен оның шәкірті Хамид әл-дин Кармани (411 AH/1020 CE жылдан кейін қайтыс болған) өз еңбектерінде әл-Разидің көзқарастарын жиі бұрмалаған исмаилилік экстремистер болған. Бұл пікірді әл-Шахрастани сияқты ертедегі тарихшылар да растайды, олар «Мұхаммед ибн Закарийя Разиге қарсы қатал шабуыл жасаған Исмаилилер жасаған мұндай айыптауларға күмәнмен қарау керек» деп атап өткен. Питер Адамсон Әбу Хатим әл-Разидің ұстанымын ислам және аян діндерін қабылдамау ретінде «қасақана дұрыс сипаттамаған» болуы мүмкін екенімен келіседі. Шындығында, әл-Рази Мұхаммед пайғамбардың пайғамбарлығын дәлелдеу үшін кереметтерді пайдалануға, антропоморфизмге және тақлид пен назарды сынсыз қабылдауға қарсы болған. Олар бұл жоғалған еңбек оның белгілі «әл-ʿIlm al Ilāhī» немесе «Makharīq al Anbiyāʾ» (Пайғамбарлардың алдамшылықтары) атты тағы бір қысқа, тәуелсіз еңбек болуы мүмкін деп болжайды. Алайда, Әбу Хатим кітабында әл-Разидің атын тікелей атамаған, оның әңгімелесушісін жай ғана *мулхид* (әдеби мағынасында «дінсіз») деп атаған. Оның герметикалық жазбалары, діни және философиялық көзқарастары, физиканы математикалаудан бас тартуы және математикаға қарсы белсенді күресі үшін. Авиценна, өзі де дәрігер және философ болғандықтан, әл-Разиді сынаған. Бірунимен болған дебатта Авиценна былай деді:

Немесе Мұхаммед ибн Закария әл-Разиден, ол метафизикаға араласып, өз құзыретінен асып кетеді. Ол хирургиямен және несеп пен нәжіс тексеруімен шектеліп қалған болар еді, шындығында, ол өзін осы мәселелерде білмейтінін көрсетті. Наср и Хосров оны қайтыс болғаннан кейін Ираншахридің ұстазы деп есептеген, ал Хосров әл-Разидің ұстазы деп санайтын Ираншахридің еңбектерін плагиаттаумен айыптады.

Мұра

Қазіргі заманғы Рази институты (Карадж қаласында) және Рази университеті (Керманшах қаласында) оның құрметіне аталған. Иранда әр жылдың 27 тамызында "Рази күні" ("Фармация күні") мерекесі тойланады. 2009 жылдың маусым айында Иран Венадағы Біріккен Ұлттар Ұйымы кеңсесіне "Ғылымпаздар павильонын" немесе Чартаги сыйға берді, ол қазір Вена халықаралық орталығының орталық Естелік алаңында орналасқан. Павильонда әл-Рази, Авиценна, Әбу Райхан Бируни және Омар Хайямтың мүсіндері қойылған. Джордж Сартон оны "Ислам және орта ғасырлардың ең ұлы дәрігері" деп атады.